Startnotitie Lichthinderbeleid Waadhoeke

‘Tusken Skimer en Moarnsdage’

Startnotitie lichthinderbeleid Waadhoeke September 2020

INHOUD 1.

INTRODUCTIE...................................................................................................................................4 Inleiding...............................................................................................................................................4 Definitie en terminologie ....................................................................................................................5

2.

OPDRACHT EN DOELSTELLING.........................................................................................................6 Opdracht..............................................................................................................................................6 Doelstellingen......................................................................................................................................6

3.

KADERS ............................................................................................................................................8

4.

PROCESAANPAK EN PLANNING .....................................................................................................10

5.

BETROKKEN PARTIJEN EN BELANGHEBBENDEN............................................................................11

6.

FINANCIËN .....................................................................................................................................11

7.

EINDRESULTAAT ............................................................................................................................11

2

Tusken Skimer en Moarnsdage Tusken Skimer en Moarnsdage is net samar in titel foar in startnotysje en in beliedsstik. Fanôf it momint dat de sinne ûnder giet begjint it te skimerjen en dat is it begjin fan de nacht dy’t pas wêr foarby is oan’t krekt it momint foardat de sinne wer opkomt, de moarnsdage. De nacht is foar in grut part fan de minsken in diel fan de dei wêr’t men syn of har rêst pakt. Mar it is ek in diel fan de dei dy’t synoniem is mei angst en ûnfeiligens. Die negatife bân dy’t wy ha mei tsjuster, mei de nacht, is der in de rin fan de iuwen ynslûpt. Doaren op slot, gerdinen ticht, ljochten oan en net allinich op paed, want der barre yn de nacht saken dy’t it deiljocht net ferneare kinne . Dat wurdt ús fan jongs of oan op it hert drukt âlders mei soarch oer harren bern. Mar feroaring hinget yn’e loft. Stadichoan is der de ôfrûne jierren in feroaring te sjen. De wurdearring fan de nacht wurdt sterker. Troch ûndersyk lere we dat keunstljocht it, sa wichtige, ritme fan mins, bist en plant ferstoare kin. En we sjogge yn dat de skimer, de nacht en de moarnsdage djip ferankere sitte yn ús dwaan en litten. Heartiids, at boeren hjir yn de Fryske kustgebieten thúskamen fan it lân wie it gongber om foar it jûnsiten noch efkes te “skimerjen”. Nei dat de sinne ûnder gien wie en foar it jûnsiten noch krekt efkes in momint om by inoar te sitten om de dei troch te nimmen.

Ús bakje kofje om fiif oere komt komt fan dit âlde gebrûk. It doel sil net wêze om werom te gean nei de ‘Dark Ages’. De 24- oers ekonomy sit yn ús tinzen. En derby heart ljocht. Mar it is in kar dy’t we sels meitsje kinne hoefolle ljocht we talitte.

3

1. INTRODUCTIE Inleiding Waadhoeke ligt in één van de donkerste gebieden van Nederland. Het waddengebied en de waddenkust wordt algemeen gezien als donker tot zeer donker. Dat betekent dat er op een heldere nacht meer dan 3000 sterren kunnen worden gezien. Ter vergelijking: In de stad Utrecht houdt dat op met 100 sterren. Tegelijkertijd zien we dat de mens de dag steeds langer wil maken, met als gevolg dat het de afgelopen decennia steeds lichter is geworden. Ook in de donkerste provincie van Nederland, Fryslân. Pas de laatste jaren zien we hiervan echt de gevolgen. Planten en bomen hebben last van de toenemende verlichting en worden verstoord in hun groeiproces. Dieren die ’s nachts rusten hebben hinder van verlichting en steeds meer onderzoeken wijzen aan dat het ritme van nachtdieren verstoord word door intensief gebruik van verlichting. Maar ook mensen hebben er last van. Slaapproblemen door het welbekende ‘blauwe’ licht van tv’s, laptops, tablets en telefoons en simpelweg om het niet meer donker is, zelfs wanneer de gordijnen dicht zijn. Ons biologisch ritme wordt verstoord. Los van de negatieve gevolgen van overmatig lichtgebruik voor flora, fauna en de mens zelf is de nacht een prachtig deel van de dag. Bij een heldere nacht kunnen we bij onze kust de Melkweg zien, vallende sterren en zelfs, als alles meezit, het noorderlicht.

Eeuwen geleden was de nacht nog echt de nacht, niet voor niets dat dé culturele en historische hotspot van Waadhoeke, het Planetarium, hier is gemaakt. Boereprofessoren als Eise Eisinga hadden een sterrenhemel tot hun beschikking die nu alleen in afgelegen, onbewoonde gebieden te ervaren is. Waadhoeke is cultuurhistorisch sterk verbonden met de nacht. De afgelopen jaren zijn er in onze gemeente veel initiatieven ontwikkeld zoals het festival ‘Nacht aan het wad’, verschillende nachtwandelingen, nachttuinen en observatoria. Waadhoeke wil deze kernwaarde graag behouden en versterken. In het coalitieakkoord ‘Nije grinzen, nije kansen’ staat dat we het unieke donkere gebied willen behouden door het kritisch beoordelen van licht in het buitengebied. Daarvoor stellen we een lichthinderbeleid op.

4

Definitie en terminologie Door het verlichten van onze openbare ruimte is er de afgelopen eeuw een nieuw fenomeen ontstaan: lichtvervuiling. Lichtvervuiling Van lichtvervuiling (of horizonvervuiling) is sprake als er van veraf een gloed van licht te zien is boven een gebied. Het kan veroorzaakt worden door openbare verlichting, kassen, stallen, het aanlichten van gebouwen, billboards, sportveldverlichting en feestverlichting. Internationaal wordt er de laatste tijd veel gebruik gemaakt van de volgende simpele definitie: De toename van het lichtniveau als gevolg van het gebruik van kunstlicht. Lichthinder Lichthinder is de overlast die mensen, flora en fauna ondervinden van kunstlicht. Dit kan bijvoorbeeld regelrechte verblinding zijn, maar ook het verstoren van nachtelijke activiteiten of simpelweg een bron van onbehagen. Ook flora en fauna kunnen lichthinder ervaren, alleen hebben zij meer moeite zich daar in te uiten dan mensen. Lichthinderbeleid Een lichthinderbeleid zorgt er voor dat de lichthinder die mens en dier ervaren teruggedrongen wordt. We richten ons in dit lichthinderbeleid op lichthinder die veroorzaakt wordt door lichtvervuiling in de openbare ruimte. Lichthinder kan namelijk ook veroorzaakt worden in de persoonlijke sfeer van een woning of bedrijf (lichten, tv’s, telefoons etc.). Openbare verlichting Op openbare verlichting heeft de gemeente direct invloed.

In onze gemeente zijn wij eigenaar van veruit het grootste gedeelte van de openbare verlichting. In het beheerplan openbare verlichting Waadhoeke is al voorgesorteerd op het lichthinderbeleid Waadhoeke. Hierin worden eisen gesteld aan armaturen die ervoor moeten zorgen dat er minimale lichtvervuiling ontstaat. In het lichthinderbeleid worden dus geen keuzes gemaakt over het type armatuur. Wel bepalen we waar openbare verlichting in het buitengebied nodig is en hoe we ervoor gaan zorgen dat de lichtuitstralingen vanuit dorpen, de stad en industrieterreinen naar het buitengebied geminimaliseerd wordt. Overige lichtbronnen Naast openbare verlichting zijn ook lichtreclames, lichtzuilen, het aanlichten van gebouwen, stallen en kassen een bron van lichtvervuiling en lichthinder. Als gemeente hebben we hier niet altijd een directe invloed op. het lichthinderbeleid omschrijft hoe we omgaan met de bronnen van deze lichtvervuiling en lichthinder. Over het algemeen zijn er twee aanvliegroutes. Een gemeente kan duidelijke regels stellen die ook te handhaven zijn. Of er kan gekozen worden voor een bewustwordingsaanpak, waarbij de verantwoordelijkheden ook bij inwoners en bedrijven komen te liggen. Veiligheid Een sociaal veilige omgeving is een omgeving waar men zich, zonder direct gevoel voor dreiging of gevaar voor confrontatie, kan bewegen.

Er is een tweetal aspecten te onderscheiden aan het begrip sociale veiligheid, namelijk de objectieve onveiligheid (de criminaliteit die werkelijk plaatsvindt) en de subjectieve onveiligheid (de gevoelens van angst en onveiligheid, die bij de bevolking leven). Sociale veiligheid heeft te maken met alle (semi-)openbare ruimten waar mensen verblijven.

5

2. OPDRACHT EN DOELSTELLING Opdracht In het coalitieakkoord ‘Nije grinzen, nije kansen’ heeft Waadhoeke zichzelf als doel gesteld het unieke donkere gebied te willen behouden door het kritisch beoordelen van licht in het buitengebied. In het lichthinderbeleid gaan we niet alleen kritisch kijken naar het buitengebied zelf, maar juist ook naar de uitstraling vanuit dorpen en de stad naar het donkere buitengebied.

Doelstellingen De gemeente Waadhoeke heeft na vaststelling in de raad een lichthinderbeleid dat er voor zorgt dat lichtvervuiling en lichthinder afneemt, het donkere buitengebied beschermd wordt. Tegelijkertijd zorgen we ervoor dat een veilige woon- en werkomgeving blijft bestaan. Deze hoofddoelstelling is op te delen in een aantal subdoelstellingen:  Het buitengebied en kustgebied in Waadhoeke blijft donker en de ambitie is om dit te versterken.  De lichtuitstraling vanuit de stad en de dorpen naar het buitengebied wordt geminimaliseerd.  Lichthinder en lichtvervuiling van openbare verlichting in stad en dorp wordt beperkt door bij vervanging voor nieuwe technologieën te kiezen.  Bewustwording creëren bij bewoners en bedrijven om de lichtuitstoot te beperken.  Het stimuleren van de cultuurhistorische band die Waadhoeke heeft met de nacht.  Waadhoeke gaat samen met gemeente Leeuwarden oplossingen zoeken voor grensoverschrijdende lichthinder.

6

3. KADERS Er zijn in Nederland weinig wettelijke kaders voor openbare verlichting en lichthinder. Gemeenten kunnen alleen aanbevelingen en richtlijnen gebruiken bij beleids- en beheerplannen. Wel zijn er op onderdelen, bijvoorbeeld voor kassen en sportvelden wettelijke kaders. Met de volgende landelijke, provinciale en gemeentelijke vastgestelde kaders zal het lichthinderbeleid in Waadhoeke rekening houden. Landelijk  Besluit activiteiten leefomgeving. Voor assimilatieverlichting (verlichting in kassen) zijn rijksregels opgesteld in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal, artikel 4.790). Het Activiteitenbesluit stelt eisen aan assimilatiebelichting om lichthinder richting omwonenden te voorkomen en het donkere landschap te beschermen. Hierop kan de gemeente handhaven.  Activiteitenbesluit inzake sportterreinen Lichtvoorschriften voor beoefenen van sport in buitenlucht (sportvelden). Het Activiteitenbesluit schrijft voor wanneer er verlicht mag worden.  Richtlijnen NSVV (Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde) Aan de derde versie van de Richtlijn lichthinder wordt momenteel gewerkt. Deze richtlijn schept duidelijkheid voor gemeenten over de verticale verlichtingssterkte op de gevels (lux) en de lichtsterkten van armaturen. Provinciaal  Omgevingsvisie ‘De romte diele’ De ontwerp-omgevingsvisie gaat kort in op lichthinder.

Door de provincie wordt geen specifiek beleid ontwikkeld. Er wordt als doel gesteld dat ‘gebieden met volop duisternis, donker blijven’.  Provinciale convenant landbouw Convenant dat is opgesteld door de Mileufederaties in Groningen en Fryslân en LTO-Noord om lichthinder door melkveestallen in het buitengebied te voorkomen en verminderen. Ambitie van convenant is om in 2022 alle bestaande stallen te laten voldoen aan de omschreven grenswaarden en richtlijnen. Gemeentelijk  Intentieverklaring Dark Sky Werelderfgoed Waddengebied Er is een intentieverklaring getekend door alle waddenkustgemeenten, 3 provincies, Rijkswaterstaat, Nationale parken, Natuur en Milieufederaties, Coalitie Wadden Natuurlijk en Waddenzee havens. Deze partijen zetten zich in voor gezamenlijke versterking van duisternis in het gebied en het creëren van bewustwording over het belang van duisternis voor mens en dier.  Bestemmingsplan Sexbierum uitbreiding glastuinbouw 2010 Lichtuitstraling van kassen wordt landelijk geregeld in het Besluit Glastuinbouw. Stichting Natuur en Milieu en de glastuinbouwsector hebben in 2006 een convenant opgesteld om de lichthinder tot bijna nul te reduceren. Voormalige gemeente Franekeradeel heeft met de plaatselijke glastuinbouwbedrijven een plaatselijke convenant opgesteld die de lichtemissie nog verder beperken.

 Glastuinbouw Berltsum In 2015 heeft de voormalige gemeente Menameradiel voor de glastuinbouw een bestemmingsplan vastgesteld. De richtlijnen vanuit het Activiteitenbesluit zijn hierin opgenomen.  Welstandsnota’s Waadhoeke In de welstandsnota’s is extra aandacht voor boerderijen, bijzondere stal- en kasvormen en schotelantennes. Bij toepassing van transparante materialen moet uitstraling van licht op de omgeving voorkomen worden.  Beheerplan openbare verlichting Waadhoeke Vastgesteld beheerplan richt zich op de openbare verlichting en de toekomstige vervanging hiervan. Nieuwe armaturen moeten voldoen aan de landelijke richtlijnen van het NSVV, zodat verticale uitstraling verhinderd wordt en horizontale uitstraling beperkt. Overig  Planologische kernbeslissing ‘Derde Nota Waddenzee’, 2007. Als Waddenkustgemeente heeft Waadhoeke te maken met deze Nota die uitwerking geeft aan het nationale beleid voor de Waddenzee. De hoofdoelstelling is bescherming en behoud van het unieke open landschap en de nachtelijke duisternis.  Beheerplan Wereld Erfgoed Waddenzee 2016-2022 In het beheerplan wordt beschreven dat donkerte een belangrijke kernwaarde is voor de Waddenzee.

9

4. PROCESAANPAK EN PLANNING In de procesaanpak wordt omschreven hoe we in Waadhoeke het lichthinderbeleid gaan opstellen. Ook wordt de planning van deze procesaanpak beschreven.  Fase 1 Wat: Wanneer: Doel: Resultaat: Rol Raad:

Vaststellen startnotitie Lichthinderbeleid ‘Tusken Skimer en Moarnsdage’. Voorstel met startnotitie aan de raad voorleggen Raadsvergadering oktober 2020 Proces vaststellen om te komen tot lichthinderbeleid Opdracht uitwerking en start proces Besluitvormend

 Fase 2 Wat:

Informeren en inspraak Informeren raadsleden over lichthinder/vervuiling en de cultuurhistorische band van Waadhoeke met de nacht. Inwoners en belanghebbenden uitnodigen mee te denken over het lichthinderbeleid. December 2020 Raad informeren, ideeën ophalen Input voor het lichthinderbeleid Publiekssessie

Wanneer: Doel: Resultaat: Rol Raad:  Fase 3 Wat: Wanneer: Doel: Resultaat: Rol Raad:

Vaststellen lichthinderbeleid Voorstel om lichthinderbeleid vast te stellen aan raad voorleggen Raadsvergadering maart 2021 Vaststellen gemeentelijk lichthinderbeleid Vastgesteld lichthinderbeleid Besluitvormend

10

5. BETROKKEN PARTIJEN EN BELANGHEBBENDEN In het lichthinderbeleid richten wij ons op een aantal betrokken partijen. Partijen en belanghebbenden die onmisbaar zijn omdat ze bijvoorbeeld lichtpunten beheren of invloed uit kunnen oefenen in het beperken hiervan. Ook zoeken we de samenwerking met partijen die betrokken zijn met het onderwerp.        

Gemeente Waadhoeke – Beheerder openbare verlichting Gemeente Leeuwarden – verlichting uit stad naar buitengebied Beheerders gebouwen – aanlichten van gebouwen LTO - stalverlichting Friese Natuur en Milieufederatie - bewustwordingsprocessen Sportverenigingen – sportveldverlichting Ondernemersverenigingen – reclameverlichting Inwoners Waadhoeke

6. FINANCIËN Voor het proces om het lichthinderbeleid Waadhoeke op te stellen worden er geen financiële middelen aangevraagd.

7. EINDRESULTAAT Wanneer het lichthinderbeleid ‘Tusken Skimer en Moarnsdage’ is vastgesteld door de raad ligt er een beleidsstuk waarmee Waadhoeke zijn eigen lichtvervuiling en hinder op een structurele wijze aanpakt. Er worden afspraken gemaakt met andere partijen (gemeenten, betrokken partijen) om de lichtuitstoot naar het buitengebied te beperken. Daarnaast zal de cultuurhistorische band die Waadhoeke heeft met de nacht worden versterkt.

11