Bijlage 3: ''In Hiele Toer'' Haalbaarheidsverkenning Realisatie publiekstoegankelijkheid 2017
Tekst van het document
Beh.
2 3 FEB. 2017 IN HIELE
TOER"
23/02/2017 li l i 1 1 ui 111 :i ii 11 n ll l l F17.103663
HAALBAARHEIDSVERKENNING REALISATIE PU BLIEKSTOEGANKELIJKHEID TOREN MARTINIKERK FRANEKER
P/a Biensma 3 4 9001 ZZ Grou 0800-erfgoed info(5)herbestemminqnoord.nl www.herbestemmingnoord.nl
Februari 2017
I n h o u d 1.
INLEIDING
3
2.
OPDRACHT
3
3.
HAALBAARHEIDSVERKENNING
4
3.1.
KADER
4
3.2.
FYSIEKE HAALBAARHEID
5
3.2.1 OPTIES
5
3.2.2 REFERENTIES
8
3.2.3 VEILIGHEID
8
3.2.4 ADVISERINGS-
EN VERGUNNINGENTRAJECT
3.2.5 ADVIES
4.
11 13
3.3.
BEHEER
14
3.4.
SAMENWERKING
15
3.5.
ECONOMISCHE HAALBAARHEID
15
ADVIES
20
1.
INLEIDING
In h a a r v e r g a d e r i n g v a n 2 1 j a n u a r i 2 0 1 6 , h e e f t d e g e m e e n t e r a a d v a n Franekeradeel een motie van d eF N P (mede ingediend door C U e n D66) a a n g e n o m e n inzake de publieke toegankelijkheid van de toren v a n d e M a r t i n i k e r k in F r a n e k e r . "It b e s t j o e r gemeente
f a n d e 'stichting
tot behoud
monumenten
in d e
F r a n e k e r a d e e l ' o a n t e s e t t e n t a it útfieren f a n i n
helberheidsûndersyk o m d e t r e p e n o m g o n g f a n d e t o e r f a n d e M a r t i n i t s j e r k e t a g o n k l i k t e m e i t s j e n f o a r it p u b l i e k " .
2.
OPDRACHT
D e e i g e n a a r v a n de toren v a n de Martinikerk - de 'stichting tot b e h o u d van m o n u m e n t e n in d e g e m e e n t e Franekeradeel' - heeft gegeven
a a n deze
oproep
e n heeft
gehoor
o n s als Kenniscentrum
Herbestemming Noord 27 mei 2016 de volgende opdracht
gegeven:
'onderzoek de haalbaarheid van het toegankelijk maken voor het publiek van de trap en omgang van de toren'.
3.
HAALBAARHEIDSVERKENNING Elke
3.1. K A D E R
verkenning
samengevat
in
kent een
zijn
eigen
advies.
overzichtsmatrix
bieden
Deze het
verkenningen zicht
op
de
haalbaarheid v a n het realiseren v a n e e n trap en e e n o m g a n g . O m d e o p d r a c h t g o e d uit t e k u n n e n v o e r e n , is e r o o k a a n g e g e v e n d a t h e t n o d i g is o m - n a a s t d e f y s i e k e m o g e l i j k h e i d o m e e n t r a p e n e e n o m g a n g te realiseren - o o k te a c h t e r h a l e n w a t d e k o s t e n zijn v a n e e n
Bestaande
situatie
dergelijke ingreep, op welke wijze het onderhoud geregeld wordt en wie er verantwoordelijk wordt voor de trap en o m g a n g .
In
dit
o n d e r z o e k zijn er d a n o o k drie ( d e e l ) v e r k e n n i n g e n : Fysieke haalbaarheid D e v e r k e n n i n g f y s i e k e h a a l b a a r h e i d b i e d t inzicht in d e m o g e l i j k h e d e n v a n d e r e a l i s a t i e v a n e e n t r a p , lift e n o m g a n g . H i e r b i j z i j n r i s i c o ' s , veiligheidsvoorschriften en benodigde vergunningen onderzocht. Economische haalbaarheid De
bij
de
eerste
verkenning
ontwikkelde
scenario's
worden
doorgerekend. D e investeringen en de kosten voor de exploitatie w o r d e n inzichtelijk g e m a a k t , a l s m e d e de d e k k i n g s m o g e l i j k h e d e n . Beheer O m t e o n d e r z o e k e n o f d e t r a p e n d e o m g a n g o o k in s t a n d g e h o u d e n k u n n e n w o r d e n , is g e k e k e n
n a a r w e l k e p a r t i j ( e n ) in b e e l d
zijn
aangaande eigendom en beheer.
4
3.2. F Y S I E K E H A A L B A A R H E I D
In d e b i j l a g e s t a a n d e d r i e o p t i e s m e t t e k e n i n g e n
weergegeven.
S a m e n met een globale kostenindicatie k o m e n d e voorwaarden, In e e r s t e i n s t a n t i e w e r d u i t g e g a a n v a n h e t v e r k e n n e n v a n
twee
afwegingen,
veiligheid(srisico's)
het
ingrepen
en
vergunningentraject
d e z e v e r k e n n i n g bij A d e m a A r c h i t e c t e n t e D o k k u m b l e e k d a t o o k e e n
cultuurhistorische waarde van dit rijksmonument, samenvattend in
v a r i a n t m e t e e n lift ( o . a . v a n w e g e t o e g a n g v o o r m i n d e r v a l i d e n ) d e
e e n m a t r i x n a a r v o r e n . A l s bijlage is e e n uitgebreid r a p p o r t v a n A d e m a
m o e i t e v a n het o n d e r z o e k w a a r d w a s . D a a r n a a s t k w a m later via
Architecten o p g e n o m e n w a a r i n alle opties zijn b e s c h r e v e n .
architectenbureau
tot d e eventuele
adviserings-
s c e n a r i o ' s ; één b i n n e n l a n g s e n één b u i t e n o m . B i j h e t u i t z e t t e n v a n
datzelfde
m.b.t.
en
en de
naar voren, d a t in h e t kader v a n
( t o e r i s t i s c h e ) p l a n n e n v o o r d e b i n n e n s t a d zij e e n v r i j w e l l o s s t a a n d e
3.2.1
uitkijktoren bij d e M a r t i n i k e r k a a n h e t o n d e r z o e k e n w a r e n . H e t
In alle o p t i e s zijn d e b o u w k u n d i g e v o o r z i e n i n g e n m e e g e n o m e n d i e
v o o r g a a n d e heeft derhalve tot e e n drietal opties geleid:
b o v e n o p d e toren - h e t uitzichtpunt zelf - nodig zijn v o o r d e
O p t i e 1 : Lift b i n n e n -
OPTIES
veiligheid.
O p t i e 2 : Lift buiten Optie 3: N i e u w e trap
D e breedte van d ehuidige omloop is
E e n v i e r d e optie - e e n trap a a n d e b u i t e n k a n t c.q. h e t v e r l e n g e n v a n
dusdanig dat hier b e z o e k e r s k u n n e n
d e b e s t a a n d e s p i l t r a p is b u i t e n b e s c h o u w i n g g e l a t e n . D e z e is z o n a u w
lopen. Hierbij k a n e r o o k e e n k e u z e
en s m a l dat deze moeilijk bruikbaar is voor meerdere bezoekers.
gemaakt
P a s s e r e n is s o w i e s o n i e t m o g e l i j k . B o v e n d i e n is e r g e e n m e e r w a a r d e
éénrichtingsverkeer v a n t e m a k e n ,
t e n opzichte v a n e e n b i n n e n t r a p of e e n buitenlift.
opdat b e z o e k e r s elkaar niet (steeds)
worden
om
er
h o e v e n te p a s s e r e n . Dit w a s m e d e de aanleiding o me r geen echt platform van te maken; dan zou e r minimaal
5
één
meter
bij
'onherstelbaar'
moeten,
en
dat
veranderen.
zou
het
beeld
Bovendien
van
de
toren
rechtvaardigt
de
B e s t a a n d e
s i t u a t i e
t o e g a n k e l i j k h e i d m e t lift e n t r a p d i t o o k n i e t ; a l l e e n m e t e e n b u i t e n l i f t t o t d e o p l o o p ( O p t i e 2 ) is e r w e l l i c h t m e e r c a p a c i t e i t n o d i g , m a a r die k a n d a n o o k w o r d e n g e v o n d e n i n h e t v e r b i n d i n g s - b o r d e s t u s s e n lift en toren.
A f h a n k e l i j k v a n d e h o e v e e l h e i d b e z o e k e r s , is e e n r o o s t e r in dakgoot
nodig
vanwege
de
betreedbaarheid.
Het
de
bestaande
s m e e d i j z e r e n h e k w e r k blijft b e s t a a n , m e t e e n c o n t r o l e v a n d e s t e r k t e en enkele kleine aanpassingen op de hoeken. A a n de binnenzijde hiervan
komt
een
gaas/rooster
hekwerk
dat
aan
de
veiligheidsvoorschriften voldoet.
V a n w e g e de beoogde
publiekstoegankelijkheid zijn, zoals
eerder
a a n g e g e v e n , o o k t w e e o p t i e s m e t e e n lift o p g e n o m e n ( 1 e n 2 ) , analoog ook a a n bijvoorbeeld het uitkijkpunt op de O l d e h o v e
te
L e e u w a r d e n (zie 3.2.2. Referenties).
6
Optie I k e n t e e n lift e n e e n t r a p i n d e t o r e n . D e lift k e n t e e n m a x i m a l e
Optie 2 k e n t e e n lift a a n d e b u i t e n z i j d e i n d e z u i d w e s t e l i j k e o k s e l v a n
uitstapplaats
aangezien h e t
t o r e n e n k e r k e n e e n t r a p in d e t o r e n . E r is e e n m o g e l i j k h e i d o m m e t
o n m o g e l i j k i s o m e e n lift d o o r o f l a n g s d e k l o k k e n s t o e l t e r e a l i s e r e n .
d e lift h e l e m a a l t o t a a n h e t u i t z i c h t p u n t o p 3 1 m e t e r h o o g t e t e k o m e n .
E r i s d u s g e e n m o g e l i j k h e i d o m e e n lift b i n n e n d o o r h e l e m a a l t o t a a n
V a n w e g e d e v e i l i g h e i d is h e t n o d i g o m 2 e x t r a p l e k k e n t e m a k e n w a a r
het uitzichtpunt op 31 meter hoogte te realiseren. D e laatste 12 meter
b e z o e k e r s d e lift k u n n e n v e r l a t e n . O m dit t e r e a l i s e r e n i s h e t n o d i g
d i e n e n t eallen tijde m e t e e n trap te w o r d e n o v e r w o n n e n . D e k o s t e n
een doorgang t e m a k e n in d etoren. D ekosten voor deze variant
voor deze variant w o r d e n op C 168.443,- excl. B T W geschat.
w o r d e n o p ê 5 1 7 . 1 0 3 , - e x c l . B T W g e s c h a t . D e lift z o u i n d e t o e k o m s t
o p 1 9 meter
(boven
maaiveld),
ook Voiiant
t
l i n n t n l l l l
gebruikt
kunnen
worden
o m d e bovenverdieping
van de
Martinikerk te ontsluiten voor interessante functies.
l u í l e n l l M
o , . „ r „ „
7
Optie 3 k e n t g e e n lift e n b e s t a a t a l l e e n u i t e e n n i e u w e w e n t e l t r a p i n
3.2.2
de toren. E e n variant binnen deze optie z o u o o k n o g k u n n e n zijn dat
In d e k e u z e v a n d e o p t i e s i s n a a r v e r g e l i j k b a r e u i t z i c h t p u n t e n o p
d e o u d e kleine wenteltrap w o r d t benut, d i e in d e noordwestelijke oksel
(kerk)torens gekeken. Z o is o p d e Oldehove t e Leeuwarden e e n
tot 11 m e t e r h o o g t e reikt. D e i n g a n g d a a r v a n iso p dit m o m e n t niet in
glazen uitkijkpunt (buiten d e contour) o p d e oostkant
d e t o r e n m a a r in d e kerk. H i e r v o o r is bij 3 . 2 a l a a n g e g e v e n d a t die
w a a r b i j i n d e t o r e n e e n lift i s a a n g e b r a c h t . A n d e r z i j d s i s n a a r e e n
variant niet in o g e n s c h o u w w e r d g e n o m e n v a n w e g e d e z e e r moeilijke
andere Martinitoren gekeken e n w e l die inGroningen. Daar is alleen
bruikbaarheid voor meerdere bezoekers. D e kosten voor deze optie
sprake v a n e e n trap e n spelen veiligheidsrisico's in s a m e n h a n g m e t
(een g e h e l e trap in d e t o r e n ) w o r d e n o p 6 9 5 . 5 5 0 , - excl. B T W geschat.
d e o m l o o p o p d et o r e n a l w a a r h e t uitzicht r o n d o m is. D e referentie
REFERENTIES
gekomen,
aan deze t w e e andere 'uitzicht-kerktorens' komt verder in deze V a r i a n t
3:
Z o n d e r
lilt
h e r b e s t e m m i n g s v e r k e n n i n g m e e r a a n d e o r d e bij d e a s p e c t e n b e h e e r e n o n d e r h o u d e n bij d e e c o n o m i s c h e h a a l b a a r h e i d .
3.2.3
VEILIGHEID
Aansprakelijkheid voor opstallen H e t grootste risico d a t zich k a n v o o r d o e n , is w a n n e e r e r e e n o n g e v a l plaatsvindt in d e v o r m v a nhet naar beneden vallen v a ne e n bezoeker o f a l s d e b e z o e k e r s c h a d e lijdt d o o r h e t b r e k e n v a n m a t e r i a a l . D e aansprakelijkheid v o o r eventuele ongevallen o pd e toren is geregeld in a r t . 6 : 1 7 4 B W , d e z o g e n a a m d e a a n s p r a k e l i j k h e i d v o o r o p s t a l l e n . Lid 1 luidt a l s volgt: " D e bezitter v a n e e n opstal d a t niet v o l d o e t a a n de eisen die m e n daaraan in d e gegeven omstandigheden m a g stellen, e n daardoor gevaar voor personen o f z a k e n oplevert, is,
8
wanneer
dit gevaar
tenzij
gevaar voor aansprakelijk zorgt, tenzij aansprakelijkheid op grond v a n
aansprakelijkheid o p grond v a n d e vorige afdeling z o u hebben
a f d e l i n g 6 . 3 . 1 B W z o u h e b b e n o n t b r o k e n i n d i e n d e b e z i t t e r dit g e v a a r
o n t b r o k e n i n d i e n hij dit g e v a a r o p h e t tijdstip v a n h e t o n t s t a a n e r v a n
o p h e t tijdstip v a n h e t o n t s t a a n e r v a n z o u h e b b e n g e k e n d . "
z o u h e b b e n g e k e n d " . U i t lid 5 v o l g t d a t d e g e n e d i e i n d e o p e n b a r e
Dit criterium is uitgewerkt in d e jurisprudentie e n literatuur. "Het
registers
staat
criterium v o o r aansprakelijkheid is (net als bij r o e r e n d e z a k e n ) d e
ingeschreven, v e r m o e d wordt de bezitter v a n d e opstal t e zijn. I n dit
g e b r e k k i g h e i d i n r u i m e z i n . H e t artikel o m s c h r i j f t dit als d e e i s e n die
geval isdat de stichting tot b e h o u d v a n m o n u m e n t e n in de g e m e e n t e
m e n ind egegeven omstandigheden aan de opstal m a g stellen. Niet
F r a n e k e r a d e e l . D e stichting is dus d e rechtspersoon die in het geval
r e e d s bij e e n v e r h o o g d e k a n s o p s c h a d e , m a a r p a s w a n n e e r n i e t a a n
van een mogelijke aansprakelijkheid kan worden aangesproken.
die eisen is v o l d a a n , verkeert d e opstal i n e e n gebrekkige toestand.
als eigenaar
zich
verwezenlijkt,
v a n d e opstal
aansprakelijk,
o f v a n d e grond
Aan
d e rechter
is overgelaten
o m a a n d e hand
vande
In lid 4 w o r d t e e n definitie v a n h e t begrip o p s t a l g e g e v e n w e l k e als
omstandigheden van het geval t e beoordelen welke eisen m e n a a n
v o l g t luidt: " O n d e r o p s t a l i n dit a r t i k e l w o r d e n v e r s t a a n g e b o u w e n e n
d e opstal m a g stellen. Z o hoeft niet v o l d o e n d e te zijn dat de opstal in
w e r k e n , die d u u r z a a m m e t de g r o n d zijn verenigd, hetzij rechtstreeks,
a l g e m e n e zin voldoet a a n alle veiligheidsvoorschriften v a n b r a n d w e e r
hetzij door vereniging m e t a n d e r e g e b o u w e n of w e r k e n " . D e toren valt
en arbeidsinspectie.
o n d e r d e z e d e f i n i t i e e n w o r d t i n h e t k a d e r v a n dit a r t i k e l d a n o o k a l s opstal aangemerkt.
Aangezien
h e t d e bedoeling
is d a t d e toren v o o r h e t publiek
t o e g a n k e l i j k w o r d t , d a n is t e v e n s h e t v o l g e n d e v a n b e l a n g : Vereisten voor aansprakelijkheid
"Bij e e n v o o r h e t publiek t o e g a n k e l i j k g e b o u w o f w e r k z a l e e r d e r v a n
H e t criterium v o o r a a n s p r a k e l i j k h e i d v a n opstallen dat lid 1 geeft, is
een gebrekkige
het volgende: "Het niet v o l d o e n v a n d eopstal a a n d e eisen die m e n
g e b o u w o f werk. E v e n z o e e n voltooid b o u w w e r k in vergelijking met
daaraan in d e gegeven
een bouwwerk in aanbouw. Verder kunnen d e genoemde
omstandigheden
m a gstellen,
waardoor
gevaar voor personen o f z a k e n ontstaat e n verwezenlijking van dit
t o e s t a n d s p r a k e zijn d a n bij e e n n i e t - o p e n b a a r
eisen
a f h a n g e n v a n d e al d a n niet a a n w e z i g h e i d v a n w a a r s c h u w i n g s b o r d e n
9
( T M , P a r i . G e s c h . 6 , p. 7 5 5 ) . O f d e o p s t a l v o l d o e t a a n d e o b j e c t i e v e
en veiligheidsmaatregelen te treffen o m de kans op aansprakelijkheid
eisen die m e n d a a r a a n in d e g e g e v e n o m s t a n d i g h e d e n m a g stellen
zoveel mogelijk te beperken.
hangt m e d e af van het te verwachten gebruik en bestemming van d e opstal, d e kans o pverwezenlijking van het gevaar voor personen o f
Veiligheidsvoorschriften
zaken en welke onderhouds- en veiligheidsmaatregelen mogelijk e n
Er moet aan d e veiligheidsvoorschriften conform h e t bouwbesluit
redelijkerwijs te v e r g e n zijn.
w o r d e n v o l d a a n . In het b o u w b e s l u i t wordt - bij e e n hoogteverschil tussen e e n vloer e n e e n aangrenzende vloer van m e e r dan 13 meter
Het is dus v a n belang o m g o e d voor t e bereiden voordat d e toren
- e e n vloerafscheiding m e t e e n hoogte v a n ten m i n s t e 1,2 m e t e r
o p e n t . In h e t g e v a l d a t h e t p u b l i e k m e t e e n t r a p o m h o o g loopt, k u n n e n
voorgeschreven.
mogelijke v o o r z o r g s m a a t r e g e l e n zijn: w a a r s c h u w i n g s b o r d e n
' o p e n i n g e n ' e n 'overklauterbaarheiď g e r e g e l d .
risico
v a n uitglijden
wordt
afgebeeld,
waarop
In artikel 2.19 e n 2.20 zijn respectievelijk d e Z o mag er geen
het aanbrengen v a n
o p e n i n g i n het h e k w e r k zijn w a a r e e n bol v a n 0,1 m e t e r k a n p a s s e r e n
t r a p l e u n i n g e n , g e n o e g lucht e n licht in d e t r a p g a n g n a a r b o v e n z o d a t
en g e e n opstapmogelijkheden tussen 0,2 meter en 0,7 m e t e r boven
m e n s e n niet o n w e l w o r d e n . E e n m a a l b o v e n a a n g e k o m e n , d i e n e n a a n
e e n vloer.
de r a n d e n v a n d e toren t e zijn aangebracht: naar b o v e n
gaande
verticale rails, die n a a r b i n n e n g e b o g e n zijn, z o d a t niet per o n g e l u k d a n w e l m e t o p z e t i e m a n d v a n d e t o r e n valt. D e z e rails zijn o o k
Een
afscheidin g a h bedoeld in
ľ'i
: i 7 of e e n con struclieon derdeel dat in stallatie die of on derdeel v a n e e n
installatie dat a a n of n a a s t e e n detgetijke afscheidin g is geplaatst, heett ter voorkomin g van h e l dvertdauleten g e e n opstapmogeiijkheden t u s s e n 0 2 m e n 0 7 m h o v e n e e n vloer e e n
tredevtak ot e e n vloer v a n e e n
heHingbaan.
i
aangebracht aan de randen van de Martinitoren in Groningen.
Zoals uit d e passages
hierboven k a nworden afgeleid, is voor
opstallen niet zwart/wit vast t e stellen w a n n e e r e r wel o f g e e n a a n s p r a k e l i j k h e i d is. V a n b e l a n g is d u s o m z o v e e l m o g e l i j k v o o r z o r g s -
A a n g e z i e n d e m a a t r e g e l e n v o o r d e veiligheid o p d e o m l o o p in alle drie opties dezelfde zijn - e n uiteraard a a n v o o r n o e m d e voorschriften zullen m o e t e n voldoen - gaat h e thier alleen in het verschil v a n 10
v e i l i g h e i d t u s s e n e e n t r a p e n e e n lift. D a a r e e n lift i n h e t a l g e m e e n
V o o r w a t betreft het geluid is e r contact g e w e e s t m e t 'Landstra bureau
iets veiliger is d a n e e n trap ( v a n w e g e h e t 'struikelgevaar'), geniet
v o o r b o u w f y s i c a ' . H e t blijkt d a t R e l i g i e u s b e n o d i g d k l o k k e n l u i is
optie 2 uitveiligheidsoptiek d e voorkeur. I m m e r s , optie 1 kent naast
vrijgesteld v a n juridische aansprakelijkheid. D e tijdsaanduiding v a n d e
de binnenlift toch o o k n o g e e nnoodzakelijk stuk trap v a n 1 9 m e t e r
k l o k k e n o p h e l e e n h a l v e u r e n is e e n a n d e r e z a a k . E r w o r d t
naar 31 meter hoogte.
geadviseerd pragmatisch o m t e g a a n m e t d e risico's d o o r b e z o e k e r s o p d e 'gevaren' t e w i j z e n . E r is bij L a n d s t r a g e e n over
vergelijkbare
gevallen
in
jurisprudentie
Risico van de klokken
bekend
verband
met de
D e klokken in d e toren brengen t w e e mogelijke beperkingen m e t zich
geluidsbelasting. Het wordt geadviseerd o m d e bezoekers te wijzen
m e e voor w a t betreft d e toegankelijkheid t o t d e toren. D e klokken
op hetklokgelui. Z o k u n n e n bezoekers besluiten o m d e beklimming
b e w e g e n tijdens h e t luiden e n zorgen e r voor dat bezoekers tijdens
z o t e plannen d a t e r g e e n klokgelui is. O o k is h e t verstandig o m
het luiden d e k l o k k e n niet veilig k u n n e n p a s s e r e n . D a a r n a a s t b r e n g e n
bezoekers aan t e bieden gebruik t e m a k e n van oorbeschermers. O m
de klokken e e n h o o p geluid voort tijdens h e t luiden. Ditgeldt alleen
het risico g e h e e l uit t e sluiten k a n e r v o o r g e k o z e n w o r d e n o m d e
voor optie 1 e n optie 3. Niet voor optie 2 aangezien d e gehele route
t o e g a n g t e k o p p e l e n a a n d e luidvrije m o m e n t e n . E e n deel v a n d e
b u i t e n d e k e r k o m w o r d t a f g e l e g d i n e e n g e s l o t e n lift.
c h a r m e v a n h e tb e k l i m m e n is echter o o k juist d e aanwezigheid v a n die klokken e n het geluid.
O m te voorkomen dat bezoekers geraakt worden door
luidende
klokken wordt geadviseerd 2 hekjes aan te brengen o m d e onveilige
3.2.4 ADVISERINGS-
plek af t e scheiden. Bij deze hekjes m o e t e e n aanduiding
komen
In alle o p t i e s dient e r in h e t k a d e r v a n d e veiligheid e e n v o r m v a n e e n
w a a r o p staat a a n g e g e v e n tijdens w e l k e tijdstippen z e niet gepasseerd
hekwerk boven o p d e omloop t e k o m e n . Bijeen ander ontwerp zou
mogen worden.
dat - afhankelijk v a n d e vormgeving (bijvoorbeeld in staal e n glas) e n
EN
VERGUNNINGENTRAJECT
het eventuele 'oversteken' v a n e e n platform - als e e n beeldverstoring van d e rijksmonumentale toren kunnen worden gezien. Gezien echter
11
het
huidige
ontwerp
met
een
hekwerk
binnen
het
bestaande
Wanneer de
lift a a n d e
buitenzijde wordt geplaatst,
kan
deze
( m o n u m e n t a l e gietijzeren) h e k w e r k en gezien de hoogte (31 meter)
toevoeging als een aantasting v a n de beeldwaarde w o r d e n gezien.
w a a r o p dit p l a a t s v i n d t - z a l dit in d e v e r g u n n i n g e n p r o c e d u r e
geen
Als deze los v a n de toren - m e t e e n enkele verbinding -
o n o v e r k o m e l i j k b e z w a a r v o r m e n v o o r d e w e t t e l i j k e a d v i s e u r s Hûs
en
geplaatst, w o r d e n weliswaar zo weinig mogelijk intrinsieke w a a r d e n
Hiem (H&H) en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). W e l
van de toren aangetast. Er wordt echter qua ruimtelijke beeldwaarde
z o u d e n z i j g r a a g z i e n d a t e r g e e n h o g e h e k k e n (ã l a M a r t i n i t o r e n
w e l iets t o e g e v o e g d . In a l g e m e n e z i n is d e f i l o s o f i e v a n d e w e t t e l i j k e
G r o n i n g e n ) w o r d e n geplaatst. M e t g e n o e m d e a d v i s e u r s zijn o p 15
adviseurs op dat vlak, dat e e n g e b o u w als e e n
n o v e m b e r jl. de opties op h u n cultuurhistorische merites b e s p r o k e n .
m o e t zijn t e l e z e n . A l s e r in d e z e tijd iets a a n w o r d t t o e g e v o e g d , m o e t
wordt
geschiedenisboek
o o k d u i d e l i j k a f l e e s b a a r z i j n d a t h e t in d e z e tijd is t o e g e v o e g d . D a t k a n Z u l l e n d e v e i l i g h e i d s m a a t r e g e l e n o p d e o m l o o p in h e t k a d e r v a n
in d e v o r m g e v i n g e n m e t m o d e r n e m a t e r i a l e n t o t u i t i n g k o m e n . E c h t e r
m o n u m e n t e n z o r g bij d e a d v i s e u r s n i e t o p p r o b l e m e n s t u i t e n , O p t i e 2
i n d i t s p e c i f i e k e g e v a l w o r d t m e t n a m e d o o r d e R C E o p t i e 2 (lift a a n
d a a r e n t e g e n , r o e p t m e e r d i s c u s s i e o p . In a l g e m e n e z i n is d e f i l o s o f i e
de buitenzijde) als een aantasting v a n de ruimtelijke
v a n d e w e t t e l i j k e a d v i s e u r s , d a t i n g r e p e n bij r i j k s m o n u m e n t e n g o e d
g e z i e n . I n d i e n d e z e o p t i e in v e r g u n n i n g k a d e r v o o r a d v i e s z o u w o r d e n
denkbaar
v o o r g e l e g d , k a n dit n i e t d i r e c t o p p o s i t i e v e a d v i e z e n v a n H & H e n d e
zijn
als
zij
reversibel
zijn,
zo
weinig
cultuurhistorisch waardevolle materie aantasten en de
mogelijk
beeldwaarde
beeldwaarde
R C E rekenen.
z o v e e l a l s m o g e l i j k in s t a n d blijft. In d a t licht g e n i e t e e n v a r i a n t w a a r m e n e e n t r a p b i n n e n in d e t o r e n plaatst, d e v o o r k e u r . M e t t o e v o e g e n v a n e e n lift i n d e t o r e n m o e t e r t o c h m e e r
het
In h e t licht v a n h e t v o o r g a a n d e g e n i e t e e n m o d e r n
vormgegeven
worden
traptoren (optie 3) v e r r e w e g de v o o r k e u r v a n de adviespartijen, mits
gebroken, waarbij bovendien het deel langs de klokken toch met een
d e t r a p l a n g s d e k l o k k e n m o g e l i j k is e n b a l k e n e n v e r d i e p i n g s v l o e r e n
t r a p d i e n t t e g e s c h i e d e n e n in die o p t i e m i n d e r v a l i d e n niet o p d e
z o w e i n i g m o g e l i j k w o r d e n a a n g e t a s t . E e n lift b i n n e n ( o p t i e 2 ) z i e t m e n
omloop kunnen komen.
m i n d e r zitten, m e d e o m d a t het doel - m i n d e r validen die o o k naar b o v e n m o e t e n k u n n e n - toch niet gehaald wordt: het laatste stuk
12
l a n g s d e k l o k k e n m o e t t o c h m e t e e n t r a p . O v e r o p t i e 2 (lift b u i t e n ) z i j n H & H e n d e R C E - h o e w e l d i t d e e n i g e o p t i e is w a a r b i j m i n d e r v a l i d e n helemaal
boven
op
het
uitzichtpunt
kunnen
komen
-
negatief
v a n w e g e de aantasting van de ruimtelijke beeldwaarde. O p t i e 3 b i e d t v a n u i t h e t r u i m t e l i j k s p o o r en d e c u l t u u r h i s t o r i s c h e waarden dan ook het meeste zicht op positieve adviezen
en
vervolgens zicht op vergunningen.
3.2.5
ADVIES
De voorgaande
aspecten
in o v e r w e g i n g
genomen,
leidt tot
de
volgende matrix:
VergunningenOpties
Risico's
Veiligheid
traject
1
+I-
+I-
+I-
2
+
+H-
3
+I-
+I-
++
H e t a d v i e s v a n u i t d e f y s i e k e h a a l b a a r h e i d is d a n o o k " O p t i e 3 "
13
3.3. B E H E E R
D e toren is e i g e n d o m v a n d e 'stichting tot b e h o u d v a n m o n u m e n t e n
App
in d e g e m e e n t e F r a n e k e r a d e e l ' . D e s t i c h t i n g z a l
O p e n e n v a n deur m e t app. D e u r heeft e e n speciale cilinder d i e
worden
voor
d e exploitatie
verantwoordelijk
v a n h e t uitzichtpunt.
D e extra
reageert
op
de
app. Veel
gebruikt
in
de
thuiszorg.
beheerkosten door toevoeging v a n e e n uitzichtpunt zullen uit d e
http://www.tunstall.nl/nl/aandachtsqebieden/87-valien/producten/92-
exploitatie m o e t e n k o m e n . V o o r a f m o e t duidelijk zijn h o e e v e n t u e l e
carelock.html
tekorten worden gedekt. Telefoonnummer O m t o e g a n g t e krijgen tot d e toren m o e t e n b e z o e k e r s e r g e n s kaartje
kunnen
kopen.
D i t k a n bij M u s e u m
Martena
e nhet
P l a n e t a r i u m e n bij d e M a r t i n i k e r k w e l k e i n d e z o m e r m a a n d e n bemand
door
vrijwilligers.
Naar
verwachting
een
wordt
Systeem waarin telefoonnummers
ingevoerd
kunnen worden e n
waarin a a n g e g e v e n kan w o r d e n w e l k e deuren e r m e t dat kunnen worden geopend,
nummer
http://www.ubiau.nl/qkev.html
z a l d e inzet v a n
vrijwilligers niet a f h a n g e n v a n d e g e k o z e n optie. I n alle
gevallen
Tourniquet
m o e t e n er v o l d o e n d e vrijwilligers a a n w e z i g zijn inde k e r k e n m o e t er
In d e M a r t i n i t o r e n i n G r o n i n g e n w o r d t g e b r u i k g e m a a k t v a n e e n
m e d e w e r k i n g zijn v a n het M u s e u m M a r t e n a e n het P l a n e t a r i u m .
tourniquet als toegangscontrole. D e z e bevat e e n telsysteem, zodat er n o o i t t e v e e l m e n s e n i n d e t o r e n z i j n . B e z o e k e r s k u n n e n bij d e
W V
O m b i j d e t r a p o f d e lift t e k o m e n w o r d t e r v a n u i t g e g a a n d a t e r g e e n
een speciale m u n t kopen voor deze draaideur, w a n n e e r het
specifieke
m a x i m a l e a a n t a l b e z o e k e r s a a n w e z i g i s in d e t o r e n , z a l d e d r a a i d e u r
voorzieningen
getroffen
worden.
Indien
d e eigenaar
behoefte heeft aan een voorziening kan gedacht worden aan h e t
niet w e r k e n .
volgende:
14
3.4. S A M E N W E R K I N G
3.5. E C O N O M I S C H E H A A L B A A R H E I D
Er is contact geweest m e t M u s e u m Martena, het Planetarium e n d e
Investeringen
Martinikerk. M u s e u m Martena is Toeristisch Informatiepunt e n k a n
D e benodigde investeringen verschillen p e roptie. D e eigenaar
d o o r v e r w i j z e n n a a r het uitzichtpunt. Zij willen o o k als m u s e u m w e l d e
h e e f t a a n g e g e v e n n i e t o v e r d e financiële m i d d e l e n t e b e s c h i k k e n
mogelijkheid
o m d ebenodigde investeringen tekunnen doen.
onderzoeken
naar
e e n combi-entreekaartje.
Als
redelijke t o e g a n g s p r i j s g e v e n zij C 2 , - a a n . Kosten Het
Planetarium
staat
positief tegenover
d e realisatie v a n h e t
O p t i e 1 : Lift b i n n e n
C
168.443
uitkijkpunt. O o k z i e n zij m o g e l i j k h e d e n i n e e n c o m b i - e n t r e e k a a r t . A l s
O p t i e 2 : Lift b u i t e n
C
517.103
r e d e l i j k e t o e g a n g s p r i j s g e v e n zíj C 1 , - t o t C 2 , - a a n . H e t P l a n e t a r i u m
Optie 3: N i e u w e t r a p
had in 2014 rond d e 46.000 bezoekers. M u s e u m Martena
trekt
Kosten
verschillende
C opties
95.550 excl.
BTW
jaarlijks rond d e 10.000 bezoekers. Een D e e i g e n a a r v a n d e M a r t i n i k e r k i s positief o v e r e e n uitzichtpunt. In d e zomermaanden
is kerk o p e n . D e toren z o u d a n v i a d e kerk t e
b e z o e k e n zijn. Mogelijk k a n e r o o k s a m e n g e w e r k t w o r d e n o p h e t gebied v a n vrijwilligers. D i t m o e t in e e n later s t a d i u m worden.
specificatie v a n d e kosten is t e vinden
i n d e bijlage.
O p g e m e r k t m o e t w o r d e n d a t d e k o s t e n v o o r d e lift g e b a s e e r d z i j n op schattingen
vanAdema
Architecten.
V o o r d e definitieve
prijsvorming iseen bestek noodzakelijk.
besproken Dekking V o o r d e d e k k i n g v a n d e investeringen zijn mogelijk f o n d s e n t e b e n a d e r e n . D e P r o v i n c i e Fryslân k e n t o o k e e n r e g e l i n g
voor
h e r b e s t e m m i n g v a n m o n u m e n t e n . O p dit m o m e n t is d e regeling
15
gesloten. V a n w e g e het belang voor d e stad Franeker voor het
A l s d e b e z o e k e r h e t g e h e l e s t u k m e t d e lift k a n o v e r b r u g g e n w o r d t
toevoegen
e e n b e d r a g v a n 6 2 , 5 0 g e a d v i s e e r d . B i j e e n m i x v a n t r a p e n lift i s
v a n e e n extra
toeristische
trekker
kanook de
e e n prijs v a n 6 2 , - redelijk t e n e m e n . H e t t o t a l e a a n t a l t e
gemeente Franekeradeel benaderd worden.
verwachten
bezoekers
is afhankelijk v a n d e optie d i e wordt
gekozen. Naar verwachting zal d etoren vooral bezocht
Opbrengsten
worden
in Nederland
door een oudere doelgroep. De meeste bezoekers zullen k o m e n
variëren i n p r i j s . H e t b e k l i m m e n v a n d e t o r e n v a n d e N i e u w e K e r k
a l s e r e e n lift a a n d e b u i t e n z i j d e w o r d t g e p l a a t s t . D i t v a n w e g e d e
in D e l f t k o s t 6 4 , - v o o r e e n v o l w a s s e n e . V o o r 6 7 , - . k u n j e d e t o r e n
betere zichtbaarheid van buiten ten opzichte van d e andere 2
beklimmen
e n z o w e l d e O u d e a l s d e N i e u w e Kerk in Delft
opties, o m d a t deze optie d e b e z o e k e r direct naar d etop brengt
bezoeken.
D e Laurenskerk
en e r m e e r beleving wordt aangeboden. D e minste
bezoekers
v o l w a s s e n e , Dit is inclusief e e n rondleiding door e e n gids. D e
zullen k o m e n bij optie 3 o m d a t d a n het g e h e l e traject
afgelegd
toren kan alleen o pwoensdag en zaterdag worden beklommen.
m o e t w o r d e n m e t de trap. Optie 1 zal naar verwachting w a t m e e r
D e D o m inUtrecht k a n v o o r 6 9,- w o r d e n b e k l o m m e n . Dit d o e n
bezoekers trekken dan optie 3 , m a a r omdat e r nog steeds een
o n g e v e e r 6 2 . 0 0 0 m e n s e n per jaar. D e kosten v o o r d e beklimming
deel m e t d e trap afgelegd m o e t w o r d e n zal dit niet e e n
v a n d e M a r t i n i t o r e n i n G r o n i n g e n b e d r a g e n 6 3,- v a n a f d e leeftijd
t o e n a m e zijn. O o k is het e e n voordeel bij optie 2 dat e r g e e n
van 1 2 jaar. Jaarlijks trekt dit rond d e 6 0 . 0 0 0 bezoekers. D e
probleem ondervonden wordt van het klokgelui. Naar verwachting
O l d e h o v e in L e e u w a r d e n t r e k t r o n d d e 2 5 . 0 0 0 b e z o e k e r s .
m o e t optie 1 rond d e 5.000 bezoekers per jaar trekken, optie 2
De toegangsprijzen
v a n andere
uitzichtpunten
in R o t t e r d a m
rekent 6 5,- p e r
grote
rond de 8.000 en optie 3 rond de 4.000. Als redelijke toegangsprijs voor F r a n e k e r wordt gedacht a a n een bedrag t u s s e n d e C 1,50 e n 6 2,50. Afhankelijk v a n d e wijze
D e b e z o e k e r s zullen via verschillende k a n a l e n k o m e n . Hierin zijn
waarop de bezoeker de toren kan bezoeken. Als de bezoeker de
het Planetarium en M u s e u m Martena belangrijke factoren. D e z e
t o r e n m e t d e t r a p m o e t b e k l i m m e n is 6 1,50 e e n redelijke prijs.
partijen k u n n e n e e n combiticket aanbieden. E r wordt op gerekend
16
dat d e helft v a n d e b e z o e k e r s v i a e e n combiticket komt. D e
kosten C 10.000,-. D e verzekeringskosten worden mogelijk hoger
overige bezoekers k o m e n omdat z e h e tbezoek aan d e kerk
d a n in d e h u i d i g e situatie. D e e i g e n a a r m o e t e e n m e l d i n g m a k e n
combineren
bij d e v e r z e k e r a a r d a t d e t o r e n i n t e n s i e v e r g e b r u i k t g a a t w o r d e n .
met d e toren o f bezoekers
die alleen d e toren
bezoeken.
Dit levert mogelijk e e n h o g e r e p r e m i e op v a n w e g e e e n v e r h o o g d risicoprofiel.
Mogelijk dat de kerk en de toren nog beter bezocht zullen worden als er ontwikkelingen plaatsvinden die de aantrekkingskracht v a n
Naast de kosten voor onderhoud e nabonnement komen er nog
B r e e d e p l a a t s vergroten Z o zijn e r bijvoorbeeld p l a n n e n o m d e
e x t r a k o s t e n bij v o o r d e e x p l o i t a t i e v a n h e t u i t z i c h t p u n t . H e t b e t r e f t
fontein, die i n het kader v a n Culturele Hoofdstad 2 0 1 8 , nabij d e
k o s t e n v o o r vrijwilligers, promotie, administratie, s c h o o n m a a k e n
Martinikerk te plaatsen.
inventaris. H i e r v o o r zijn b e d r a g e n o p g e n o m e n v a n totaal 6 5.000,-. Als laatste is e r een post onvoorzien v a n 6 1.000,-
Andere
bronnen
van
inkomsten
kunnen
komen
uit
opgenomen.
donateursopbrengsten en giften. Uit d e e x p l o i t a t i e blijkt d a t o p t i e 1 e n 2 e e n positief r e s u l t a a t Exploitatielasten
opleveren
e n optie
3 kostenneutraal
is. Deze
uitkomst is
De kosten voor het onderhouden e n in stand houden van h e t
gebaseerd op de verwachte bezoekersaantallen per optie en e e n
uitzichtpunt zijn afhankelijk v a n de g e k o z e n optie. Er wordt vanuit
gedifferentieerde
gegaan d a thet onderhoud van d e huidige e n d e n i e u w e trap
afhankelijk
gedekt
toegangsprijs.
k a n worden
uit d e huidige
onderhoudskosten. D e
o n d e r h o u d s k o s t e n v a n d e lift z i j n a f h a n k e l i j k v a n d e g e k o z e n optie.
Bij optie
1 bedragen
toegangsprijs.
van de
D e uitkomsten
gehanteerde
zijn
bezoekersaantallen
sterk en
E e n wijziging heeft e e n direct gevolg voor h e t
resultaat.
d e kosten voor onderhoud e n
a b o n n e m e n t v o o r d e lift 6 3 . 2 5 0 , - . B i j o p t i e 2 b e d r a g e n
deze
17
Kosten per jaar
Optie 1
Onderhoud toren
incl.
incl.
E
o.zbU
F
E
1n
nnn
1U.UUU
E
l.bUU
z*
1
enn
F
3T
i
nnn
z.UUU
F
E
oZ . Unnn UU
n n e
EF
n n b Ue U
F
E
n n e
F
E
n n e
F
E
n n e
bUU
F
E
n n e
F
E
1l . U nnUnU
E
o.UUU
Lift o n d e r h o u d e n a b o n n e m e n t Vrijwilligers kosten
E
Verzekeringskosten
pm
Promot iekosten
F
E
nZ . Unnn UU
Administratiekosten
E
bUU
Schoonmaakkosten
E
1 n v e n t a ris k o s t e n
F
bUU eU nU n b
E
Optie 2
E
Optie 3 incl.
1.5UU
pm E ŕ* E
n
l . b enn UU
E pm
bUU
5UU
uveng/ onvoorzien
E
l.UUU
F
E
1l . U nnUnU
Tb t o o i
EZ"
O t Ĵ .OZ PC/1 U
EF
11 co .nUnn UU
bUU bUU
Uitzicht
Opbrengsten per jaar 11nU . U n Un Un
F
iZ n U . Un nUnU
B e z o e k e rs
F
Donateurs
e
C
c
Giften
e
C
c
Resultaat
C
E
750
E
C
4.000
F
E
co . UnnUnU
c
Uitgangspunten/aannames Bezoekersaantal
5000
Bezoekers nodig voor break even
4000
8000
4625
4000
6400
Toegangsprijs
C
2,00
C
2,50
C
1,50
I n v e s t e r i n g e n éénmalig
C 168.443
C
517.103
C
95.550
vanaf Nieuwe
toren
Delft
Uitzicht
Laurenskerk
Opties 1
Rotterdam
Investeringen +A-
Onderhoud
Exploitatie
Bezoekers
47-
+
4-Z-
++
+E
2 3
++
1-+
+I-
H e t a d v i e s v a n u i t d e e c o n o m i s c h e h a a l b a a r h e i d is " O p t i e 3 "
4.
ADVIES
Als
de
adviezen
vanuit
de
(deel)verkenningen
worden
samengevoegd, ontstaat de volgende matrix:
E e n b i j k o m e n d v o o r d e e l v a n d e z e o p t i e i s d a t d e lift i n d e t o e k o m s t gebruikt
zou
kunnen
worden
Martinikerk te ontsluiten. Fysieke
Economische
Opties
haalbaarheid
haalbaarheid
Beheer
1
+I-
+I-
+
2
+I-
+
3
+
+
D e c o n c l u s i e d i e g e t r o k k e n k a n w o r d e n is d a t o p t i e 3 d e g o e d k o o p s t e wijze v a n publieke t o e g a n k e l i j k h e i d is. D e z e optie biedt b o v e n d i e n ook nog eens de m e e s t e kans op realisering qua investeringen en vergunningen.
Als echter voor een spraakmakend en een naar verwachting m e e r b e z o e k e r s t r e k k e n d c o n c e p t w o r d t g e k o z e n , ligt o p t i e 2 m e e r v o o r d e hand.
Deze
optie
is
een
groter
risico
in
het
geval
de
b e z o e k e r s a a n t a l l e n tegen blijken te vallen, echter biedt d e z e optie o o k de m e e s t e kans op het trekken v a n m e e r bezoekers indien er m e e r inspanningen w o r d e n verricht voor het trekken v a n bezoekers.
om
de
bovenverdieping
van
de
optie 1 binnenlift
optie 2 buitenlift
optie 3 Alleen trap
eenheden
bedragen
bedragen
bedragen
aanpassen entree
post
C
2.500
C
2.500
herstel bestaande spiltrap
post
C
1.500
C
1.500
lift
post
C
65.000
C
300.000
Fundering
post
incl
e
25.000
Nr. Omschrijving 10 bouwkundige kosten
e
2.500
30.000
C
30.000
18.000
C
18.000 e
C
5.000
C
c
5.000
C
12.500 C
12.500 c
12.500
Bordessen
post
trappen nieuw
post
C
voorzieningen zolderverdieping
post
expo zolderverdieping
post
5.000
verlichting ed
post
e
10.000
e
10.000 e
10.000
a a n p a s s e n r o n d g a n g ( m i n i m a a l 1200 h g ) voorzieningen rondgang (bezienswaardigheden)
post post
c
7.500
7.500 7.500
7.500
subtotalen
e
c
7.500
c c
c
7.500
c
129.500
e
419.500 e
75.000
c
12.950 c
41.950 c
7.500
c
1.500
e
3.500
c
1.000
20 Advieskosten architect/directie
1096
constructeur
stelpost
e
5.500
e
7.500
bouwhistorisch onderzoek
stelpost
e
3.500
e
3.500
asbestinventarisatie
stelpost
nuts aansluitingen
stelpost
e
2.500
c
2.500
leges
stelpost
c
3.000
e
4.500
sonderingen
stelpost
c
1.500
e
1.500
bliksembeveiligingsinstallatie aanpassen
stelpost
c
1.500
c
3.500
e
1.500
reservering terreininrichting
stelpost
c
1.500
c
10.000 c
1.500
c c
518 c 6.475 c
1.678 e 20.975 c
300 3.750
517.103 c
95.550
30 Bijkomende kosten
40 Diverse kosten
CAR verzekering (bouwkundig) onvoorzien Totalen excl BTW
0,4096 596
e
168.443
c
FRANEKER
O p t i e 1:
Binnenlift
Bij t o e p a s s i n g v a n e e n l i f t a a n de b i n n e n z i j d e k a n d e z e s l e c h t s t o t v l a k o n d e r de k l o k k e n z o l d e r l o p e n . De l a a t s t e 12 m e t e r m o e t w o r d e n o v e r b r u g d met t r a p p e n . T o e g a n k e l i j k h e i d i s er d e r h a l v e a l l e e n v o o r r e d e l i j k f i t t e b e z o e k e r s . De b e s t a a n d e s p i l t r a p d i e n t d a n n o g w e l u i t g e b r e i d te w o r d e n met e e n n i e u w e t r a p v a n a f de o n d e r z i j d e v a n de k l o k k e n s t o e l t o t a a n de b o v e n s t e l i f t s t o p ( a l s v l u c h t r o u t e b i j d e f e c t e lift).
A r c h i t e c t e n
I
FRANEKER
B i n n e n M f t
R o u t i n g
rk
FRANEKER
i n i k e r k
B i n n e n l i f t
F RN A EKER
v l u c h t r o u t e
1 A r c h i t e c t e n
rk
B i n n e n l í f t
FRANEKER
R e f e r e n t i e
A r c h i t e c t e n
5
FRANEKER
O p t i e 2:
Buitenlift Bij t o e p a s s i n g v a n e e n l i f t a a n de b u i t e n z i j d e k a n t o e g a n k e l i j k h e i d v o o r m i n d e r v a I i d e n w o r d e n g e r e a l i s e e r d tot a a n de t o r e n o m g a n g . V a n w e g e de m o n u m e n t a l e w a a r d e n v a n k e r k , h e t b e s c h e r m d e s t a d s g e z i c h t en de g r o t e z i c h t b a a r h e i d i s e e n b i j z o n d e r en l u c h t i g o n t w e r p v e r e i s t , m a a r n o g g e e n g a r a n t i e v o o r p o s i t i e v e a d v i e z e n v a n de i n s t a n t i e s . B o v e n d i e n i s d i t de k o s t b a a r s t e o p t i e . De b e s t a a n d e s p i l t r a p d i e n t in d e z e o p t i e o o k u i t g e b r e i d te w o r d e n met e e n n i e u w e t r a p v a n a f de o n d e r z i j d e v a n de k l o k k e n s t o e l tot a a n de t o r e n o m g a n g ( a l s v l u c h t r o u t e b i j e e n defecte lift).
A r c h i t e c t e n
6
M a r t i n i k e r k
B u i t e n l ì f t
FRANEKER
I m p r e s s i e
A r c h i t e c t e n
7
r k
FRANEKER
FRANEKER
FRANEKER
M a r t in ik
A r c h i t e c t e n
FRANEKER
M a r t i n i k e r k :
FRANEKER
FRANEKER
O p t i e 3:
Nieuwe trap Bij d e z e m i n s t i n g r i j p e n d e o p t i e w o r d t e e n n i e u w e g o e d t o e g a n k e l i j k e t r a p g e p l a a t s t . O o k h i e r z i j n i n g r e p e n in h e t m o n u m e n t n o o d z a k e l i j k . De b e s t a a n d e s p i l t r a p w o r d t
A r c h i t e c t e n
dan niet meer a c t i e f
in de
toren
gebruikt.
13
M a r t i n i k
r a p
A r c h i t e c t e n
FRANEKER
FRANEKER
M a r t i n i k e r k
A r c h i t e c t e n
FRANEKER
M a r t i n i k e r k
ap
k r i t i s c h e
p l e k
A r c h i t e c t e n
FRANEKER
r t i n i k e r k
V e i l i g h e i d s v o o r s c h r i f t e n
FRANEKER
hekwerk A c h t e r z i j d e v a n het b e s t a a n d e h e k w o r d t tot 700 mm v o o r z i e n v a n g l a s of r o o s t e r g a a s .
ik«
e i l i g h e i d s v o o r s c h r i f t e n
A r c h i t e c t e n
FRANEKER
h e k w e r k
19
i k e r k
FRANEKER
COLOFON: Opdrachtgever: Kenmerk: Datum: Opgesteld door:
Å dl e m i e i
Herbestemming Noord 16063-DP-04 I C O N C E P T 2700-2016 Rinze Stellingwerff Siebe v a n Seijen.
A r c h i t e c t e n 20