Bijlage 5. Actualisatie binnenstadsvisie Franeker
Tekst van het document
Gemeente Waadhoeke
Actualisatie binnenstadsvisie Franeker
i van vi
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Gemeente Waadhoeke
Actualisatie binnenstadsvisie Franeker
Opdrachtgever: Gemeente Waadhoeke Contactpersoon: Mevrouw B. Postma Projectteam DTNP: De heer W. Frielink De heer P. Bos Projectnummer: 2312.1121 Datum: 06 maart 2023
Graafseweg 109 6512 BS Nijmegen T 024 - 379 20 83 E info@dtnp.nl W www.dtnp.nl Adviseurs voor Ruimte en Strategie
Context en ontwikkelingen
1
1.1
Inleiding
2
1.2
Regionale context
3
1.3
Structuur en aanbod binnenstad
4
1.4
Landelijke trends
8
1.5
Lokale ontwikkelingen
12
Onderzoek optimalisatie supermarktstructuur
14
Toekomstvisie binnenstad
16
2.1
Ambitieniveau en doelgroepen
17
2.2
Gewenste functioneel-ruimtelijke structuur
19
2.3
Projecten en kansen
21
2.4
Hoe gaan we verder?
24
Context en ontwikkelingen
1.1
Inleiding
De rol van binnensteden in Nederland verandert snel. Bezoekers komen in mindere mate puur om te winkelen en hebben steeds meer behoefte aan sfeer, beleving en verblijfskwaliteit. De veranderende rol van de binnenstad vraagt om een actualisatie van de vorige Binnenstadsvisie voor Franeker, die dateert uit 2013.
Vragen voor binnenstadsvisie
•
Welke randvoorwaarden horen bij deze gebieds
De hoofdlijnen uit de voorgaande Binnenstadsvisie
profielen? Wat betekenen deze voor bijvoorbeeld
(2013) staan nog altijd overeind; niet al het visievor
de inrichting van de openbare ruimte?
mende werk dat destijds is verricht hoeft opnieuw te
•
Welke maatregelen zijn nodig om tot realisatie te
worden gedaan. Om goed in te kunnen spelen op de
komen? Welke rol hebben de verschillende partijen
veranderende rol van de binnenstad en lokale ontwik
(gemeente, eigenaren, ondernemers, etc.)?
kelingen/initiatieven is een actualisatie gewenst. In de Binnenstadsvisie die voor u ligt zal daarom worden
Participatie
ingegaan op de volgende vragen:
Aan het begin van het proces om te komen tot deze
•
Hoe ziet de huidige vraag- en aanbodstructuur in
Binnenstadsvisie is er een bijeenkomst geweest met
Franeker eruit?
een brede projectgroep, bestaande uit diverse onderne
Hoe kan de functioneel-ruimtelijke structuur van
mers en eigenaren uit de binnenstad. Er werd gereflec
voor supermarkten in Franeker in kaart te brengen
de binnenstad worden beoordeeld, wat zijn sterke
teerd op de veranderingen in de stad sinds 2013 en
heeft DTNP medio 2021 een onderzoek uitgevoerd
en zwakke punten?
ingegaan op de toekomstige functie van de binnen
Wat zijn relevante ontwikkelingen in vraag- en
stad. Ook werden locatie-specifieke kansen en
dat de supermarktsector in Franeker momenteel rond
aanbod (landelijk, regio, Franeker)? Welke kansen
bedreigingen benoemd. Zo werd duidelijk welke
het landelijk gemiddelde functioneert. Er is geen
en bedreigingen zijn er?
aanpassingen gewenst zijn ten opzichte van de
Wat is de toekomstig haalbare functie (ambitieni
Binnenstadsvisie uit 2013.
Voorafgaand supermarktonderzoek Supermarkten zijn en blijven belangrijke publieks trekkers voor centrumgebieden. Om de mogelijkheden
naar de marktruimte voor supermarkten. Hieruit bleek
kwantitatieve aanleiding voor een substantiële uitbrei
•
•
•
ding van supermarktmeters.
veau) van de binnenstad, welke doelgroepen en
Daarnaast heeft DTNP eerder dit jaar een vervolgon derzoek uitgevoerd naar de optimalisatie van de
•
samenstelling van het aanbod passen hierbij
Op basis van deze bijeenkomst en de expertise vanuit
(programma)?
DTNP is een conceptrapport opgesteld, dat medio
Wat is de gewenste afbakening en functioneel-
oktober 2022 met de projectgroep is besproken.
supermarktstructuur. Op welke locatie hebben super
ruimtelijke structuur van de binnenstad? Welke
marktontwikkelingen de grootste toegevoegde
functie hebben de verschillende deelgebieden en
waarde? De uitkomsten van dit onderzoek vormen een
eventuele ontwikkellocaties?
belangrijke bouwsteen voor deze binnenstadsvisie. 2 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
1.2 Regionale context Franeker in regionale context
Franeker is de hoofdkern van de gemeente Waadhoeke en is gelegen in het landelijke gebied van noordwest-Friesland, circa 20 kilometer ten westen van Leeuwarden en circa 10 kilometer ten oosten van Harlingen. De uitgestrekte gemeente telt 46.150 inwoners, waarvan er circa 12.750 in Franeker, de grootste plaats van de gemeente a , wonen (zie kaart). Op enige afstand (ca. 5 à 10 kilometer) liggen meerdere kleinere kernen, met weinig of geen voorzieningenaanbod. Als er aanbod is gaat het in veel gevallen slechts om een kleinschalige supermarkt en/of enkele verszaken, waardoor bewoners voor inkopen bij een moderne supermarkt vooral zijn aangewezen op grotere steden in de omgeving, waaronder Franeker. Vanwege de ligging en het voorzieningenaanbod vervult Franeker een streekfunctie voor de omliggende kernen De historische ‘Academiestad’ is een van de Friese elf steden en is aantrekkelijk voor toeristen. Toeristen weten de binnenstad per schaats, boot, fiets, auto en OV goed te vinden. De stad herbergt een divers cultureel aanbod, waardoor er voor bezoekers van buitenaf veel te beleven valt. a
CBS Statline, 2021.
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
3 van 25
1.3 Structuur en aanbod binnenstad Tussen de 11e en 16e eeuw ontwikkelde Franeker zich tot belangrijk bestuurlijk centrum. De stad heeft lange tijd een universiteit gehad. Veel van de grandeur van weleer is nog altijd zichtbaar en grote delen van de binnenstad zijn beschermd stadsgezicht.
•
Martenatuin: Achter Museum Martena aan de Voorstraat ligt de Martenatuin. Deze bijzondere tuin stamt uit de 15e eeuw en herbergt veel bijzondere, van oorsprong uitheemse stinzenplan ten.
•
St. Martiniplantsoen: Achter de Martinikerk ligt het rustige St. Martiniplantsoen met onder andere het Bezinningsmonument en het voormalige
Stedenbouwkundige opzet
Verenigingsgebouw in Jugendstil (momenteel in
De historische binnenstad wordt ingekaderd door een
gebruik als bibliotheek).
kenmerkende, dubbele grachtengordel. De breed
•
De Hortus aan de Hortusstraat is een mooie
opgezette Voorstraat vormt tussen het Sjûkelân
groenruimte, ingekapseld door het gebouw van de
(voorheen het Sjaerdemaslot) aan de westzijde en de
voormalige universiteit.
Martinikerk aan de oostzijde de belangrijkste as in de
•
Breedeplaats: De Breedeplaats is van oudsher het
binnenstad. Diverse entrees vanuit de grachtengordel
centrale plein in de stad, waar evenementen
takken aan op deze straat. De Dijkstraat is één van
worden gehouden. Een aantal keren per jaar wordt
deze routes, en doordat dit een belangrijke verbindings
voor deze evenementen de tent opgehesen,
route was vanuit het station zijn hier van oudsher ook
waardoor de Voorstraat en Dijkstraat met elkaar
veel voorzieningen gevestigd.
worden verbonden en de Breedeplaats fungeert
Binnenstad ingekaderd door dubbele grachtengordel
als ‘huiskamer van de stad’. Verder wordt de binnenstad gevormd door een aantal karakteristieke open ruimten.
In schril contrast met de monumentale uitstraling van
•
Sjûkelân: dit terrein wordt gebruikt voor de
de omliggende panden staat het in de jaren 80 ge
jaarlijkse kaatswedstrijd en is van groot belang
bouwde winkelcentrum Ockingahiem. Het vastgoed
voor de Friese traditie. De wedstrijd trekt veel
(commerciële plint met woningen erboven) oogt hier
publiek uit de hele provincie. 4 van 25
Breedeplaats als evenementenlocatie in de binnenstad
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
verouderd en de publieke ruimte aan de binnenzijde is
Bakkerij Van der Kloet, Blokker en Etos zijn voorbeelden
stenig en puur functioneel ingericht (parkeren). Ook het
van andere trekkers uit het frequent-bezochte winkelseg
volume ertegenover met daarin het Bondsbureau van
ment in de Voorstraat. In het niet-dagelijkse segment
KNKB en de eraan vastgeplakte loods van de Poiesz biedt
vervullen winkels als Hema en Lodewijk een belangrijke
niet de ruimtelijke kwaliteit die op deze plek in de binnen
trekkersfunctie. De Action in Ockingahiem trekt ook veel
stad gewenst is.
publiek, maar ligt net afgelegen van de functies in de hoofdstraat.
Aanbod
Net buiten de binnenstad, aan de oostkant van de
De binnenstad (binnen de grachtengordel) herbergt circa
Noorder Gracht, liggen aan de Leeuwarderweg de
150 publieksgerichte voorzieningen. Hieronder vallen
supermarkten Albert Heijn (ca. 1.600 m² wvo) en Lidl
ongeveer 80 winkels (± 16.000 m² winkelvloeroppervlak
(ca. 950 m² wvo). Ook zij vervullen een belangrijke rol als
(wvo)) en circa 20 horecazaken (± 1.500 m² wvo). Het
bronpunt voor bezoekers van de binnenstad (zie para
overige aanbod bestaat uit bedrijven die actief zijn in
graaf 1.5). Tot slot is aan de andere kant van de
leisure, cultuur, diensten of ambachten. Er staan minder
Stationsbrug, naast het station, supermarkt Poiesz
dan 10 panden leeg (ca. 750 m² wvo). Het zwaartepunt
gevestigd (ca. 1.200 m² wvo). Deze supermarkt vervult
van het voorzieningenaanbod in de binnenstad van
voor het centrum nauwelijks een rol als trekker.
Poiesz Sjaardemastraat enige centrum-supermarkt
Franeker ligt in de Voorstraat en aan het Raadhuisplein, om via de Breedeplaats uit te monden in de Dijkstraat (zie
Mode- en overig niet-dagelijks aanbod
kaart 6).
De bekende modeketens en grote zaken bevinden zich veelal in de Voorstraat, met bijvoorbeeld Lodewijk, Sake,
Trekkers in het winkelaanbod
Takko Fashion, Jeans Centre en Scapino. Blokker en
In de binnenstad is de Poiesz-supermarkt (± 650 m² wvo),
Expert zijn hier andere bekende ketens. Ook PM Mannen
op de westelijke ‘kop’ van de Voorstraat
mode is een begrip in het modische segment, te vinden
(Sjaardemastraat), als enige supermarkt een belangrijke
aan de Breedeplaats. In de Dijkstraat is Kamsma een
publiekstrekker voor omliggende functies. Kruidvat,
gerenommeerde naam, en zijn er juist meer zaken die Sterke lokale modezaken in Franeker
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
5 van 25
gerund worden door zelfstandigen, zoals Pracht
op de Unesco werelderfgoedlijst. In de Voorstraat
Lingerie, Van den Akker Mode, Oars Mode en
brengt Museum Martena vanuit het Martenastins
Twaddehâns moai.
wisselende tentoonstellingen en activiteiten, met aan de achterzijde de Martenatuin. Aan de westzijde van de
Horeca
Voorstraat bevindt zich het Keatsmuseum, met een
Het horeca-aanbod ligt relatief verspreid over de
brede collectie over de geschiedenis van de kaats
binnenstad; er is geen sprake van een echt cluster van
sport. Het museum ligt vlakbij het Sjûkelân, waar
horecazaken. Hotel De Doelen is een in het oog
kaatswedstrijden worden gehouden, met als jaarlijks
springende horecazaak op een locatie waar ook
hoogtepunt de PC-kaatspartij. Daarnaast zijn de
regelmatig evenementen worden gehouden, aanslui
Martinikerk, het Korendragerhuisje en het Oude
tend bij het terras van bakkerij Van der Kloet. Aan de
Stadhuis culturele trekpleisters.
Vastgoed Ockingahiem oogt uit de tijd
Groenmarkt en Noord liggen Brasserie de Stadstuin en de Grillerije in elkaars nabijheid. In de Voorstraat biedt
Verder is aan Noord het statige theater de Koornbeurs
Broodjeshuis Ymo een winkelondersteunend aanbod,
te vinden, en is de bibliotheek gevestigd in de rustige
en in de Dijkstraat zijn er ondermeer twee fastfoodza
omgeving van het Sint Martiniplantsoen. De aanwezig
ken.
heid van meerdere basisscholen, zoals De Kleyenburg en De Korendrager, bindt gezinnen aan de binnenstad.
Cultureel-maatschappelijk Academiestad Franeker biedt een rijk cultureel aanbod. Aan de Breedeplaats wordt de Academie van Franeker momenteel nieuw leven ingeblazen, met onderzoeks programma’s in bijvoorbeeld natuurwetenschappen en gezondheid. Het meest bekend is waarschijnlijk echter het Planetarium, waar het oudste nog werkende planetarium ter wereld te bewonderen is. Het Planetarium is genomineerd op opgenomen te worden 6 van 25
Academiestad met een rijk cultureel aanbod
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Branchering centrum Franeker
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
7 van 25
1.4 Landelijke trends Ontwikkeling marktaandeel online detailhandelsbestedingen
Ontwikkelingen in centrumgebieden gaan onverminderd snel. De rol van de binnenstad verschuift in rap tempo van primair winkelgebied naar een plek voor verblijven en beleven. Actuele maatschappelijke en economische trends stellen de binnenstad voor nieuwe uitdagingen. Behoefte aan fysieke winkels blijft teruglopen Het aantal fysieke winkels in Nederland daalt al jaren en is dit jaar landelijk gezien voor het eerst onder de vijf winkels per 1.000 inwoners gedoken. Directe oorzaak hiervan is de toenemende mate van online winkelen,
Ontwikkeling aantal verkooppunten in middelgrote centra
dat in de Randstad a inmiddels is toegenomen tot 32% in de niet-dagelijkse winkelsector en 6% in de dagelijkse sector. De versnelde groei van online tijdens de coronapandemie is naar verwachting blijvend. De krimp in het fysieke winkelaanbod is (tot dusver) met name zichtbaar in het niet-dagelijkse aanbod, zoals de ontwikkelingsgrafiek van Nederlandse middelgrote centra (zoals dat van Franeker) laat zien. Doordat het online winkelen ook in de dagelijkse sector inmiddels serieuze vormen aanneemt, zal de behoefte aan fysieke winkelmeters ook voor deze sector afnemen. Toch zullen dagelijkse winkels, en met name supermarkten, a
Koopstromenonderzoek Randstad 2021. Dit is het meest recent uitgevoerde grootschalige Koopstromenonderzoek in Nederland.
8 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
ook de komende jaren de kurk blijven waar het lokaal-
vicesector zit nu alweer op dat niveau. Een van de
functionerende centrum op drijft (zie pagina 10).
redenen waarom het herstel tijd kost, is het grote personeelstekort in de horeca. Bijna de helft van de
Longcovid voor de horeca
horecabedrijven ziet dit tekort als een belemmering
Door de coronapandemie, met meerdere lockdowns,
voor hun activiteiten.a Het dwingt de horeca ertoe in te
heeft de horeca een flinke tik gekregen. Restaurants,
zetten op digitalisering, zoals het bestellen van eten en
cafés en hotels kregen de grootste klappen. Doordat
drinken via een QR-code.
bezorgen en afhalen ook tijdens de strengste corona
maatregelen mogelijk bleef, wist de fastservicesector
Economisch zwaar weer op komst?
het beste overeind te blijven.
Net nu de binnenstad weer druk bezocht wordt na de corona-pandemie, pakken nieuwe donkere wolken zich
Het aantal faillissementen in de horeca was door de
samen. Als gevolg van de hoge energieprijzen en
steunmaatregelen vanuit de overheid tijdens de pande
daarmee gepaard gaande inflatie is het consumenten
mie historisch laag. De verwachting is echter dat het
vertrouwen (historisch) laag. De koopkracht van vrijwel
aantal faillissementen dit jaar sterk zal toenemen, nu
alle huishoudens is er sterk op achteruitgegaan dit jaar.
horecazaken dit najaar moeten beginnen met het
Gevolg is dat consumenten het eerst zullen bezuinigen
terugbetalen van hun belastingschuld. 45% van de
op niet-essentiële aankopen: het recreatieve winkelen
horecabedrijven geeft aan er na de coronacrisis
en de horeca. Daarnaast zijn ook bijvoorbeeld woning
financieel slecht voor te staan.
inrichtingszaken conjunctuur-gevoelig; men stelt de
a
grote aankoop van bijvoorbeeld een nieuwe bank snel
In 2022 is de horeca bezig met een sterke inhaalslag;
uit tot economisch betere tijden. Hoe lang de hoge
de verwachting is een volumegroei van 30 tot 35%.
inflatie en lagere koopkracht zullen aanhouden is op dit
a
De horeca is naar verwachting echter pas in 2023
moment echter lastig te voorspellen.
terug op het niveau van voor de pandemie. De fastser a
ING (2022), horeca op volle kracht vooruit.
De h0reca krabbelt op uit het dal van de corona-pandemie
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
9 van 25
Schaalvergroting supermarkten
Landelijke ontwikkeling winkelvloeroppervlak supermarkten
Supermarkten kleiner dan circa 1.000 m² wvo en in kleinere verzorgingsgebieden zijn kwetsbaar. Supermarktpartijen willen voor een nieuwe winkel al snel een omvang van 1.200 m² wvo of groter. De groei in écht grote supermarkten (> 2.000 m² wvo) is beperkt. Er zijn wel uitzonderingen: • in binnensteden ontstaan nieuwe, kleine city-concepten (‘mandjeswinkels’); • doelgroepensupermarkten bieden een beperkt, maar specialistisch assortiment; • partijen als Spar hebben ook in kleine dorpen nog moderne, kleine supermarkten.
Combinatiebezoek supermarkten Uit recent door DTNP uitgevoerd onderzoek (oktobernovember 2021) onder circa 3.700 respondenten in 25 dorps- en wijkcentra in Nederland blijkt dat circa 52% van de consumenten het supermarktbezoek combi neert met een of meer andere winkels in hetzelfde winkelgebied. Dit geldt zowel voor service- als voor discountsupermarkten. Het onderzoek toont aan dat het aandeel supermarktbezoekers dat ook andere winkels bezoekt toeneemt naarmate meer winkels dicht bij de supermarkt liggen. Daarnaast blijkt dat het combinatiebezoek toeneemt naarmate er meer winkels in het zicht van de ingang van de supermarkt liggen.
10 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Behoefte aan ontmoeting in een groene binnenstad
De binnenstad als plek van ontmoeting en beleving
mensen in een groene stad met voldoende zitgelegen
DTNP heeft dit jaar opnieuw onderzoek gedaan onder
heden geneigd zijn om langer te blijven en daarbij ook
bezoekers van verscheidene middelgrote centra in
meer voorzieningen te bezoeken.
Nederland. Hieruit kwam naar voren dat het recreatief verblijven als bezoekdoel opnieuw aan belang heeft
Daarnaast vervullen kleine of grote parken een belang
gewonnen ten koste van de traditionele winkelfunctie.
rijke sociale functie. Het zijn plekken om tot rust te
Anderzijds is het doen van gerichte aankopen en
komen of te spelen, en ontmoetingsplekken waar alle
boodschappen nog altijd voor ruim 60% van de
lagen van de bevolking elkaar tegenkomen. In tijden
bezoekers de primaire reden om het centrum te
van toenemende individualisering fungeren groen
bezoeken. Ondertussen spelen ondernemers met
structuren zo als sociaal bindmiddel.
nieuwe ‘blurring’ concepten slim in op de toenemende behoefte van de consument aan beleving. Hierbij
Bezoekdoel middelgrote centra 2022 en 2016/2017
vervagen de grenzen tussen horeca, detailhandel en diensten. Zo kun je steeds vaker in de boekenwinkel een kopje koffie drinken of in een schoenenwinkel naar de kapper gaan.
Een groene stad is een prettige stad Binnensteden behoren vanwege de hoge verstenings graad vaak tot de warmste plekken in een stad. Nu Nederland steeds vaker te maken krijgt met lange warme perioden is het van toenemend belang dat de binnenstad vergroent en plekken biedt met beschutting en verkoeling. Zo blijft het gebied leefbaar voor haar bewoners en aangenaam voor haar bezoekers. Lokale ondernemers profiteren hier bovendien van doordat
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
11 van 25
1.5 Lokale ontwikkelingen Transitie binnenstad: van winkelgebied naar een compact en gemengd centrum
Sinds de voorgaande binnenstadsvisie uit 2013 zijn de omvang, samenstelling en structuur van het voorzieningenaanbod in de binnenstad van Franeker aanmerkelijk veranderd. Aanbodontwikkeling past bij landelijke tendens In Franeker is, net als in de rest van het land, het niet-dagelijkse winkelaanbod het afgelopen decennium afgenomen. Deze krimp is met name zichtbaar in het modische segment. In de horeca hebben traditionele cafés plaatsgemaakt voor meer eetinclusieve concep ten. Ook dat sluit aan bij de landelijke trends. Verder is het aantal zaken in de dienstverlening afgenomen, maar deze zijn vervangen door ambachten (o.a. kappers). De binnenstad is er in geslaagd de leegstand sterk terug te dringen. Waar in 2013 nog 20% van het winkeloppervlak leeg stond, is dit nu nog ongeveer 5%. Dit is met name te danken aan transformatie naar niet-publieksgerichte functies, zoals wonen. Zo is er al toegewerkt naar een compact en gemengd centrum en opvolging gegeven aan de gestelde ambities uit de binnenstadsvisie van 2013.
12 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Stoelendans onder publiekstrekkers
Opkomst functies met dagbesteding
Ten opzichte van 2013 is het supermarktaanbod in het
Opvallende ontwikkeling in de binnenstad is de
centrum afgenomen; de C1000 is vertrokken uit
toename van het aantal zaken waar een werkplek
Ockingahiem en Lidl uit de Voorstraat. De C1000-
wordt aangeboden aan mensen met een afstand
supermarkt is als Albert Heijn teruggekomen aan de
tot de arbeidsmarkt of als dagbesteding.
Leeuwarderweg, naast de verhuisde Lidl. In de
Voorbeelden zijn De Smaakmaker aan de
Voorstraat is er geen nieuwe supermarkt teruggeko
Zilverstraat en Magis Dagbesteding dat binnenkort
men. De locatie van de voormalige C1000 is ingeno
opent naast de Schoolsteeg.
men door discountwinkel Action. Aan de Sjaardema straat is wel een nieuwe Poiesz-supermarkt toegevoegd, in het pand naast Sjûkelan.
Doorontwikkeling cultuursector
Nog slechts enkele leegstaande panden in de binnenstad
Ontwikkeling aantal publieksgerichte voorzieningen Franeker
De laatste jaren heeft ook cultureel Franeker niet stilgezeten. De meest in het oog springende ontwikke ling is dat het Eise Eisinga Planetarium de laatste stap heeft gezet richting de Unesco-werelderfgoedstatus. Het verkrijgen van deze status biedt kansen om het toeristisch potentieel van Franeker verder te benutten. Daarnaast is het Keatsmuseum verhuisd naar de Voorstraat. Tot 2013 zat het Keatsmuseum op de bovenverdieping van het Camminghastins (nu bakkerij Van der Kloet), maar dit pand werd verkocht. In 2016 werd de huidige locatie aan de Voorstraat gevonden, waar een volledig eigen museum kon worden ingericht met een eigentijdse inrichting en uitstraling.
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
13 van 25
Onderzoek optimalisatie supermarktstructuur Supermarkten zijn als publiekstrekker van groot belang voor het economisch perspectief van een binnenstad (zie paragraaf 1.4) Als voortraject voor deze binnenstadsvisie is in het voorjaar van 2022 daarom onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het optimaliseren van de supermarktstructuur in Franeker.
was dit zelfs 57%. De hogere mate van nabijheid en
Advies supermarktstructuur
zichtrelatie met andere functies in het centrum is
Het advies voor de optimale supermarktstructuur is dan ook
hiervoor een logische verklaring. Daar staat tegenover
om de huidige hoge mate van combinatiebezoek tussen
dat er in absolute zin van alle centrumbezoekers meer
supermarkten en centrum te koesteren, en niet in gevaar te
bezoekers voor of na hun bezoek aan het centrum ook
brengen door de toevoeging van (verder weg gelegen)
een bezoek aan de Lidl/Albert Heijn brachten. Dit kan
supermarkten. Wel kan worden gedacht aan een versterking
worden verklaard doordat Lidl/Albert Heijn een sterker
van de Poiesz als enige centrumsupermarkt, om zo de
boodschappencluster is dan enkel de Poiesz
aantrekkingskracht van deze supermarkt te vergroten. Door
Sjaardemastraat, en daardoor meer publiek trekt. Ook
terughoudend om te gaan met het uitbreiden van super
Hoge mate van combinatiebezoek
is het parkeren daar gratis. Hoewel slechts een kleiner
marktmeters wordt ook het draagvlak voor dorpssupermark
In het kader van dit onderzoek zijn in de binnenstad, bij
deel van dit publiek ook in het centrum komt, is de
ten in de omliggende kernen niet verstoord.
de Albert Heijn/Lidl en bij de Poiesz Sjaardemastraat
totale meerwaarde van AH/Lidl voor het centrum dus
onder de bezoekers korte enquêtes afgenomen. Aan
groter dan die van Poiesz.
Aandeel centrumbezoekers dat ook supermarkt bezocht
bezoekers werd onder andere gevraagd of zij voor of na het bezoek aan het centrum/de supermarkt ook een
Schoolsteeg meest gebruikte entree oostzijde
supermarkt/het centrum hadden bezocht of gingen
Aangezien het supermarktcluster aan de
bezoeken. Zo is inzicht verkregen in de mate van
Leeuwarderweg dus een zeer belangrijk bronpunt is
combinatiebezoek vanuit de verschillende supermark
van centrumbezoekers, is aan de bezoekers gevraagd
ten, en dus in de meerwaarde die de betreffende
welke route zij nemen vanaf of richting het centrum.
supermarkten al dan niet hebben voor de overige
Hieruit bleek duidelijk dat de route via de Schoolsteeg
voorzieningen in de binnenstad. Hieruit bleek een hoge
het meest gebruikt wordt vanuit de oostzijde.
mate van combinatiebezoek vanuit de supermarkten.
Afhankelijk van het bezoekdoel wordt ook de
Een kleine 40% van de bezoekers aan AH/Lidl bezocht
Zilverstraat gebruikt. Slechts een enkeling loopt via de
daarvoor of daarna een andere voorziening in het
Dijkstraat.
centrum. Bij de bezoekers van de Poiesz supermarkt
14 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Looproutes tussen centrum en supermarktcluster Albert Heijn/Lidl aan Leeuwarderweg
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
15 van 25
Toekomstvisie binnenstad
2.1 Ambitieniveau en doelgroepen Verzorgingsgebied Franeker
Voor een zo toekomstbestendig mogelijke binnenstad is het van belang dat Franeker aantrekkelijk blijft voor de frequente boodschappenbezoeker uit de eigen stad en de streek. Rekening houdend met de verwachte afname van de bevolking (van ca. 46.000 naar ca. 44.100 in 2040) a in de gemeente zal Franeker daarnaast de toeristisch-recreatieve bezoekers optimaal moeten faciliteren. Verzorgingsfunctie Franeker als boodschappenlocatie Het streven voor Franeker is de huidige regionale positie als boodschappenlocatie te behouden. De supermarkten in Franeker hebben logischerwijs een verzorgingsfunctie voor inwoners van Franeker (circa 12.750 inwoners). Op basis van de reistijd met de auto tot concurrerende supermarktvoorzieningen voor Franeker (meerdere grote supermarkten) is een aantal verzorgingsgebieden te onderscheiden voor de supermarkten in Franeker (zie de kaart hiernaast): •
De eerste ring rond Franeker (groen gebied op de kaart), waar Franeker de logische, nabije optie is voor een compleet boodschappenbezoek.
a
CBS Statline, bevolkingsprognose 2023-2050
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
17 van 25
•
•
De dorpen ten oosten van Franeker (geel gebied
historie, diverse culturele voorzieningen (musea) en het
op de kaart). Deze dorpen hebben een eigen super
aangename verblijfsklimaat goede kansen om de
markt, maar voor meer keuze zijn inwoners
positie als (recreatief) aantrekkelijk winkelgebied in de
aangewezen op Franeker of Leeuwarden.
toekomst te behouden en waar mogelijk te versterken.
De buitenste ring (roze gebieden op de kaart), waar
Ondanks de nabijheid van de binnenstad van
inwoners nog binnen 15 tot 20 minuten rijden in
Leeuwarden kan de binnenstad van Franeker voor
Franeker zijn, maar waar ook andere volwaardige
bewoners van Friesland een leuk dagje uit zijn, mits er
boodschappenlocaties een reële optie zijn
voldoende te beleven is. Ook voor toeristen is dat het
(Harlingen, Sint Annaparochie, Leeuwarden, Grou,
geval. Voor watersporters is een goede bereikbaarheid
Bolsward, Sneek).
per boot ook belangrijk. Meer dan nu kan de binnen stad profiteren van de bezoekers en sfeer van de
Om aantrekkelijk te blijven als boodschappenlocatie is
watersport. De laatste jaren zijn er op dit vlak al goede
het zaak de bereikbaarheid en parkeergelegenheid van
stappen gezet, in navolging van het Masterplan
de binnenstad en omgeving goed op orde te houden.
Watersportkern Franeker a. Zo zijn er passantenplekken
Bezoekers uit de streek komen immers veelal met de
gerealiseerd langs de Noordelijke Bolwerken en heeft
auto. Daarnaast is uit het onderzoek naar de optimali
de Oosterpoortsdam plaatsgemaakt voor een nieuwe
satie van de supermarktstructuur gebleken dat een
brug, waardoor de binnenstad beter bereikbaar is voor
versterking van de Poiesz-supermarkt in het centrum
kleine motorboten. Ook is in 2016 de Stationsbrug
wenselijk is.
vernieuwd. Toch zijn er nog zeker kansen om de
Franeker als streekcentrum voor frequente aankopen
pleziervaart beter te faciliteren in Franeker, waarover
Kansen als toeristisch-recreatief centrum
meer in paragraaf 2.2.
Door de veranderende winkelmarkt wordt het bieden van een aantrekkelijke sfeer en beleving in een binnen stad steeds belangrijker. Dat is immers niet door internet te vervangen. In dat opzicht bieden de rijke
a
IMOSS stedenbouw, landschap en ruimte (2011).
Franeker als toeristisch-recreatieve bestemming
18 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
2.2 Gewenste functioneel-ruimtelijke structuur Gewenste functioneel-ruimtelijke structuur binnenstad Franeker
Om in te spelen op de verandererende rol van de binnenstad is het voor Franeker zaak in te zetten op een concentratie van voorzieningen in kansrijke gebieden met een eigen onderscheidend profiel. Hoofdcentrummilieu Het publieksgerichte hart van Franeker wordt gevormd door de oostzijde van de Voorstraat, het Raadhuisplein en de Breedeplaats. Hier is de sterkste concentratie van niet-dagelijkse (Hema) en dagelijkse (Primera en G&W gezondheidsdrogist) trekkers, gecombineerd met sterke horeca (o.a. De Doelen en Brasserie de Stads tuin). Dankzij de culturele voorzieningen van het Planetarium en het Martena Museum is dit ook voor toeristen het zwaartepunt van het centrum. De combinatie van publiektrekkers leidt tot een bundeling van passantenstromen, wat resulteert in een vesti gingsmilieu dat vooral aantrekkelijk is voor winkelke tens in het midden- en lagere marktsegment (prijsni veau). Een versterking van het horeca-aanbod (met terras functie )in dit gebied is gewenst, zodat er meer dan nu dagrond wat te beleven valt en bezoekers in een
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
19 van 25
compact gebied wat te kiezen en vergelijken hebben.
kend. Dit historisch gegroeide voorzieningenlint biedt
waar men aanloopt tegen verrassende bedrijvigheid en
Kansrijke plekken voor nieuwe horeca in het hoofdcen
een aanbod dat complementair is aan de Voorstraat.
activiteiten.
trummilieu zijn bijvoorbeeld de hoek Voorstraat/
Hier zitten veel lokale, zelfstandige ondernemers in de
Raadhuisplein en het Raadhuisplein zelf, voor het
modisch-recreatieve sectoren, die door de jaren heen
Buiten de centrummilieus
Planetarium. Hier kan ook gedacht worden aan
een vaste klantenkring hebben opgebouwd. In de
Ondanks het toeristisch potentieel zal ook in Franeker
bijvoorbeeld tijdelijke terrassen op het water. De
Dijkstraat zijn de passantenstromen dunner dan in de
het winkelaanbod de komende jaren naar verwachting
Breedeplaats blijft de plek voor een groot terras en de
Voorstraat, maar het lagere huurprijsniveau biedt
verder teruglopen. Daarom wordt ingezet op het
verbindende schakel in het centrum, dankzij de
ruimte voor een meer specialistisch aanbod. Vanwege
clusteren van voorzieningen in het hiervoor beschreven
evenementenfunctie.
de publieksgerichte functie van de straten in het
compacte publieksgerichte circuit. In de schil daarom
secundaire centrummilieu zijn extra woningen op de
heen, zoals in Noord, is een transformatie naar wonen
Streven is in het hoofdcentrummilieu een zoveel
begane grond hier niet gewenst. Een mix van commer
of werken op termijn het best passend. Bestaande
mogelijk aaneengesloten publieksfront te behouden
ciële functies in de plinten, zoals ambachten, diensten,
rechten blijven behouden.
voor een optimale synergie tussen voorzieningen.
horeca, winkels en zorg, is hier wel goed voorstelbaar.
Extra woningen op de begane grond zijn hier niet wenselijk.
Gemengd centrummilieu Het onderzoek naar de gewenste supermarktstructuur
Secundair centrummilieu
heeft aangetoond dat het supermarktcluster aan de
Met het vertrek van Lidl naar de Leeuwarderweg is het
Leeuwarderweg een belangrijk bronpunt is voor het
rustiger geworden in de Voorstraat-West. Een echte
centrum en zorgt voor passantenstromen richting de
publiekstrekker ontbreekt in dit deel van de straat,
binnenstad. Bezoekers verkiezen grotendeels de route
maar de nabijheid van het hoofdcentrummilieu en de
via de Schoolsteeg of (in mindere mate) de Zilverstraat.
directe parkeermogelijkheden voor de deur maken het
In deze aanloopstraten is een ‘gemengd centrummi
toch tot een interessante plek voor voorzieningen. De
lieu’ passend, met een mix van diensten, ambachten,
noordzijde van het westelijk gedeelte van de Voorstraat
wonen, horeca en kleinschalige detailhandel (. Dit biedt
wordt dan ook getypeerd als secundair centrummilieu.
de toeristische bezoeker een interessant slentermilieu,
Ook aan de Dijkstraat wordt dit functieprofiel toege 20 van 25
Versterking horeca in hoofdcentrummilieu
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
2.3 Projecten en kansen Aanvullend aan het versterken van de kansrijke deelgebieden uit paragraaf 2.2 liggen er in de binnenstad een aantal concrete projecten en kansen om het centrum te versterken en aantrekkelijker te maken.
Vergroenen inrichting binnenstad De binnenstad vervult steeds meer een rol als plek voor ont moeting, verblijven en beleven. Bovendien is het een plek waar ook gewoon mensen wonen. Om de binnenstad leefbaar te houden voor zowel inwoner als bezoeker is vergroening, zeker in tijden van klimaatverandering, cruciaal. Juist middelhoog en
Herontwikkeling Ockingahiem/Sjaardemastraat
hoger groen, in combinatie met zitelementen, nodigt uit tot een
In de monumentale binnenstad vol fraaie panden valt de uitstraling
langer verblijf in de binnenstad en verhoogt de algehele uitstra
van winkelcentrum Ockingahiem en het ertegenover gelegen gebouw
ling. Met name in de Dijkstraat, de uiteinden van de Voorstraat
van de Poiesz/fysio aan de Sjaardemastraat uit de toon. Om deze
en aan de Zuiderkade valt op dit gebied nog veel te winnen.
hoek van het centrum weer aantrekkelijk te maken ligt er de kans tot
Door ook pleinruimtes, zoals de hoek Dijkstraat/Zuiderkade,
een gezamenlijke herontwikkeling van beide volumes. In het ideale
aantrekkelijker in te richten, met ruimte voor verkoeling en be
scenario wordt de Poiesz-supermarkt verplaatst naar de plint van het
schutting, worden dit plekken waar binnenstadsbezoekers
vernieuwde Ockingahiem, met de entree naar de Voorstraat. Zo ont
elkaar kunnen ontmoeten.
staat een volwaardige en toekomstbestendige centrumsupermarkt. Action kan als niet-dagelijkse trekker een belangrijke rol vervullen elders in de Voorstraat. Na de herontwikkeling is detailhandel aan de
Veerplein Leiden (Buro JP)
Sjaardemastraat en Noord niet meer gewenst. De locatie van de hui dige Poiesz/fysiotherapeut wordt bij de herontwikkeling vrijgespeeld voor een nieuwe functie waar de binnenstad behoefte aan heeft.
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
21 van 25
Herinrichten Dijkstraat en Zuiderkade
Zichtbare tuinen en bolwerken
In de binnenstad verdienen de Dijkstraat en Zuiderkade
De Martenatuin is een rijke tuin vol stinzenflora,
Walstraat Deventer (Reis&Co)
prioriteit voor herinrichting. Voor het oostelijk deel van
waar recent de looppaden weer in originele staat
de Dijkstraat (tot aan de Mauritsbrug) ligt er inmiddels
zijn aangelegd. De schoonheid van deze tuin is
een herintichtingsplan. Drie nieuwe pleinruimtes en
echter nog onvoldoende zichtbaar en vindbaar,
twee tussenruimtes zorgen voor een afwisselende be
waardoor de tuin nog te vaak gemist wordt door bin
leving en intieme sfeer . De historische entree tot de
nenstadsbezoekers. Concrete actie daarom is om
binnenstad, vanuit het station, krijgt hierdoor opnieuw
de zichtbaarheid van de tuin te verbeteren, met
allure. Een dergelijk plan is ook voor het westelijk deel
name vanuit de Voorstraat. Eenzelfde kans ligt er
van de Dijkstraat gewenst, zodat er een samenhan
voor de Hortustuin, die nog onvoldoende gevonden
a
gend gebied ontstaat van entree tot centrum.
wordt. Daarnaast zouden de verschillende bolwer
Singelpark Leiden
ken langs de grachten meer kunnen worden ‘aange
(Lola Architects)
Het herinrichten van de autodominante Zuiderkade is
zet’, bijvoorbeeld door ze te verbinden met een pret
met name van belang voor het faciliteren van de ple
tige looproute. Met deze ingrepen wordt de
ziervaart (met o.a. aanlegplaatsen, toiletten en zitgele
belevingswaarde van de binnenstad als geheel ver
genheden), het versterken van de waterbeleving vanaf
groot.
de kade en de algehele uitstraling van de Zuiderkade. Het Singelpark in Leiden is hiervoor een mooie refe rentie, met deelprojecten zoals het Veerplein en de Jan van Houtkade.
a
Herinrichtingsplan Dijsktraat-Oost, Kurt Boomgaard, 2019
22 van 25
Westerkade Rotterdam (Okra Landschapsarchitecten)
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Bereikbare binnenstad
Markeren centrumentrees
Indien het Planetarium de Unesco werelderfgoedstatus verkrijgt, dan
Uit
wordt Franeker interessant voor een grotere groep toeristen, ook van
Schoolsteeg van en naar het supermarktcluster aan de
verder weg. Om deze toeristen te faciliteren is een goede bereikbaar
Leeuwarderweg de meest gebruikte route is, met name voor
heid met voldoende parkeervoorzieningen aan de randen van de bin
de lokale bezoeker. Via het Sint Martiniplantsoen is dit ook
nenstad belangrijk. Zo kan in het publieksgerichte gebied zelf worden
een prettige ingang naar het centrum, maar de Schoolsteeg
toegewerkt naar een meer autoluwe omgeving. Voor een goede stu
zelf oogt nog kaal en voelt soms onveilig door de vele fietsers.
ring wordt daarom in de Parkeervisie ingezet op een jaarlijke monito
Deze steeg kan mooier in de verf worden gezet met bijvoor
ring van de parkeerdruk. De Mobiliteitsvisie Waadhoeke (2021) geeft
beeld planten, historische foto’s of kunst. Een aansprekend
daarnaast nog verscheidene andere aanbevelingen en acties met re
voorbeeld hiervan is de Oude Lombardsteeg in Leeuwarden,
levantie voor de binnenstadsvisie:
waar Giny Vos met een reusachtige en verlichte walvis de
•
groezelige doorsteek tot een attractie heeft gemaakt.
Het stimuleren van duurzame vervoerswijzen en gezonde ver
het
supermarktonderzoek
bleek
duidelijk
dat
de
plaatsingen per fiets, OV of te voet. Denk hierbij aan het facilite
•
ren van voorzieningen voor de snelfietsroutes, het aanbieden
De meer recreatieve bezoekers maken juist ook gebruik van
van deelfietsen bij het station en het aanmoedigen van het ge
de andere centrumentrees, zoals de Stationsbrug of de
bruik van deelauto’s. Ook het organiseren van meer laadpalen
Harlingerweg. Het centrum kan mooi worden afgemaakt met
voor elektrische auto’s en fietsen valt hieronder.
een samenhangende markering van deze toegangen. Daar
Het versterken van Franeker als grootste voorzieningencentrum
waar de entrees aantakken op regionale (snel)fietsroutes kan
in de gemeente. Hierbij hoort een openbare ruimte die veilig en
worden voorzien in faciliteiten zoals een fietspomp, reparatie
toegankelijk is voor iedereen. Er wordt daarom nader onderzoek
set of een routebord.
gedaan naar de toegankelijkheid van de binnenstad. Belangrijk aspect is ook het zorgen voor veilige fietsroutes naar de scholen in het centrum.
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Oude Lombardsteeg Leeuwarden (Giny Vos)
23 van 25
2.4 Hoe gaan we verder? In dit hoofdstuk is het toekomstperspectief voor de verschillende deelgebieden in de binnenstad van Franeker geschetst. In paragraaf 2.3 is hier al een aantal projecten en kansen aan gekoppeld. De komende jaren zullen deze kansen door de diverse betrokkenen samen moeten worden opgepakt, om de goede stappen die sinds de binnenstadsvisie uit 2013 zijn gezet verder uit te bouwen.
Behoud van voldoende parkeerplekken Mocht het Eise Eisinga Planetarium de werelderfgoedsta tus verkrijgen, dan zal het aantal bezoekers van buiten Franeker naar verwachting gaan toenemen. De bereik baarheid van de binnenstad, en specifiek het aantal parkeerplekken, is daarmee een belangrijk punt van aandacht. Ten behoeve van de uitvoering van de Parkeer visie wordt er al jaarlijks gemonitord of het aantal parkeer plekken aan de randen van de stad afdoende is. Het is van belang deze monitoring voort te zetten, en daarnaast een
Aanpassen bestemmingsplan/omgevingsplan
extra parkeerterrein aan de Julianastraat te onderzoeken.
De gemeente kan duidelijk sturen op deze visie door er
Dit in samenhang met het stimuleren van duurzame en
nieuwe initiatieven aan te toetsen en het bestemmings
gezonde verplaatsingen (fiets, OV en voetganger) en het
plan/omgevingsplan er bij de eerste herziening op aan
terugdringen van de auto in het historische hart. Bewaken bereikbaarheid binnenstad
te passen. Zo ontstaat juridische en investeringszeker heid voor nieuwe ontwikkelingen. Deze visie is een
Investeren in inrichting publieke ruimte
eerste stap in het creëren van voorzienbaarheid om
Door te investeren in een inrichting van de publieke ruimte
onbenutte bestemmingsplanmogelijkheden op termijn
die past bij het beoogde functieprofiel uit deze visie kan
weg te nemen.
de gemeente een duidelijke voortrekkersrol pakken in de uitvoering ervan. Streven hierbij is de binnenstad klimaat
Bestendigen structuur binnenstadsmanagement
adaptiever, biodiverser en duurzamer te maken. Dit past
De huidige structuur van het binnenstadsmanagement,
bij een toekomstbestendige binnenstad. Het versterken
op basis van de drie pijlers Verwent, Verleidt, Vastgoed,
van de zichtbaarheid en beleving van de aanwezige tuinen,
functioneert goed. Van belang is dit de komende jaren
én een herinrichting van de Zuiderkade en de Dijkstraat
voort te zetten.
verdienen hier prioriteit. Investeren in inrichting publieke ruimte
24 van 25
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Haakjes voor nieuw beleid
in de stad en gaan ‘s avonds weer naar huis. Het is
Deze binnenstadsvisie geeft aanleiding voor het opstel
daarom van belang overnachtingsmogelijkheden in de
len van nieuw beleid en regelgeving, zoals een terras
binnenstad toe te voegen, zodat (het naar verwachting
senplan voor de binnenstad. Ook kan worden verkend
groeiend aantal) toeristen ook verleid wordt langer in
of deze visie of bijvoorbeeld de effecten van de
de stad te verblijven. Meer overnachtingsmogelijkhe
werelderfgoedstatus aanleiding geven de Parkeervisie
den zal ook leiden tot nieuwe kansen voor avondho
op onderdelen aan te passen. Het is goed als de
reca, wat de algehele levendigheid van de binnenstad
gemeente in gesprek gaat met direct betrokkenen over
dagrond ten goede komt. Het is aan de gemeente om
aan welk beleid de meest urgente behoefte bestaat.
zich meewerkend op te stellen bij dergelijke initiatie ven, en aan der ondernemers om de kansen te pakken
Sterke eenduidige promotie
Balans zoeken in aantal zaken met dagbesteding
die er liggen.
‘Academiestad’ en ‘Ster van de elf steden’ Franeker heeft met de mogelijke Unesco-status van het
Balans zoeken in aantal zaken met dagbesteding
Planetarium en het diverse overige culturele aanbod
Het aantal detailhandelszaken met dagbesteding in de
goud in handen. Door de stad nog verder op deze
binnenstad is de laatste jaren snel gegroeid. Belangrijk
kwaliteiten in de markt te zetten wordt het toeristisch
blijft te monitoren hoe en waar deze initiatieven zich
potentieel ten volle benut. Hier ligt een taak voor de
ontwikkelen, zowel om de balans in het aanbod
gemeente, maar ook voor de ondernemers
evenwichtig te houden, als om ervoor te zorgen dat de
(verenigingen). In promotie-uitingen of aankleding van
detailhandels- en horeca-activiteiten die er plaats
de straat kunnen zij samen het ‘merk‘ Franeker op een
vinden passend zijn op die locatie. Dergelijke initiatie
mooie manier etaleren.
ven dienen zich te houden aan dezelfde voorwaarden als reguliere detailhandel en horeca.
Uitbreiden overnachtingsmogelijkheden Bij het horeca-aanbod in Franeker valt op dat er weinig overnachtingsmogelijkheden zijn. Toeristen blijven hierdoor noodzakelijkerwijs veelal slechts één middag
2312.1121 Actualisatie binnenstadsvisie Franeker - 06 maart 2023
Neerzetten promotie van ‘Sterrenstad’ Franeker
25 van 25
Droogh Trommelen en Partners (DTNP) - Adviseurs voor Ruimte en Strategie Graafseweg 109, 6512 BS Nijmegen | T 024 - 379 20 83 | E info@dtnp.nl | W www.dtnp.nl