Bijlage 6. Analyse marktruimte supermarkten Franeker
Tekst van het document
Analyse marktruimte supermarkten Franeker
Adviseurs voor Ruimte en Strategie Graafseweg 109 6512 BS Nijmegen T 024 - 379 20 83 E info@dtnp.nl W www.dtnp.nl
Opdrachtgever: Contactpersoon:
Gemeente Waadhoeke De heer M. van Deutekom
Projectteam DTNP: Projectnummer: Datum:
De heer W. Frielink De heer T. Wissink 2270.0721 24 september 2021
Analyse marktruimte supermarkten Franeker
1
Aanleiding
1
2
Vraag & aanbod
2
3
Ontwikkelingen
5
4
Marktruimte
9
5
Conclusie
12
Inhoudsopgave
1 Aanleiding
Doel De gemeente heeft behoefte aan een actueel DPO (distributieplanologisch onderzoek) naar
Gemeenten worden regelmatig geconfronteerd
de behoefte aan supermarktaanbod in de kern
met vragen over de schaalvergroting of nieuw-
Franeker.
vestiging van supermarkten. Zo ook gemeente Waadhoeke, waar dit nu met name voor de
Leeswijzer
hoofdkern Franeker speelt. Voor Franeker is in
•
2007 de visie op de supermarktstructuur vastgesteld en in 2013 de visie op de ontwikke-
Hoofdstuk 2: Huidige detailhandels- en supermarktstructuur;
•
ling van het historische centrum van de stad.
Hoofdstuk 3: Actuele ontwikkelingen bij consument, detailhandel en supermarkten;
Beide visies zijn opgesteld door DTNP en zijn
•
Hoofdstuk 4: Marktruimte supermarkten;
anno 2021 het vigerende beleid voor super-
•
Hoofdstuk 5: Conclusies.
markten in Franeker.
•
Bijlage: Begrippenlijst
Sinds 2007 en 2013 is er veel veranderd in de detailhandelssector, bijvoorbeeld wat betreft consumentengedrag (o.a. meer online) en het planologisch-juridische speelveld (o.a. Euro pese Dienstenrichtlijn/Dienstenwet). Daarbij heeft de coronacrisis de winkelmarkt in een versnelde verandering gebracht (o.a. groeispurt online boodschappen doen). Om goed met dit dynamische speelveld om te gaan, is het (ook juridisch gezien) belangrijk te werken met actuele inzichten. Om die reden heeft gemeente Waadhoeke DTNP gevraagd een actuele analyse te maken voor de huidige en toekomstige marktruimte voor supermarktaanbod in Franeker. 2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
1 van 12
2 Vraag & aanbod
meente resulteert naar verwachting in een grotere netto toename dan zou worden ver-
Detailhandelstructuur regio (kaart p. 3)
wacht uit de prognoses.
Leeuwarden heeft een dominante positie in de winkelstructuur van de regio, zowel in
Inwoners Franeker en Waadhoeke In de gemeente Waadhoeke wonen circa
Supermarkten Franeker
recreatief opzicht (binnenstad met circa 300
46.100 mensen, waarvan circa 12.760 in
In Franeker zijn in totaal vijf supermarkten
winkels), als voor doelgerichte aankopen
Franeker*. Het inwonertal in Franeker is, met
gevestigd:
(retailpark) en voor bovenlokale boodschap-
een heel kleine krimp in de afgelopen tien jaar
•
AH (circa 1.400 m² wvo) en Lidl (ca. 1.150
pen (o.a. Tijnjedyk met AH XL, die met
m² wvo) zijn samen gevestigd aan een
circa 3.000 m² wvo de grootste supermarkt
parkeerplein aan de oostzijde van het
in de regio is). Ten westen van Leeuwarden
Van de inwoners van Franeker is circa een
centrum, net over de Noordergracht, aan de
zijn de binnensteden van Franeker en
kwart 65 jaar of ouder. De vergrijzing is daar-
Leeuwarderweg;
Harlingen de grootste winkelgebieden met
Poiesz heeft twee vestigingen: één solitaire
beide rond de 80 winkels*. Ook Sint
Waadhoeke (gemiddeld 22%). Het inkomens
vestiging van circa 1.200 m² wvo nabij het
Annaparochie en Stiens beschikken over
niveau in Franeker ligt flink onder het landelijk
station en een kleinere vestiging (ca. 650
grotere centra in Noordoost-Friesland (beide
gemiddelde (-16%).
m² wvo) in de westelijke binnenstad, naast
circa 30 winkels). Ten zuiden van de regio
Sjûkelân);
ligt op 20 minuten rijden van Franeker
Spar heeft een vestiging in het noorden,
Bolsward (circa 65 winkels) en op 30 minu-
Fryslân en het CBS gaan voor het komende
aan de P. J. Troelstrastraat (circa 350 m²
ten rijden Sneek (circa 190 winkels).
decennium voor de gemeente Waadhoeke uit
wvo).
(-130 inwoners) redelijk stabiel geweest.
mee al verder gevorderd dan in de rest van
De bevolkingsprognoses van de provincie
•
•
van een sterke vergrijzing en afname van het aantal inwoners. Tussen 2020 en 2030 ver-
Franeker in de regio
wacht de provincie een krimp van circa 1.600
Noordwest-Friesland kenmerkt zich door een
inwoners op een totaal van circa 46.100 begin
aantal grotere voorzieningenkernen (zie kader)
2020. Opvallend is dat die verwachte krimp nu
waar meerdere grotere supermarkten gevestigd
nog niet plaatsvindt: in mei 2021 is het inwoner-
zijn (> 1.000 m² wvo) en daartussen kleinere
tal in de gemeente 46.180 inwoners. Ook het
dorpen waar vaak geen, en soms maximaal één
actuele woningbouwprogramma van de ge-
(vaak wat kleinere) supermarkt gevestigd is (< 1.000 m² wvo) (zie kaart p. 3). De gemiddelde
*
CBS Statline (2021)
2 van 12
afstand tot een supermarkt is daardoor in dit
*
In m² winkelvloeroppervlak (wvo) is Franeker met bijna 15.000 m² wvo zelfs ruim groter dan Harlingen (bijna 10.000 m² wvo). In horeca aanbod is het centrum van Harlingen wel veel ruimer.
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
Spreiding van supermarkten in de regio, en het verzorgingsgebied van de supermarkten in Franeker
Sint Annaparochie Stiens Minnertsga Berltsum
Menaam
Sexbierum
Leeuwarden
Eerste ring 8.000 inwoners A31
Harlingen
Franeker 12.750 inwoners
Donryp
Deinum
Oosten 7.200 inwoners Winsum Wirdum
Mantgum
Arum
A32
Buitenste ring samen 8.850 inwoners Witmarsum
Wommels 0
0m
Ondergrond: © OpenStreetMap Bewerking: DTNP
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
3 van 12
gebied, voor Nederlandse, begrippen groot.
grote supermarkten) is een aantal potentiële
Door de vele barrières (o.a. water) is de werke-
verzorgingsgebieden te onderscheiden voor de
lijke afstand in reistijd soms bedriegelijk ver.
supermarkten in Franeker (zie kaart pagina 3):
Inwoners van de dorpen moeten dus vaak met
•
De eerste ring rond Franeker, waar
de auto boodschappen doen. Voor die doel-
Franeker de logische, nabije optie is voor
groep is de concentratie van boodschappen-
een compleet boodschappenbezoek
aanbod in combinatie met autobezoekgemak, in
(groene gebied op de kaart).
de grotere voorzieningenkernen zoals Franeker,
•
(extra) aantrekkelijk.
De dorpen ten oosten van Franeker (geel gebied op de kaart). Deze dorpen hebben een eigen supermarkt, maar voor meer
Naast de hoofdcentra en solitaire supermarkten
keuze zijn inwoners aangewezen op
zijn er in het gebied ook ‘boodschappenpleinen’
Franeker of Leeuwarden.
te vinden met twee supermarkten (en soms wat
•
De buitenste ring (roze gebieden op de
overig aanbod) aan een grote parkeerplaats.
kaart), waar inwoners nog binnen 15 tot 20
Het cluster van AH en Lidl in Franeker is zo’n
minuten rijden in Franeker zijn, maar waar
boodschappenplein. Ook Harlingen heeft zo’n
ook andere volwaardige boodschappenlo-
boodschappenplein met Plus (circa 1.100 m²
caties een reële optie zijn (Harlingen, Sint
wvo) en Lidl (circa 800 m² wvo) aan de Kims
Annaparochie, Leeuwarden, Grou, Bols
werderweg. In het westen van Leeuwarden zijn
ward, Sneek).
recent twee grote (beide rond de 2.000 m² wvo) supermarkten opgeleverd aan het Stadionplein.
In deze drie gebieden samen wonen circa 24.000 inwoners die in meer of mindere mate
Verzorgingsgebied
geöriënteerd zullen zijn op de supermarkten in
De supermarkten in Franeker hebben logischer-
Franeker.
wijs een verzorgingsfunctie voor inwoners van Franeker (circa 12.750 inwoners). De supermarkten vervullen echter ook een functie voor inwoners van buiten Franeker. Op basis van de reistijd met de auto tot concurrerende supermarktvoorzieningen voor Franeker (meerdere
4 van 12
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
3 Ontwikkelingen
In deze context was het voor bijna alle consu-
terugval. Naar verwachting zal een deel van die
menten dus nog normaal om de frequente
stap naar online echter structureel zijn*. Naast
benodigdheden in het nabije boodschappen-
de groeiende vraag is er namelijk ook enorm
De detailhandelssector was pre-corona al een
centrum te blijven kopen, als dat centrum
geïnvesteerd in de capaciteit en technologie om
zeer dynamisch speelveld met winnaars en
tenminste voldeed aan de eisen van aanbod
online aankopen te faciliteren (opschalen en
verliezers. De grote groei in online bestedingen
(compleet, modern) en bezoekgemak.
automatiseren logistiek, slimme deurbel, etc.).
en de daaruit voortvloeiende verandering in het
Hierdoor wordt de concurrentie voor fysieke
fysieke koopgedrag van consumenten was daar
Effecten coronacrisis
een belangrijke aanjager van. Door de corona-
De internetbestedingen zijn tijdens de corona-
crisis zijn deze ontwikkelingen versneld doorge-
crisis substantieel toegenomen, in alle bran-
zet.
ches. Ondernemers én consumenten die eerst nog niet veel online deden zijn hiertoe ‘gedwon-
Online pre-corona
gen’. We zien na corona weer een kleine
De online bestedingen groeiden in de periode
winkels in gemak en kosten alsmaar groter.
*
Colliers (2020), Babyboomers slaan gat in de winkelstraat; Q&A (2021), Impactanalyse - Retail Postcorona; ING (2021), Sectorvooruitzicht detailhandel 2021.
2010-2020 nog vooral in de niet-dagelijkse sector. Voor de coronacrisis werd al circa een kwart van de bestedingen in die sector online gedaan. Deze groei gaat ten koste van bestedingen in fysieke niet-dagelijkse winkels. De dagelijkse sector was in vergelijking nog veel minder onderhevig aan de invloed van online bestedingen (circa 4% van de bestedingen begin 2020). Dit komt onder andere doordat het thuisbezorgen van verse voedingsmiddelen een lastigere logistieke (en daarmee ook financiële) uitdaging is. Een andere reden is dat Nederland zo’n fijnmazige boodschappenstructuur kent dat een fysieke boodschap vaak makkelijk ‘even’ dichtbij te doen is.
Consumentengedrag in periode 2010-2020 2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
5 van 12
Supermarkten en corona
zoals het vierde kwartaal van 2020, was dit zelfs
penfunctie’ een relatief stabiele factor voor cen-
Tijdens de horeca-sluiting en reisbeperkingen is
+74% (Gfk, 2021). Het online aandeel tijdens de
trumgebieden. De invloed van online op de
meer uitgegeven aan dagelijkse boodschappen
crisis ging richting de 7,5%. Onder andere de
fysieke dagelijkse winkelstructuur wordt echter
(minder buitenshuis eten - meer en uitgebreider
oudere doelgroep maakt, nu het weer kan, weer
wel langzaam maar zeker groter, helemaal wan-
thuis eten). Daarnaast deden we die aankopen
de keuze voor fysieke aankopen.
neer er geen sprake is van (grote) bevolkings-
meer in de nabije woonomgeving (thuiswerken, zo
groei.
min mogelijk reizen). Onder andere lokale bood-
Het online aandeel zal bij supermarktbestedingen
schappencentra en vooral supermarkten profiteer-
niet zo snel even groot worden als het aandeel in
Supermarkten bepalende functie structuur
den. Nu de horecasector (grotendeels) weer open
de niet-dagelijkse sector. Daarvoor zijn giganti-
Supermarkten trekken meer bezoekers dan elke
is en bestedingen aan diensten en reizen lang-
sche stappen nodig in de bezorglogistiek van
andere centrumfunctie in een lokale winkelstruc-
zaam weer toenemen is de verwachting dat de
verse goederen. Het fysiek doen van de frequen-
tuur. Overige voorzieningen kunnen profiteren van
omzetten bij boodschappenwinkels weer wat
te aankopen (levensmiddelen en andere bood-
de grote bezoekersaantallen van supermarkten,
zullen normaliseren.
schappen) blijft daarmee ook in de te voorziene
mits de supermarkt ruimtelijk goed ingepast is. De
toekomst een belangrijk onderdeel van het
onderlinge afstand en zichtrelatie zijn daarbij
consumentengedrag. Daarmee is de ‘boodschap
bepalende factoren. Aangezien veel voorzienin-
Er heeft zich echter ook een meer structurele ontwikkeling voorgedaan: de groei van online boodschappen doen*. Een grote groep nieuwe klanten is in deze periode in contact gekomen met online boodschappen bestellen. Maar ook de aanbieders hebben een flinke stap gemaakt (capaciteit, innovatie) én de diversiteit van het
Index omzetontwikkeling winkelsector naar branchegroep 260 220 180
aanbod is op veel plekken flink gegroeid (bijv. 10-minutenbezorging van o.a. Gorillas, uitbreiding
140
van Picnic, etc.). Over het hele jaar genomen is er in 2020 in vergelijking tot 2019 58% meer online
100
gekocht in de branchegroep ‘Food/nearfood’, waarmee dit in omzet de grootste online branche is geworden. Gedurende de lockdownperiodes, *
60
2015 Supermarkten Overig dagelijks
2016
2017
Kleding Schoenen en lederwaren
2018
2019
Consumentenelektronica Doe-het-zelf
2020* Postorder/webwinkels Bron: CBS, 2021; bewerking DTNP
Gfk (2021), Thuiswinkelmarktmonitor 2020.
6 van 12
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
gen aan individuele trekkracht hebben ingeleverd, is de nabijheid tot een supermarkt de afgelopen jaren dé bepalende vestigingsplaatsfactor gewor-
Voorwaarden combinatiebezoek Profiel gemiddelde bezoeker in Nederland supermarkt
± 10.000 bezoekers per week
heftig. De supermarkt wint, met versconcepten die
± 10.000 bezoekers per week
gemak én erg lage kosten (inkoopkracht) combinesupermarkt
ren, al jaren van de versspeciaalzaak. De consu-
60%
Voorwaarden50% combinatiebezoek
overige winkels
Concurrentie: schaalvergroting en diversifiëring supermarkt De concurrentie in de boodschappensector is
Combinatiebezoek
den Profiel voor veel (winkel)ketens. gemiddelde bezoeker in Nederland
40%
20% 10%
korte loopafstand
ment vraagt tegenwoordig een breed assortiment
3x per week m
(keuze). Dat vraagt dus om grotere supermarkten
€ 22,- per bezoek
die dat grotere assortiment aantrekkelijk kunnen
56% met de fiets of te voet
uitstallen. Dat betekent ook meer benodigd draag-
80m dorp of wijk 75% uit eigen
80-120m
40
56% met de fiets of te voet 75% uit eigen dorp of wijk 44% bezoekt ook andere
in het centrum vlak per winkel om goed tewinkels functioneren.
40 m
44% bezoekt ookoverige anderewinkels winkels in het centrum
Nederlandse supermarktpartijen willen voor een
bakkerij
nieuwe winkel al snel een omvang van 1.200 m²
bloemist
bioslager
warenhuis
supermarkt
60% 50% 40%
80m
30%
overige winkels
20%
bakkerij
bloemist
bioslager
warenhuis
kapsalon
10%
goede zichtrelatie
wvo of groter. Ook de discounters voldoen, met
kapsalon
Combinatiebezoek
€ 22,- per bezoek
vraag van de consument. De groei in écht grote
40-80m korte
0-40m
tot eerste 5 winkels loopafstand supermarkt Afstand
3x per week
(2016), Passantenonderzoek trekkersol supermarkten vers-Bron: en DTNP bake off-afdelingen, steeds meer aan de
overige winkels
30%
supermarkt geen
1-9
goede > 10
zichtrelatie Aantal winkels in het zicht
Bron: DTNP (2016), Passantenonderzoek trekkersol supermarkten
supermarkten (> 2.000 m² wvo) is echter beperkt.
Uit door DTNP uitgevoerd onderzoek onder circa 3.000 respondenten in 20 dorps- en wijkcen-
Supermarkten kleiner dan 1.000 m² wvo en in
tra in Nederland blijkt dat circa 44% van de consumenten het supermarktbezoek combineert
kleine verzorgingsgebieden zijn kwetsbaar. Er zijn
met een of meer andere winkels in hetzelfde winkelgebied. Dit geldt zowel voor service- als
wel uitzonderingen:
voor discountsupermarkten. Het onderzoek toont aan dat het aandeel supermarktbezoekers
•
Op drukke en dichtbevolkte locaties in grootste-
dat ook andere winkels bezoekt, toeneemt naarmate meer winkels dicht bij de supermarkt
delijk gebied ontstaan kleine city-concepten
liggen. Daarnaast blijkt dat het combinatiebezoek toeneemt naarmate er meer winkels in het
(‘mandjeswinkels’) gericht op zowel bewoners
zicht van de ingang van de supermarkt liggen.
als passanten; •
Doelgroepensupermarkten bieden een beperkt maar specialistisch assortiment; 2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
7 van 12
•
Partijen als Spar ontwikkelen ook in kleine
Landelijke ontwikkeling winkelvloeroppervlak supermarkten
dorpen nog moderne, kleine supermarkten, met vaak aanvullend een uitgebreid dienstenaanbod (stomerij, etc.).
Hoe zit dat in Waadhoeke en Franeker? •
In de gemeente zijn in de afgelopen vijf jaar twee kleine dorpssupermarkten weggevallen. In diezelfde periode heeft er in vier dorpen schaalvergroting van supermarkten plaatsgevonden. Ook kleine dorpssupermarkten, zoals in Winsum en Sexbierum, zijn gemoderniseerd.
•
De gemiddelde supermarktomvang in de gemeente is circa 875 m² wvo. In Franeker is de gemiddelde supermarktomvang circa 945 m² wvo, dat is lager dan in Sint Annaparochie
Ontwikkeling winkelvloeroppervlak supermarkten per kern in de gemeente Waadhoeke 2016-2021
(circa 1.210 m² wvo gemiddeld). •
In Franeker is in de supermarktsector de afgelopen vijf jaar weinig veranderd. De laatste grote ontwikkeling was de bouw van de twee supermarkten aan de Leeuwarderweg (2013).
•
Supermarkten in Franeker liggen allemaal op (enige) afstand van het kernwinkelgebied. Dit geldt ook voor de supermarkt in het bolwerk (Poiesz). Dit is onder andere het gevolg van de beperkte ruimte in het bolwerk.
8 van 12
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
4 Marktruimte
omliggende gebieden, zoals benoemd in hoofd-
uitspraken over gedaan. In andere landelijke
stuk 2. Voor de drie verzorgingsgebieden buiten
gebieden waar sterke online aanbieders als
Franeker (zie p. 3) gaan we uit van een krimp in
Picnic ontbreken lag dit aandeel in 2019 rond de
Indicatieve berekening haalbare marktruimte
lijn met de provinciale prognose voor Waadhoeke
2%****. We gaan er voor deze som van uit dat het
Inzicht in de (toekomstige) distributieve markt-
(-3,5% tot 2030). Gezien de verschillende signa-
online aandeel in Franeker en omgeving verge-
ruimte voor supermarkten kan helpen bij het
len (prognoses vs. woningbouwplannen) over de
lijkbaar was.
inschatten van de effecten van beleidskeuzes.
precieze bevolkingsontwikkeling voor Franeker
Hiervoor maken we een distributieve bereke-
zelf gaan we uit van een bandbreedte van 12.300
Online boodschappen kregen tijdelijk een boost
ning op basis van bestaande onderzoeksgege-
(-3,5%) tot 12.800 (stabiel) inwoners.
door de coronamaatregelen, maar deze ontwik-
vens, kengetallen en ervaringscijfers. Een
keling heeft ook structurele kenmerken (nieuwe
kwantitatieve analyse van vraag en aanbod
Bestedingen per hoofd
doelgroepen aangeboord, capaciteit flink
geeft een indicatie van de aanwezige marktsitu-
In distributieve berekeningen als deze wordt
opgeschaald). De precieze langetermijnontwik-
atie (ruim, krap, overaanbod) en van de effecten
uitgegaan van de landelijk gemiddelde besteding
keling van online boodschappen doen is onze-
van toekomstige ontwikkelingen, maar is geen
per hoofd van de bevolking per jaar. In Nederland
ker maar het is goed om rekening te houden
‘wetenschappelijke waarheidsvinding’.
is de gemiddelde besteding per hoofd van de
met enig drukkend effect op de fysieke beste-
bevolking in de supermarktsector per jaar
dingen. In landelijk gebied kan online bood-
In de berekening wordt de vraagzijde bepaald
€ 2.071,-* (excl. BTW, excl. internet-uitgaven). Het
schappen doen zeer aantrekkelijk zijn voor de
door de omzet per hoofd, de omvang van het
gemiddeld besteedbaar inkomen in Franeker** ligt
consument, al is het voor de aanbieder logistiek
verzorgingsgebied (aantal inwoners), de mate
onder het landelijk gemiddelde (16% lager). Een
ingewikkelder (grote afstanden). Dat een
waarin het omzetpotentieel uit dit verzorgings-
correctie op het bestedingsniveau per persoon
regionale speler als Poiesz ook online bestellin-
gebied terechtkomt in winkels in Franeker
met de gangbare elasticiteit voor de dagelijkse
gen bezorgt in Franeker geeft aan dat er ook
(koopkrachtbinding) en de mate waarin omzet
sector (0,4) betekent een besteding per hoofd per
hier rekening mee moet worden gehouden.
van elders toevloeit (koopkrachttoevloeiing).
jaar van circa € 1.935,- in Franeker***.
Voor de situatie in 2030 gaan we uit van een
Aan de aanbodzijde spelen de omvang
online aandeel van minimaal 5%. De omzet per
(m² winkelvloeroppervlak) en de benodigde
Het online aandeel in de dagelijkse of super-
hoofd voor 2030 wordt gecorrigeerd om het
omzet per m² wvo (vloerproductiviteit) een rol.
marktsector in Friesland is onbekend. Het provin-
effect van deze ontwikkeling te duiden (werkt
ciale koopstromenonderzoek heeft daar geen
door in de behoefte aan fysiek winkelvloeroppervlak).
Omvang relevant verzorgingsgebied Het relevante verzorgingsgebied voor deze marktruimteberekening is Franeker en de
* Retail Insiders (2021), Omzetkengetallen 2020. ** CBS (2021), Statline databank. *** € 2.071 - (0,4 x 16,48% x € 2.071).
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
****I&O Research (2019) Koopstromenonderzoek Oost Nederland 2019.
9 van 12
Vloerproductiviteit
Franeker uitgeven in supermarkten € 0,95
Franeker (positieve scenario) komt bovenstaande
In Nederland bedraagt de gemiddelde beste-
terechtkomt in supermarkten in Franeker. Een
omzetclaim neer op een toevloeiing van om en
ding per m² in de supermarktsector € 8.078,-*.
binding van 95% is tegelijkertijd ook het maxi-
nabij 42%. Dit is wat meer dan de toevloeiing die
Dit gemiddelde wordt in dit type berekeningen
maal haalbare; er vindt altijd wel enige afvloeiing
in het koopstromenonderzoek is berekend. Dit
gebruikt als uitgangspunt voor een ‘gezonde
van bestedingen plaats (woon-werkverkeer,
zien wij dan ook als de maximaal haalbare
supermarksector’. In de meer perifere gebieden
bezoek centrumgebied elders, etc.). Voor de toe-
koopkrachttoevloeiing (en gaat uit van een opti-
van Nederland ligt deze ‘vloerproductiviteit’
komst wordt dus ook uitgegaan van 95%,
maal supermarktaanbod in Franeker). DTNP
soms (aanzienlijk) lager. Grote regionale spelers
ondanks eventuele versterkingen van het
hanteert daarom voor de toevloeiing een band-
zoals Poiesz (meer dan één op vijf supermark-
aanbod in Franeker.
breedte van 35% tot 42%.
hun stempel op. Voor Friesland is een vloerpro-
Koopkrachttoevloeiing
Toerisme
ductiviteit bij supermarkten van 10% tot 20%
In het koopstromenonderzoek uit 2017 is voor
Supermarkten moeten het vooral van het jaarrond
onder het landelijk gemiddelde redelijk ‘nor-
de dagelijkse sector van Franeker een koop-
bezoek van omliggende inwoners hebben, maar
maal’. Een groot verschil met de landelijke
krachttoevloeiing gemeten van 35%. Oftewel:
verblijfstoeristen kunnen een significante bron van
gemiddelden blijft wel een indicatie dat het
van elke euro omzet in supermarkten in
inkomsten zijn. In de gemeente Waadhoeke
gezond functioneren van supermarkten onder
Franeker kwam € 0,35 van inwoners van buiten
waren er 130.000 toeristische overnachtingen in
druk kan staan. Naast ‘verdringing’ (wegvallen
Franeker. Uitgaande van een optimaal super-
2018***. Dat rekent terug naar 356 ‘standaardcon-
van aanbod) kan een lage vloerproductiviteit
marktaanbod in Franeker (moderne supermark-
sumenten’ jaarrond****. Op basis van de ligging en
ook op andere manieren negatief doorwerken
ten en goed bezoekgemak) en op basis van de
omvang van campings en hotels***** gaan we ervan
op de consument, bijvoorbeeld in een beperkter
concurentieanalyse schat DTNP dat de super-
uit dat deze verblijfstoeristen circa 60% van hun
(minder diep) assortiment (alleen goedlopende
markten in Franeker een maximaal haalbare
bestedingen bij supermarkten in Franeker doen.
producten, minder kans op derving vers).
(binnen reële kaders) toevloeiing kunnen realise-
Op basis van die omzetpotentie van ruim vier ton
ren van om en nabij:
is er ruim 50 m² wvo supermarktaanbod te
Koopkrachtbinding
•
70% van de bestedingen uit de eerste ring;
verantwoorden in Franeker******. Dat is in het
De huidige koopkrachtbinding voor supermarkt-
•
30% van de bestedingen uit het oostelijk
grotere geheel niet significant.
ten in Friesland is een Poiesz) drukken daar ook
bestedingen in Franeker ligt op circa 95%**. Dit betekent dat van elke euro die inwoners van
gebied; •
15% van de bestedingen uit de buitenste ring.
* Retail Insiders (2021), Omzetkengetallen 2020. ** Provincie Fryslân (2017), Koopstromenonderzoek Kern Franeker, gemeente Franekeradeel.
10 van 12
In zowel de huidige situatie als in de toekomstige situatie met circa 12.800 inwoners in
*** Gemeente Waadhoek (2020), Nota recreatie en toerisme. **** 130.000 / 365 = 356 ***** Provincie Fryslân (2021), Maps > Recreatie. ****** (356 x € 2.071 x 60% / € 8.078 = 55 m² wvo
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
De gemeente Waadhoeke is bezig met het
Resultaten
marktsector van Franeker blijft de toevloeiing
aanvragen van een werelderfgoedstatus voor
In de huidige situatie is de markt om en nabij in
waarschijnlijk beperkt (circa 35%). Die ontwikke-
het Eise Eisinga Planetarium. Dit kan tot een
balans. Bij de voorzichtige inschatting van de
lingen samen resulteren in een verslechtering van
toename van het aantal dagrecreanten en
toevloeiing (35%) functioneert de markt circa 4%
de vloerproductiviteit naar bijna 11% onder het
verblijfstoeristen leiden. Dit leidt logischerwijs
ondergemiddeld en bij de ambitieuze inschatting
landelijk gemiddelde.
ook tot een vergroting van het draagvlak voor
van toevloeiing (42%) functioneert de markt circa
winkels (en supermarkten). Zoals we hiervoor al
7% bovengemiddeld (omzet per m² wvo).
Het positieve scenario gaat uit van dezelfde
berekenden gaat dit echter om een dusdanig
online ontwikkeling, maar houdt de bevolkings-
kleine verschillen in het uiteindelijke haalbare
In het negatieve scenario zal de omzetpotentie in
omvang van Franeker stabiel én gaat uit van een
supermarktaanbod, dat dit op het grotere
fysieke supermarkten door o.a. bevolkingskrimp
hogere (maximale) toevloeiing. In dat scenario
geheel niet significant is,.
en de groei van het online aandeel afnemen.
functioneert de markt met het huidige winkel-
Wanneer er dan ook niets gebeurt in de super-
vloeroppervlak iets boven het landelijke gemiddelde (+4%).
Indicatieve marktruimteberekening voor supermarkten in Franeker* 2025
2030 negatief
2030 positief
a Aantal inwoners in primaire verzorgingsgebied Franeker
12.760
12.300
12.800
b Winkelomzet per hoofd (excl. btw en internet), gecorrigeerd
€ 1.935
€ 1.875
€ 1.875
95%
95%
95%
€ 23,5 mln
€ 21,9 mln
€ 22,8 mln
35% à 42%
35%
42%
€ 36,1 à 40,4 mln
€ 33,7 mln
€ 39,3 mln
g Totale winkelomzet (lokaal + toerisme) (excl. btw)
€ 36,5 à 40,9 mln
€ 34,2 mln
€ 39,8 mln
h NL Gemiddelde winkelomzet per m² wvo (excl. btw)
€ 8.078
€ 8.078
€ 8.078
ca. 4.230 m² wvo
ca. 4.920 m² wvo
ca. 4.730 m² wvo
ca. 4.730 m² wvo
ca. 4.730 m² wvo
voor gemiddeld inkomen
Effect internet
c Koopkrachtbinding d Verwachte winkelomzet uit Franeker (excl. btw)
a*b*c
e Aandeel vreemde koopkracht/koopkrachttoevloeiing f Lokale winkelomzet (excl. btw)
i Potentieel winkelaanbod
d / (1 - e)
g / h ca. 4.520 à 5.060 m² wvo
j Huidig winkelaanbod k Huidige winkelomzet per m² wvo (excl. btw)
g/j
€ 7.726 à 8.647
€ 7.225
€ 8.411
l Indicatie uitbreidingsruimte
i-j
ca. -210 à +330 m² wvo
ca. -500 m² wvo
ca. +200 m² wvo
Corona Zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde was er in 2020 als gevolg van de coronacrisis sprake van een uitzonderlijke situatie. Ervan uitgaande dat de situatie extreem en tijdelijk van aard is, worden omzetkengetallen over het jaar 2020 niet geschikt geacht om beleid voor de middel- tot langere termijn op te baseren. De cijfers over 2020 zijn daarom niet gepubliceerd en er wordt gerekend met cijfers over 2019.
* Voor een toelichting op de achtergronden van deze berekening verwijzen we naar de publicatie van Retail Insiders (2021), ‘Omzetkengetallen 2020 ten behoeve van ruimtelijk-economisch onderzoek’.
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
11 van 12
5 Conclusie
oneindig. De regionale concurrentiepositie
pen en de bevolkingskrimp. Een van de facto-
in de winkelsector wordt daarmee naar
ren die invloed hebben op de toekomstige
verwachting grotendeels in de komende
marktpotenties is de concurrentiepositie van
jaren bepaald.
Franeker. Momenteel zijn er in Franeker meer-
De landelijke vloerproductiviteit is in markt-
dere kleine supermarkten. Dat betekent moge-
dingsruimte voor supermarkten beperkt. Maar
ruimteberekeningen vaak een grens voor
lijkheden voor een optimalisatie van de super-
dat betekent niet dat er geen supermarktontwik-
‘gezond functioneren’. In meer perifere
marktstructuur (deels) binnen de bestaande
keling wenselijk kan zijn in Franeker.
gebieden, zoals Friesland, wordt vaak een
meters (‘hier opheffen, daar toevoegen’), al dan
iets lagere vloerproductiviteit gezien. De
niet in combinatie met (beperkte) toevoeging
De situatie:
supermarkten in Franeker functioneren dus
van extra supermarktmeters.
•
Franeker heeft door haar ligging en ontslui-
met een vloerproductiviteit van -11% (nega-
ting een sterke positie als centrale ‘voorzie-
tief scenario) tot +7% (positief scenario) ten
Strategisch inzetten ontwikkelpotenties
ningenkern’ ten westen van Leeuwarden.
opzichte van het landelijke gemiddelde (van
Bij keuzes in de supermarktstructuur moet
In de omgeving van Franeker (o.a. overige
€ 8.078) voor Friese begrippen relatief
naast eventuele verdringingseffecten ook
gemeente Waadhoeke, Leeuwarden) zijn de
goed.
rekening gehouden worden met de trekkersrol
Op basis van de landelijk gemiddelde vloerproductiviteit (omzet per m²) is de netto uitbrei-
•
•
afgelopen jaren meerdere supermarktont-
•
van supermarkten. Een supermarktontwikkeling
wikkelingen geweest. In Franeker is de
Conclusie DTNP: mogelijkheden in context
is in de huidige winkelmarkt (en ook in de hele
laatste grote ontwikkeling van circa 8 jaar
De uitkomsten uit de indicatieve berekening in
voorzieningensector) vaak één van de weinige
geleden. Niet alle supermarkten in Franeker
hoofdstuk 4 laten zien dat de supermarktsector
structuurbepalende ontwikkelingen waar een
zijn meer van een moderne omvang. De
in Franeker momenteel rond het landelijk
gemeente op kan sturen. Het is dan ook van
Poiesz in de binnenstad en de Spar in het
gemiddelde functioneert. Die uitkomst zien wij
groot belang hier strategisch mee om te gaan.
noorden zijn klein en dragen weinig bij aan
in een positief licht: de supermarktsector in
Dit onderzoeksrapport focust vooral op de
de bovenlokale aantrekkingskracht van
Franeker staat voor Friese begrippen verre van
supermarktsector zelf, maar de invloed van een
Franeker als grotere voorzieningenkern.
onder druk. Wij kunnen ons dan ook goed
supermarktontwikkeling kan dus veel breder
Ontwikkelingen zoals de groei van online
voorstellen dat er supermarktpartijen geïnteres-
zijn. Denk bijvoorbeeld aan de rol van super-
boodschappen doen en bevolkingskrimp
seerd zijn in vestiging in Franeker.
markten in het toekomstige bezoekmotief van
kunnen de potenties voor supermarktaan-
de binnenstad en de daarbij passende ruimte-
bod in Franeker op de lange termijn ver-
In de toekomstige ontwikkeling van de marktpo-
slechteren. De mogelijkheden zijn hierdoor
tenties zijn er echter nog wat onzekerheden,
ook voor boodschappenwinkels niet meer
zoals de mate van groei in online boodschap-
12 van 12
lijk-functionele structuur.
2270.0721 Analyse marktruimte supermarkten Franeker - 24 september 2021
Begrippenlijst
wvo Winkelvloeroppervlak: dat deel van de winkel dat voor consumenten zichtbaar en/of toegan-
Dagelijkse sector
kelijk is (dus exclusief magazijn, personeels-
Supermarkten, (vers)sspeciaalzaken als bak-
ruimte, etc.)
kers en slagers, drogisterijen
Niet-dagelijkse sector Alle winkels, niet behorende tot de dagelijkse sector, zoals mode, huishoudelijke artikelen en doe-het-zelf.
Koopkrachtbinding Het aandeel van bestedingen van consumenten dat plaatsvindt in het ‘eigen’ winkelaanbod van het verzorgingsgebied
Koopkrachtafvloeiing Het aandeel van bestedingen van consumenten dat plaatsvindt buiten het ‘eigen’ winkelaanbod van het verzorgingsgebied
Koopkrachttoevloeiing Het aandeel van de omzet in winkels dat van buiten het primaire verzorgingsgebied komt.
Vloerproductiviteit De omzet per m² wvo van een winkel
Droogh Trommelen en Partners (DTNP) - Adviseurs voor Ruimte en Strategie Graafseweg 109, 6512 BS Nijmegen | T 024 - 379 20 83 | E info@dtnp.nl | W www.dtnp.nl