Bijlage 5B: Verkenning ecologische kansen Koehool-Lauwersmeer

36

37

B I J L AG EN

B IJ L AG EN Van de werksessies zijn de volgende bestanden ingevoegd in de bijlage: E E R STE WER K SE S SI E

24 SE P TE M BE R 20 19

Foto’s flip-overs 1. Koehool - Zwarte Haan 40 2. Fryslân Bûtendyks 42 3. Ternaard-Wierum-Moddergat 44 4. Peazemerlannen 46 T WE ED E WER K SE S SI E 9 DE CE M BE R 20 19 Verslag 48

38

FOTO ' S F LIP - OV E RS E E R ST E W ER K S E S S IE

39

40

41

42

43

44

45

46

47

VE RS LAG T W E ED E W ER KS ES S IE VERSLAG

Onderwerp Project Projectcode Verslagnummer Datum overleg Plaats Referentie Auteur(s) Datum verslag Bijlage(n)

Aanwezig

Afwezig

Tweede werksessie ecologische kansen Koehool Lauwersmeer Verkenning ecologische kansen Koehool-Lauwersmeer (ten behoeve van onder andere Programma Aanpak Grote Wateren (PAGW)) LW344-37 20-01 9 december 2019 Huis van de Wadden, Leeuwarden LW344-37/20-000.370 mevrouw M.C. van Reijn MSc S.D. Haitsma MSc 17 december 2019 Presentatie I - programma en doelen Presentatie II - factsheets ecologische kansen Artemisia: Willem van Duin It Fryske Gea: Klaas Laansma, Chris Bakker Pachtersvereniging: Piet Osinga Programmatische Aanpak Grote Wateren (uitvoerende partijen Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer en Rijksdienst voor Ondernemend Nederland): Jacco Doze, Robert Zijlstra, Lies van Nieuwerburgh Programma naar een Rijke Waddenzee: Jeroen van Herk, Ingrid van Beek Stichting Holwerd aan Zee: Jan Zijlstra Waddenvereniging: Bas Bijl Wetterskip Fryslân: Jan Hateboer, Willem-Jan van Elsacker, Berry Schuten, Alida Galema, Fokelien Looijenga, Froukje Sikking Witteveen+Bos: Wouter Gotjé, Ruud Bouw, Wim Ridderinkhof, Mariska van Reijn, Sjoerd Haitsma Gemeente Noardeast-Fryslân: Harry Feenstra Gemeente Waadhoeke: Wilbert Bosma Provincie Fryslân: Ruud Deen, Willem Molenaar Programma naar een Rijke Waddenzee: Hein Sas Staatsbosbeheer: Henk Jan Veen Vogelbescherming: Roef Mulder

Kopie

Introductie Jeroen van Herk heet alle aanwezigen welkom en licht het programma van de werksessie toe. Berry Schuten, Jacco Doze en Klaas Laansma geven namens de organiserende partijen een korte terugblik op de vorige sessie. Op basis van die sessie zijn factsheets opgesteld met ecologische kansen. Het doel van de tweede sessie is om tot overeenstemming over de ecologische kansen (verwoord in de factsheets) te komen, na te denken op welke plek welke kans haalbaar is en om een doorkijk te maken naar het vervolg.

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 | Postbus 233 | 7400 AE Deventer | +31 (0)570 69 79 11 | www.witteveenbos.com | KvK 38020751

48

Presentatie factsheets Wouter Gotjé presenteert de factsheets met ecologische kansen die zijn opgesteld op basis van de eerste werksessie. Deze presentatie is bijgevoegd bij dit verslag. De aanwezigen geven naar aanleiding van de presentatie enkele aandachtspunten mee: - het is zinvol om in beeld te brengen wat de huidige ecologische waarde is, binnen- en buitendijks; - laat de natuurlijke dynamiek het vertrekpunt zijn en laat maatregelen aansluiten bij die dynamiek; - denk vanuit hoe het Wadden ecosysteem er oorspronkelijk uit zag. Het kan helpen om het in een landschapsbeeld te plaatsen zoals het ‘droombeeld’ dat in Noord-Holland wordt gebruikt; - leg de verbinding met het proces dat vanuit het Wetterskip al loopt in het kader van klimaatadaptatie Friese Kust; - neem voordat je maatregelen intekent op specifieke locaties, de desbetreffende grondeigenaren mee in het proces, om weerstand te voorkomen. Of houdt opties open als je ze nog niet gesproken hebt. Werktafels In twee separate werktafels hebben de deelnemers de factsheets besproken. De opmerkingen die daarin zijn gemaakt, worden verwerkt in de volgende versie van de factsheets. Vervolgens zijn de hoofdpunten plenair teruggekoppeld. Daarbij komen onder andere de volgende punten naar voren: - kijk bij het creëren van zoet-zout overgangen naar de grootte van het stroomgebied in het achterland dat ontsloten wordt.

Door middel van bijvoorbeeld ‘brakke dooradering’ kun je een groot en robuust leefgebied creëren; - nat-droog overgangen zijn dynamisch in tijd en plaats, niet een lineaire gradiënt – dat wil zeggen niet steeds op hetzelfde plan aanwezig, maar bijvoorbeeld soms buitendijks en soms binnendijks. Deze dynamiek kan dus zowel binnendijks (bijvoorbeeld tussen Westhoek en Zwarte Haan) als buitendijks (verkweldering) worden gecreëerd; - hard substraat zal waarschijnlijk al snel worden bedekt met sediment en is op het dijktraject KoehoolLauwersmeer waarschijnlijk geen passende oplossing. Hooguit bieden de her en der aanwezige strekdammen hier kansen voor. Het ‘Rijke Dijken’ principe wordt wel kansrijk geacht; - de kans ‘brakke zones’ zou onder ‘zoet-zout overgangen creëren’ kunnen vallen. Voor ‘brakke zone’ geldt dan dat het afgesloten brak habitat is; en voor een zoet-zout overgang dat er sprake van een trekroute voor vissen en andere dieren; - in zijn algemeenheid neemt de urgentie voor hoogwatervluchtplaatsen en slaapplaatsen voor vogels toe door zeespiegelstijging. Specifiek voor het deelgebied Noard-Fryslân Bûtendyks speelt dit niet; hier zijn voldoende HVP’s en slaapplaatsen aanwezig en is er ook binnendijks geen aanvullende behoefte aan; - er is niet zozeer behoefte aan nieuw broedareaal maar het huidige areaal dient verbeterd te worden.

Het broedresultaat is slecht door predatie. Predatie is een lastig punt, afschieten van predatoren ligt gevoelig en hekken zijn ook niet wenselijk. Om predatie tegen te gaan zijn broedeilanden nodig die worden gescheiden door flinke geulen. Een klein broedeiland met een smalle watergang schiet niet op. Beheer vormt een aandachtspunt bij geulen in het voorland, ze slibben weer dicht. In combinatie met kleiwinning kan het water worden open gehouden. Binnendijkse broedeilanden hebben niet het probleem van dichtslibbende watergeulen; - huidige kwelders worden als foerageergebied goed gebruikt. Meer diversiteit op de huidige kwelders kan door begrazingsbeheer. Het is vooral noodzakelijk te kijken naar de foerageermogelijkheden van jonge vogels; - de dijk zelf is een barrière. Vanwege het korte gras hebben de vogels weinig beschutting voor predatoren. De dijk is een oversteekplaats en kan met een andere grasmengsel ook een foerageerzone worden; - er liggen veel kansen in dijktraject 3 (Ternaard-Moddergat). Dit zit nog niet goed in de factsheets. In dit dijktraject ligt binnendijks het oude land met het oorspronkelijk reliëf en bodemopbouw van prielen en geulen. Daarnaast is verzilting hier aan de orde en loopt er al een gebiedsproces voor de gaswinning. Buitendijks liggen er kansen om nieuw voorland te laten aangroeien.

Dit sluit aan op de volgende kansen: binnen- en buitendijkse broed- en foerageergelegenheden (nr. 6 en 7), vergroten pionierskwelders (nr. 8).

2|4

Witteveen+Bos| LW344-37/20-000.370

49

De algemene conclusie van de aanwezigen is dat er nog wat kleine aanpassingen en/of samenvoegingen van de factsheets kunnen worden doorgevoerd, maar dat overall we met deze factsheets de belangrijkste kansen wel in beeld hebben. Er mist niks wezenlijks. Daarmee hebben we de fundamentele bouwstenen te pakken die we kunnen benutten in de gebiedsprocessen die volgen. Prioriteiten en haalbaarheid Op basis van expert judgement en gebiedskennis hebben de deelnemers de prioriteit en de haalbaarheid van de diverse ecologische kansen ingeschat. Dit geeft een helder beeld op hoofdlijnen. Het resultaten is onderstaand weergegeven, met prioriteit (roze) en haalbaarheid (groen).

3|4

50

Witteveen+Bos| LW344-37/20-000.370

Daaruit blijkt dat de volgende ecologische kansen aangemerkt worden als hoge prioriteit: - bundeling van kansen die gaan over zoet-zout overgangen en brakke zones; - hoogwatervluchtplaatsen, slaapplaatsen en broedplaatsen voor vogels creëren; - foerageergebieden creëren; - biodiversiteit van kwelders vergroten. De volgende ecologische kansen worden op de korte termijn als het meest haalbaar geacht: - biodiversiteit van de dijk versterken/Rijke dijk; - biodiversiteit van kwelders versterken; - onderwaternatuur versterken. Partners Als tweede onderdeel in de werksessie is verkend welke partijen bij welke ecologische kansen mogelijk partner zouden kunnen zijn. Dit leidt tot het onderstaande overzicht.

Partners per ecologische kans Mogelijke partners

zoet-zout gradiënten brakke zones paaigebieden voor vis vismigratie

WF, IFG, RWS, Waddenvereniging, Van Hall Larenstein, Deltares, Gemeenten, Swimway, Wageningen Marien Research, Holwerd aan Zee, Provincie Fryslân

nat-droog overgangen

RWS, Waddenvereniging, Deltares, Provincie Fryslân

onderwaternatuur versterken

RWS, Deltares, Van Hall Larenstein, Hogeschool Zeeland, Provincie Fryslân

HVP, slaapplaatsen, broedgelegenheid

IFG, RWS, Holwerd aan Zee, Vogelbescherming, Pachters, Provincie Fryslân

brakke zones voor foerageergebied

IFG, RWS, Holwerd aan Zee, Vogelbescherming, Pachters, Provincie Fryslân

areaal pionierskwelders

IFG, RWS, Holwerd aan Zee, Ternaard, Provincie Fryslân

biodiversiteit kwelders

IFG, RWS, Holwerd aan Zee, pachters, grondeigenaren, Deltares, Van Hall Larenstein, Provincie Fryslân

biodiversiteit dijk (Rijke dijk)

WF, Holwerd aan Zee, Van Hall Larenstein, Deltares, Provincie Fryslân

Onafhankelijke experts

Ecologische kans

Vervolgproces Berry Schuten vertelt dat Wetterskip Fryslân bezig is met het vormgeven van een bestuurlijk overleg voor het programma rondom de dijkversterkingen. De ecologische kansen zoals in de factsheets beschreven kunnen worden verwerkt tot een notitie en worden voorgelegd aan dat bestuurlijke overleg en de daar achterliggende programma’s zoals PAGW. Vervolgens kunnen deze kansen worden ingebracht in het gebiedsproces dat doorlopen gaat worden. De deelnemers geven de volgende aanbevelingen mee: - kijk naar een brede zone rondom de dijk; - bedenk of je het gebiedsproces wilt insteken vanuit de dijkversterking of juist met een bredere, integrale scope; - maak een visie voor het hele gebied en werk vanuit daar aan je projecten; - ga in gesprek met grondeigenaren en denk na over wat voor hulpmiddelen we voor ze hebben, welke verdienmodellen er voor hen zijn; - ga alvast het gesprek aan met de vergunningverlener en neem die mee op het hoofdniveau van je project.

4|4

Witteveen+Bos| LW344-37/20-000.370

51

VER K ENN I N G ECOLOG I S C H E K ANSE N KO EHOOL - L AU WER S M E E R