bijlage 2: ruimtelijk kwaliteitsplan (welstandskader) 'Spannum 13 woningen '

Ruimtelijk kwaliteitsplan U I T B R E I D I N G W O O N W I J K S PA N N U M

Aanzicht plangebied vanaf oostzijde (bron: Cyclomedia)

Inhoudsopgave I N T R O D U C T I E 0 5 B E S TA A N D E S I T U AT I E 0 6 L A N D S C H A P S A N A LYS E - B E L E I D 0 8 H I S TO R I E 1 0 L A N D S C H A P S A N A LYS E - L A N D S C H A P 1 2 P L A N G E B I E D 1 6 I N PA S S I N G S M A AT R E G E L E N 1 8 B E E L D K WA L I T E I T 1 9

Spannum

4

Topografische kaart met het dorp Spannum omcirkeld (bron: pdok.nl)

UITBREIDING WOONWIJK SPANNUM

Introductie Het terpdorp Spannum is gelegen in de groene greidestreek in het buitengebied van de gemeente Waadhoeke. Er zijn

Ruimtelijk kwaliteitsplan

plannen voor uitbreiding van de woonkern Spannum. Ad Fontem Ruimtelijk Advies heeft het voorliggend ruimtelijk

De bestemmingsplanherziening kan onder meer worden

kwaliteitsplan opgesteld naar aanleiding van de voorgenomen ontwikkeling. Het voornemen bestaat uit het

gerealiseerd op voorwaarde dat de voorgenomen ontwikkeling

toevoegen van 13 nieuwe woningen aan de zuidoostzijde van het dorp. Het bedoelde terrein is nog landbouwkundig

landschappelijk wordt ingepast. De landschappelijke

in gebruik.

inpassing en de beeldkwaliteit wordt uiteengezet door middel van onderhavig ruimtelijk kwaliteitsplan. Het beleid en de uitgangspunten relevante voor de landschappelijke inpassing en de beeldkwaliteit worden in beeld gebracht. Het relevante beleid voor de gehele ontwikkeling zal in het bestemmingsplan worden benoemd en getoetst. Er wordt een beschrijving gegeven van het plangebied in het omliggende landschap op basis van de landschapsinventarisatie. De bevindingen van de analyse van landschap en beleid vormen de basis voor de landschappelijke inpassing en de beeldkwaliteit.

Topografische kaart met het plangebied blauw omkaderd (bron: pdok.nl)

5

2

Bestaande situatie Het terpdorp Spannum ligt in de groene “greidestreek” aan de

Het plangebied is gelegen achter de lintbebouwing aan

Spannumer Feart, een boezemvaart die in verbinding staat

de Swachlumerleane en aan de Laekwerterwei, in het

met zowel de Boalserter Feart als de Frjentsjerter Feart.

zuidoostelijke gedeelte van het dorp Spannum. Ten westen van

Kenmerkend voor het dorp zijn de kerk met zijn laat-gotische

het plangebied is de burgermeesterswoning aanwezig en een

zadeldaktoren uit de 17e-eeuw, het authentieke schoolgebouw

eerdere uitbreiding. Het plangebied bestaat uit grasland waar

en het schoolmeestershuis. De Felsumerleane/Tsjerkebuorren/

Spannum mee omringd wordt.

Swachlumerleane vormt de belangrijkste structuurdrager van het dorp. De weg, met daaraan lintbebouwing, geeft het dorp een gerekt karakter.

Het stedenbouwkundige beeld wordt aan de westzijde van de Felsumerleane bepaald door eenzijdige bebouwing in een vrije dichte bebouwingswand in een duidelijke voorgevelrooilijn. Verder naar het oosten is ook de zuidzijde van de weg bebouwd met willekeurigere bebouwing qua plaatsing in het straatbeeld als de bebouwing aan de noordzijde. Dit beeld herhaalt zich in spiegelbeeld aan de oostzijde van het dorp (Swachlumerleane). Aan de zuidzijde van de doorgaande weg, de noordzijde van het plangebied, is bebouwing gerealiseerd in een strakke rooilijn. Daar waar een duidelijke structuur qua bebouwing ontbreekt, brengt juist het water langs de doorgaande weg structuur aan.

6

1

3

UITBREIDING WOONWIJK SPANNUM

3

1

2

Diverse foto’s van het plangebied met de locatie weergegeven op de luchtfoto (bron: Cyclomedia)

7

Landschapsanalyse - Beleid Grutsk op é Romte, provincie Fryslân 2014

omgeven zoals het reliëf, de verkaveling, de onzichtbare

Met de structuurvisie Grutsk op é Romte is in beeld gebracht

waarden in de grond, (structuur van de) nederzettingen in

welke landschappelijke en cultuurhistorische kernkwaliteiten,

hun omgeving worden meegenomen in de landschappelijke

structuren en elementen van provinciaal belang zijn. Naast

inpassing van het geheel. De bevindingen van de

de Top 10 Gebiedsoverschrijdende landschappelijke en

landschapsinventarisatie en analyse geven de inpassing vorm

cultuurhistorische structuren van provinciaal belang zijn er

zodat er een samenhang bestaat tussen de ontwikkeling en

deelgebieden met kernkwaliteiten omstreven.

het landschap. De analyse geeft ook input voor het maken van de inschatting van de grootte van de dorpsuitbreiding

Er zijn meerdere top 10 belangen van toepassing op

dat een landschap kan bevatten, voordat de kenmerkende

onderhavige ruimtelijke opgave. De ‘verscheidenheid aan

karakteristiek van dat landschap wordt aangetast.

landschapstypen, overgangszones van het een naar het andere landschapstype en contrasten daartussen’

Deelgebieden en de kernkwaliteiten

is van belang voor de inrichting van het gebied waarbij

Het plangebied is onderdeel van het Kleigebied Westergo.

het plan ingepast wordt in het landschap en het terpdorp

Westergo, gelegen aan de westzijde van het Middelzeegebied,

herkenbaar blijft in het lanschap. De analyse van de abiotische

was een van de drie streken waarin de huidige provincie

eigenschappen en de ontstaansgeschiedenis dragen bij aan

Friesland in vroegere tijd werd ingedeeld. Het noordelijk

het verantwoorden van de ontwikkeling in het landschap.

deel van dit gebied wordt gekenmerkt door een stelsel van rugvormige kwelderwallen met daartussen langwerpige

De volgende punten ‘grootschalige openheid en weidsheid

laaggelegen kweldervlaktes. Deze zijn vooral gelegen in een

of leegte van de open landschaptypen’, ‘het totaal aan

reeks evenwijdig langs de kust, ontstaan vanaf ± 500 na Chr.

watersystemen’ en het advies deze openheid te bebehouden

tot 1100 na Chr. vanuit de steeds opschuivende Waddenzee

en het watersysteem beleefbaar te maken worden in acht

Blokvormige verkavelingen en min of meer rechte wegen

genomen. Verdere kenmerken van het plangebied en de

vormen de structuur. De dorpsplattegronden zijn hierop geënt.

8

UITBREIDING WOONWIJK SPANNUM

In het zuidelijke deel van Westergo ligt een uitgestrekt

- Plaatselijke radiaire verkaveling bij terpen, zeer oude

kleiterpengebied waar vele voormalige kreken, vaarten en

onregelmatige blokkenverkaveling

verspreid liggende terpdorpen het karakter van het landschap

- Beplanting is puntgewijs aanwezig bij terpdorpen en

bepalen. Toen de Middelzee achter de dijken bedwongen

boerderijerven, spaarzaam langs wegen.

was, is meer verspreide bewoning van losse boerderijen tot ontwikkeling gekomen. In dit kleiterpenlandschap komen onregelmatige blokvormige en mozaïekachtige verkavelingen voor met plaatselijk straalvormige verkavelingen rond terpen. De wegen zijn hier veelal kronkelig.

Kernkwaliteiten: - Zware kalkarme zeekleigronden (knipklei), aanwezigheid voormalige slenken - Middenschalig tot grootschalig open landschap, begrensde horizon(binnen ca. 3-5 km) - Structuren in de vorm van hoge terpen in open landschap - Verspreid liggende terpdorpen, kleine dorpen - Boerenerven aan de randen an terpdorpen of verspreid liggend, soms op huisterpen - Kronkelige wegen, willekeurig patroon en kerkepaden - Water is aanwezig in de vorm van vaarten, opvaarten en sterk slingerende voormalige slenken

9

Historie Spannum

water. Lange tijd leeft men hier in volstrekte symbiose met het

Het terpdorp Spannum is tijdens de vroege middeleeuwen

water. De eerste bewoners zijn vissers, jagers en verzamelaars.

ontstaan op de kruising van de Tsjerkebuorren met de Lange

Later, vanaf 500 voor Christus, vestigt men zich permanent op

Daam. Door het binnendringende water van de Middelzee,

de hogere kwelderwallen en oeverwallen. Om de woonstee tegen

waardoor er regelmatig overstromingen plaatsvonden, werd

hoog water te beschermen werpt men terpen op, maar voor het

het noodzakelijk het dorp te bouwen op een verhoging in

overige leeft men nog in open contact met het water. Men leeft

het landschap. Eeuwen geleden was het dorp alleen maar

aan het water, op het water en met het water. En óver dat water

over de vaarten of door het land bereikbaar. Pas eind 19e

dreef men handel met overzeese volkeren. Later gaat men zich

eeuw kwam er een verbindingsweg. Spannum heeft niet

verder tegen het water beschermen. De terp beschermde wel de

echt een uitdrukkelijke dorpskern. De bebouwing heeft zich

boerderij, maar niet het land en het vee in het land. Vanaf circa

vanaf het einde van de 19e eeuw als lintbebouwing langs de

900 na Christus legt men dijken aan om ook het land tegen het

Felsumerleane en de Tsjerkebuorren geconcentreerd. In de

water te beschermen. Met de bouw van de dijken sloot men zich

jaren ‘80 is het dorp in zuidoostelijke richting uitgebreid. Voor

van het water af en keerde men geleidelijk het water de rug toe.

de ontsluiting van deze woningen zijn de Waling Dijkstrastrjitte

Maar nog altijd tekenen het water én de omgang met dat water

en de Wyniastrjitte aangelegd.

het landschap van Waadhoeke. Waadhoeke is een door slenken, vaarten, ‘mearen’, sloten en greppels doorregen landschap.

Waadhoeke

Het water vormt de nervatuur van het landschap, het brengt

In de geschiedenis van Waadhoeke is de omgang met het

letterlijk tekening in het landschap. De terpen en de dijken, de

water ‘de blauwe draad’. Het verhaal van Waadhoeke gaat

dijkcoupures met schotbalken, de zijlen, sluisjes en resterende

over meer dan dertig eeuwen ‘leven met water’. Waadhoeke

molens verhalen over 3000 jaar ‘leven met water’

is gevormd vanuit een intergetijdengebied, een door slenken en stroomgeulen dooraderd kwelderland. Grote delen van Waadhoeke waren ‘schemergebied’, dan eens land, dan eens

10

UITBREIDING WOONWIJK SPANNUM

1820

1850

1900

1950

1980

2000 11

Landschapsanalyse - Landschap De diepe ondergrond van het landschap van Waadhoeke

Toen de oudste kwelderplaten eenmaal zo hoog waren

periode van conomische bloei. Die rijkdom maakt de streek ook

wordt gevormd door een golvend pakket dekzand dat

opgeslibd dat ze minder frequent door de zee werden verspoeld

voor kloosterorden interessant om zich te vestigen: hier waren

in de laatste ijstijd door de wind is afgezet. Vanaf het

bleek Waadhoeke al snel een aantrekkelijk woongebied. Hier

voldoende donateurs én voldoende aspirant kloosterlingen. De

moment dat de aarde, na afloop van de ijstijden, weer

woonde men niet alleen relatief ‘hoog en droog’ maar bleek

kloosters brachten de organisatiegraad die nodig was om hier

opwarmt staat de landschapsvorming hier onder invloed

men ook royaal omgeven door voedsel. Als jager, visser,

grootschalige bedijkingen en ontginningen letterlijk ter hand te

van de zee. Van circa 7000 voor Christus tot 900 na

verzamelaar troffen de eerste bewoners hier een gevarieerd

kunnen nemen.

Christus bepaalt de schoksgewijze zeespiegelstijging - in

dieet. Tot aan de bedijking waren land en water intens

combinatie met de aanvoer van zand en klei door de zee -

vervlochten. Het gebied was dooraderd met een fijnmazig

Met de aanleg van de terpen waren wel de bewoners, maar niet

de landschapsontwikkeling. In deze periode wordt op de

stelsel van slenken en geulen en zo direct met zee verbonden.

hun land en hun vee tegen het wassende water beschermd.

ondergrond van dekzand afwisselend zand, klei en veen

Dit vormde de basis voor de intensieve handelscontacten die

Om ook de cultuurgronden en het vee tegen overstroming te

afgezet. Tegelijkertijd schuurt de zee getijdengeulen in het

Waadhoeke al in de vroege middeleeuwen onderhield met

beschermen zijn vanaf de eerste helft van de tiende eeuw

aldus gevormde landschap (verder) uit. Vanuit dit

Angelsaksische, Frankische, Scandinavische en Baltische

dijken aangelegd. Aanvankelijk waren deze nog laag en

waddenlandschap vormen zich twee essentieel verschillende

volkeren. In de middeleeuwen behoort Waadhoeke tot de

primitief, opgebouwd uit kwelderplaggen en ander materiaal,

gebieden die zich tot op de dag van vandaag als heel

dichtst bevolkte en meest welvarende streken van Noordwest-

maar allengs verbreed, verhoogd en onderling verbonden. De

verschillende landschappen tonen. Dit is het opgeslibd,

Europa. Omstreeks het jaar 700 beleeft het gebied zijn eerste

dijkaanleg was in eerste instantie gericht op de bescherming

door geulen dooraderd kwelderlandschap dat tot de aanleg van dijken vanaf 900 na Christus onder invloed van de getijden staat en van waaruit zich het organische gegroeide terpenlandschap zal ontwikkelen. Een landschap waarin de oude zeebodem nog altijd doorklinkt. En de Middelzee die in fasen wordt drooggelegd en waarbij een stelselmatig, door de mens ontworpen en ingericht landschap ontstaat.

12

van het oude terpenlandschap tegen verstroming vanuit de

grootschalige landschappen met akkerbouw op de lichtere

vanuit de gedachte ‘nooit meer honger’ - geleid tot een drang

Waddenzee en de Middelzee. Daartoe zijn eerst de wadgeulen

gronden in het noorden en veeteelt op de zwaardere klei in het

de productiviteit van het land danig op te voeren. De ‘Moderne

gedicht en is op de overgang naar de Waddenzee de oude

zuiden. De vruchtbare bodem brengt grote oogsten voort. Deze

Tijd’ begint met de grote watersnood van februari 1825 die

zeedijk aangelegd. Vervolgens zijn ook langs de Middelzee

oogsten zijn zelfs zo groot dat hier een nieuw boerderijtype

grote schade veroorzaakte langs de Nederlandse, Duitse

dijken aangebracht. In dit oude terpenlandschap is de

ontstaat: de kophals-romp-boerderij.

en Deense waddenkusten. De ‘Moderne Tijd’ omvat ook de

bodemopbouw sterk sturend in het landgebruik, de terpen

teloorgang van de terpen, de industrialisatie, de ontwikkeling

volgen de kwelderen oeverwallen, de zware kleigronden in

De ‘Moderne tijd’ is de periode waarin de occupatie van

van het wegverkeer, de opkomst van het forensisme en dien ten

de kweldervlakten zijn in gebruik als (gemeenschappelijke)

Waadhoeke in grote lijnen is volbracht en de onderlegger van

gevolge de groei van de agrarische dorpen en niet op de laatste

hooilanden. Wanneer de bedijkte Middelzee geleidelijk aan

het huidige landschap zijn vorm heeft gekregen. Belangrijk

plaats de invloed van de grote ruilverkavelingen op natuur en

steeds verder verzandt wordt deze fasegewijs ingepolderd.

voor deze periode zijn de welvaartsexplosie tussen 1840

landschap. De verandering van het landschap rond Spannum

Eerst stap voor stap de smalle zeearm die tot diep het oude

en 1870 en de Tweede Wereldoorlog. Beiden hebben, ieder

is te zien op de historische topografische kaarten op pagina

land inreikt, waarbij een ladderstructuur ontstaat, en vanaf

op zijn eigen wijze, tot een grote vernieuwingsdrang geleid.

9. Ook deze kaartvergelijking toont de ruimtelijke effecten

1505 ook de brede trechtermond. Hier ontstaan de grote,

De eerste heeft geleid tot de drang landbouwgronden te

van de landbouwkundige schaalvergroting: grotere kavels,

stelselmatig ingedeelde zeekleipolders. Dit proces van

verbeteren en het land beter te ontsluiten, als ook tot een

gedempte sloten en megalomane agrarische bebouwing.

aandijken zet zich voort tot in de 18e eeuw. Hier ontstaan zeer

grootschalige vernieuwing van de kerken. De tweede heeft -

De kaartvergelijkingen tonen de ruimtelijke effecten van de ontwikkelingen door de tijd heen zoals de landbouwkundige schaalvergroting waarbij grotere kavels, gedempte sloten en megalomane agrarische erven gevormd zijn.

13

Huidige tijd

Het natuurlijke landschap en de daaropvolgende occupatie

Het landschap van Waadhoeke is het resultaat van een

door de mens heeft tot drie in essentie verschillende

eeuwendurend proces. De zee heeft - met een continue

landschappen geleid:

afwisseling van erosie en sedimentatie - de natuurlijke basis

• het organisch gegroeide terpenlandschap

voor een landschap gelegd dat de mens de afgelopen 2500 jaar

• de planmatige zeekleipolders van het Bildt

stap voor stap in cultuur heeft gebracht en daarbij letterlijk

• buitendijks landschap; de overgangszone van land naar wad.

naar zijn hand heeft gezet. In de loop der tijd heeft de samenleving het landschap voortdurend aangepast

Het terpdorp Spannum is gelegen in het organisch gegroeide

aan de wensen van zijn tijd en aan de technische,

terpenlandschap. In het terpenlandschap is er onderscheid

organisatorische en financiële mogelijkheden waarover

tussen:

men op dat moment beschikte. Hierbij heeft iedere episode

• Het zuidelijk kleiterpenlandschap, waar de wegen meer

zijn eigen aardigheden aan het landschap toegevoegd.

kronkelen, de nederzettingen losser over het land gespreid

Het resultaat is een buitengewoon intrigerend landschap,

liggen, waar opvallend meer beplantingen aanwezig zijn,

samengesteld uit structuren en elementen uit verschillende

de gronden overwegend als grasland in gebruik zijn, de

tijdlagen. Het hedendaagse landschap beschikt over

weidevogels zich nadrukkelijker laten zien en horen.

kernkwaliteiten die gewenst zijn meegenomen te worden

• Het terpenland van de kwelderwallen en kweldervlakten.

in ontwikkelingen in het landschap zoals de voorgenomen

Dit landschap kent veel minder opgaande beplantingen.

ontwikkeling aan de zuidoostzijde van Spannum.

Hier volgen de nederzettingen de kwelderwallen, zijn de kweldervlakten extreem open en zijn de zavelige gronden als

De kernkwaliteiten zijn de kwaliteiten die het DNA van het landschap van Waadhoeke bepalen en die waar mogelijk ook moeten worden meegenomen naar het landschap van morgen. 14

akkerland in gebruik en de zware kleigronden als grasland.

Laagte ontstaan door afgraving

Vlakte van getijafzettingen Kwelderwal

Bodem en geomorfologie

De eerder omschreven ontstaansgeschiedenis van het Friese landschap is terug te vinden in de geomorfologische en

Kwelderwal

Vlakte van getij-

bodemkaarten. Zo ook in het plangebied te Spannum. Het

afzettingen

terpsorp is van oorsprong gebouwd op een terp waarbij latere uitbreidingen gelieerd zijn aan de aangelegde kronkelende

Geomorfologische kaart met plangebied omcirkeld (bron: pdok.nl)

weg. De geomorfologische situatie strookt met het principe dat terpen gebouwd werden op kwelderwallen. In dit geval een uitloper van de Beetgum - Baaium kwelderwal waar de bodem door de walvorming een wat lichtere bodem bevat

Kalkarme leek-/

met een knippige poldervaaggrond. Het plangebied heeft

woudeerdgronden

grondwatertrap IVc = H > 40 L <80-120. Het bodemtype geeft inzicht in de chemische omstandigheden welke sturend is

Knippige

voor de keuze van het plantmateriaal. Beplanting die namelijk

poldervaaggronden

van nature op deze bodemtypen groeit, heeft namelijk veel minder last van ziektes en plagen. Ze zijn sterker omdat de bodemomstandigheden optimaal zijn voor de soorten. Ook binden inheemse plantensoorten meer insecten, schimmels en mossen aan zich. In dit geval bestaan de gronden in het plangebied uit knippige poldervaaggronden waar

Knippoldervaaggronden

waterbeminnende soorten kunnen groeien.

Bodemkaart met plangebied omcirkeld (bron: pdok.nl)

15

Plangebied Onregelmatige blokverkaveling

Het terpengebied wordt gekenmerkt door de overweldigende openheid van het landschap, met daarin verspreid liggende

Bochtige weg

bebouwingsconcentraties en solitaire boerderijen. Deze bebouwingsconcentraties en solitaire boerderijen zijn veelal omzoomd met hoog opgaande beplanting. Hierdoor ontstaat vooral in de zomer het beeld van groene eilanden in het weidse landschap. De beplanting op de terpen zijn andere soorten dan in het plangebied mogelijk zijn. De terpen zijn hoger en droger,

Concentratiegebied

het plangebied heeft een nat karakter.

g eg in rati d n t ro cen f A n co

Als gekeken wordt naar het bovenaanzicht van Spannum is de lintbebouwing langs de weg duidelijk herkenbaar. De eerdere uitbredingswijk heeft een aanzet gegeven tot het opvullen van

vormen. De uitbreiding is een logische opvulling van de ‘lege

Rechts een analyse van het plangebied in zijn omgeving. De voorgenomen ontwikkeling is indicatief ingetekend. De voorgenomen ontwikkeling bestaat uit het toevoegen van 16

gb

We

Onregelmatige blokverkaveling

am

landschap biedt daarmee draagkracht voor de ontwikkeling.

e Da

nt

la ep

van een concentratie van bebouwing en vormt de uitbreiding,

aan de zuidzijde van de doorlopende weg. De locatie in het

( ing

)

en

m

bo

ruimte’ die daardoor gevormd is. Zodoende blijft er sprake

Lang

de ‘binnenbocht’ die de Tsjerkebuorren en de Swachlumerleane

passend binnen de verkavelingsstructuur voor evenwicht

ed

i eb

UITBREIDING WOONWIJK SPANNUM

Bloemenrijk grasland

Water als verbindend element 13 woningen aan de kern Spannum. In het zuidoostelijke

Natuurvriendelijke oevers

Zicht op openheid

gedeelte van Spannum, aangrenzend aan bestaand bebouwd gebied zal nieuwe bebouwing de lege ruimte in de binnenbocht, van de hoofdweg die door het

Bloemenrijk grasland

dorp loopt, opvullen. De woningen worden via de weg

Hoog opgaand

ontsloten via de Swachlumerleane en de Laekwerterwei.

groen

Het water aangrenzend aan de kavels sluit aan op de Lange Daam. Het vormt de afronding van een ovale vorm

urv

van bebouwingsconcentratie in het overwegend open

Natu

vers

ke oe

elij riend

kleiterpen landschap.

Met voorliggend ontwerp wordt de waterstructuur versterkt, evenals de verkavelingsstructuur. Een uitbreiding die invulling geeft aan de woonbehoefte, maar

nd

la gras nrijk e m ad Bloe delp Wan

daarnaast ook waarde toevoegt aan de omgeving. Het water in combinatie met groene zones zorgen voor een

Zicht op openheid

overgang tussen dorp en het buitengebied.

17

Inrichtingsmaatregelen landschappelijk inrichtingsplan

ontsloten via de Swachlumerleane en de Laekwerterwei. De

Gewenst is een concentratie van bebouwing en groen in het

kavelgrenzen volgen de water en wegstructuren waarmee de

terpenlandschap. Het silhouet van het dorp moet zichtbaar

De eigenschappen en kwaliteiten van een landschap liggen

kavels vormgegeven worden. Zodoende wordt een eigentijdse

blijven vanuit de omgeving. De beplanting in de tuinen is

verankerd in een samenhangend stelsel van verschillende

invulling gegeven aan historisch gegroeide patronen. De

meestal niet in de hand te houden. Geadviseerd wordt in ieder

landschapselementen. Dit stelsel vormt de basis voor

beleving van deze patronen en structuren wordt bewerkstelligd

geval gebiedseigen en inheemse beplanting te gebruiken

de herkenbaarheid van een plek, voor de beleving van

door het creeëren van diverse doorkijken naar het landschap.

met de soorten es, iep, beuk, esdoorn, veldesdoorn, eik, vlier,

schoonheid en het gevoel zich ergens thuis te voelen. Het

Het wandelpad zorgt ervoor dat de gebruiker de diverse

veldesdoorn, tweestijlige meidoorn. Die beplanting zal de

geeft elk landschap, elke plek, haar eigen unieke karakter, een

aspecten van het landschap, zoals het water en de omliggende

puntsgewijze opgaande beplanting bij het dorpen vormen

specifieke gebiedskarakteristiek. Voor het ontwerp zoeken

graslanden ervaart.

zonder dat het zicht op de (cultuurhistorisch) waardevolle

we aansluiting bij de genius loci van Spannum, het specifieke

bakens of oriëntatiepunten vanuit het dorp (de hogere

karakter van het gebied, van een regio, voortkomend uit de

Openheid

bebouwing, waaronder kerktorens verloren gaan. Dit komt

eerder beschreven landschapsinventarisatie en analyse.

Het ervaren van het karakteristiek ‘openheid’ kan door

ook omdat de woonwijk relatief laag in het landschap ligt ten

diverse maatregelen worden gewaarborgd worden. Om het

opzichte van de kerk in het dorp Spannum.

Het landschappelijk inpassingssplan bevat alle

zicht vanuit de concentratie van bebouwing op het open

voor de ruimtelijke aanvaardbaarheid noodzakelijke

landschap en het water te behouden moet voorkomen worden

inrichtingsmaatregelen. Het zijn inrichtingsmaatregelen

dat er gesloten rietkragen in de wateren rond het plangebied

waarbij diverse relevante milieuaspecten integraal worden

ontstaan. Een natuurvriendelijke, luwe oever met natuurlijke

meegenomen; landschap en cultuurhistorie, natuur,

oeverbeschoeiing (grastalud met lage beschoeiing, max.

leefomgeving en water. Belangrijk is dat men de ingrepen, de

0,25 cm. boven de waterspiegel) zorgt voor een verbeterde

betekenis én de waardering die men aan het landschap hecht,

ecologische waterkwaliteit waarbij een leefgebied voor diverse

kan herkennen. Onderstaand een uiteenzetting van de diverse

flora en fauna gevormd wordt. Veel hoge opgaande beplanting

aspecten in het plangebied.

aan de rand van het plangebied is niet gewenst vanwege de blokkering van zicht op de openheid.

Versterking patronen en structuren

De lijnen in het ontwerp zorgen ervoor dat de kavels opgaan in de bestaande blokverkavelingsstructuur. De lijnen worden gevormd door de waterwegen, straten en kavelvormen. Het toevoegen van waterwegen waarbij het water aangrenzend aan de kavels aansluit op de Lange Daam zorgen voor een versterking van de waterpatronen. Het water verbindt de ontwikkeling met de omgeving en vormt een woonkwaliteit van de ontwikkeling. Het wegenpatroon sluit aan bij de reeds bestaande naastgelegen wijk waarbij de wegen dezelfde strekkingrichting hebben. De woningen worden via de weg 18

Referentiebeeld natuurvriendelijke oever (bron: naturetoday.com)

Beeldkwaliteit

Welstandskader

De uitbreiding van het dorp Spannum zorgt voor een

Kavel

vernieuwde overgang van het zuidoostelijke gedeelte van het

•

Erfafscheiding van de voortuin laag houden; haag, groene

dorp naar het buitengebied. De opzet van de bebouwing in

afscheiding, hekje of geen afscheiding. Maximale hoogte

het plangebied zorgt voor doorzichten vanaf de straten en

erfafscheiding op het voorerf is 1 meter.

wandelwegen waardoor vanuit veel plekken in de buurt het

•

Op het zij- en achter erf maximale hoogte erfafscheiding-en

omliggende landschap te ervaren is. Maar ook de buurt zelf

2 meter; hagen/groene afscheiding of erfafscheidingen van

krijgt een aantrekkelijk karakter door de ruime groene kavels

hout. Voor tuinen aangrenzend aan openbaar gebied zoals

die grenzen aan watergangen met rijk begroeide flauwe oevers

aangehouden voor de erfafscheidingen. Op het zij- en

water zijn volledig harde erfafscheidingen niet toegestaan.

en zicht op het landschap vanuit de tuin en/of de straat.

achtererf zijn erfafscheidingen hagen/een groene

Hier mag de onderste meter van de erfafscheiding hard

afscheiding of van (gedeeltelijk) harde materialen en

zijn, oftewel van een dicht materiaal zijn, de bovenste

Het welstandskader in dit document zal ingaan op de

hebben een maximale hoogte van 2 meter in verband met

meter is van (levend) groen.

aspecten: de kavel, de positionering van de woning op de kavel,

privacy op het zij- en achtererf. Aan de achterzijde en aan

•

Tuinen bij voorkeur beplanten met inheems plantmateriaal.

de hoofdvorm, het aanzicht en de opmaak van de woning.

enkele zijkanten grenzen de tuinen aan de flauwe en rijk

•

Langs de watergangen een flauwe oever met natuurlijke

begroeide taluds en is een volledig harde erfafscheiding niet

begroeiing.

Kavels

toegestaan. Op de hoekkavels staan de zij-erfafscheidingen

De algehele uitstraling van de woonwijk en het straatbeeld

aan de openbare ruimte en wordt extra aandacht van de

worden geplaatst. Maximale breedte van de vlonder is

wordt mede bepaald door de uitstraling van de kavels en de

ruimtelijke kwaliteit gevraagd. Hier mag de onderste meter

4 meter. Plaatsing op minimaal 1 meter afstand van de

woningen. Het beeld krijgt samenhang en een landelijke

van de erfafscheiding hard zijn, oftewel van een dicht

waterlijn en op minimaal 2 meter afstand van de zijdelingse

uitstraling door het materiaal- en kleurgebruik van de

materiaal zijn. De bovenste meter is van (levend) groen.

erfgrenzen.

•

Per kavel mag één houten vlonder aan de flauwe oever

woningen en het creëeren van groene tuinen met zo min mogelijk verharding. Door alleen (semi-)vrijstaande woningen

Advies voor tuininrichting

te bouwen op diepe kavels, blijft er veel ruimte open tussen de

De inrichting van de tuin kan bijdragen aan een aantrekkelijk straatbeeld waarbij groen een positief effect heeft op de leefbaarheid en biodiversiteit.

woningen voor tuinen. Er wordt gestreefd om deze zo groen en

Het is wenselijk om de tuinen groen in te richten en zo min mogelijk te verharden. Een groene voortuin met bijvoorbeeld een grasvlak, een smalle

open mogelijk te houden. Bijvoorbeeld door het toepassen van

oprit en wat opgaand groen, zoals struiken, hoge grassen of een boom zorgen voor een aantrekkelijk aanblik van de buurt. Struiken met bessen,

beplanting als erfafscheiding en deze niet te hoog te maken.

fruitbomen en vlinderstruiken zorgen bijvoorbeeld voor beschutting en voedsel voor insecten, vogels en kleine zoogdieren. Door de erfafscheiding

Voor de kavels aan het water mag een vlonder aan het water

langs de straat laag te houden, kunnen de voortuinen vanaf de straat worden ervaren. Dus een lage haag of een laag hekje toepassen van maximaal

gemaakt worden.

1 meter hoog. Ook kan gekozen worden voor geen erfafscheiding aan de voorzijde. Bijvoorbeeld door het grasvlak door te laten lopen tot aan de bestrating van de straat. Een solitair struikje, boompje of middelgrote bloeiende plant op de erfgrens kan ook de overgang van publiek naar privé

Erfafscheiding voor-, zij- en achtertuin

markeren. Een tuin met veel groen en weinig bestrating zorgt ervoor dat regenwater beter in de bodem infiltreert. Groen heeft ook een verkoelende

Een groene inrichting van de voor-, achter- en zijtuinen is

werking in de hete zomers die we tegenwoordig kennen. Een groene tuin vangt meer CO2 op, produceert zuurstof, filtert fijnstof en het levert het ook

een gewenst beeld, met het gebruik van beplantingen als

minder geluidsoverlast op. Een groene tuin is goed voor je gezondheid, blijkt uit diverse onderzoeken van o.a. de universiteit in Wageningen. Dit is

erfafscheiding in plaats van hekwerken en schuttingen.

slechts een kleine greep uit de positieve gevolgen die groene tuinen ons brengen.

Rond de voortuin wordt een maximale hoogte van 1 meter 19

Referentiebeelden natuurinclusieve tuin (bron: gemeente Waadhoeke, Maxvandaag en Landleven)

De natuurinclusieve tuin

Enkele tips om een tuin natuurinclusiever te maken:

20

•

Meer groen en minder verharding

•

Verharding in de vorm van een halfbestrating of een vlonderterras

•

Gras met inheemse bloemenmixen

•

Insectenhotels en vogelhuisjes

•

Regenwateropvang in een regenton of wadi

•

Gebruik inheemse en vaste planten

Positionering

Welstandskader

Het bestemmingsplan regelt middels bouwvlakken dat de

Positie hoofdgebouw

woningen op de voorzijde van de kavels komen. Daarbinnen

•

Vrijstaande en halfvrijstaande woningen.

is ruimte om met de woning te schuiven. Hierdoor kunnen de

•

Woningen (hoofdgebouwen) zijn gericht op de straat.

woningen verschillende breedtes krijgen en dichter of verder

•

De naar de weg gekeerde gevel dient als ‘voorgevel’ te

van elkaar af komen te staan. Wel dienen de woningen/de hoofdgebouwen op minimaal drie meter van de zijdelingse

worden vormgegeven. •

Nokrichting haaks op de weg

erfgrenzen te worden geplaatst, tenzij het een semivrijstaande woning is. Deze regels zijn opgenomen in het bestemmingsplan. Bijgebouwen of aanbouwen komen achter de voorgevelrooilijn, want de woning (het hoofdgebouw) neemt de prominentste plek in aan de straat. De woningen dienen op de straat te worden gericht. De voorgevel is de naar de straat toe gekeerde gevel en deze dient voldoende ramen en/ of deuren te bevatten om een open karakter te krijgen. Voor woningen op hoeken is het ook van belang dat de zijgevels die aan een zijstraat of een groene ruimte liggen, een open karakter krijgen.

21

Hoofdvorm

Welstandskader

De hoofdvorm van de woningen bestaan uit vrijstaande

Hoofdvorm

woningen of semi-vrijstaand, oftewel twee onder-een-kap

•

Hoofdvorm en korrelgrootte van de woningen zijn divers.

woningen. Het uitgangspunt van de woning bestaat uit één

•

Stijl is kantig.

bouwlaag met kap. De korrelgrootte (schaal) zijn binnen de

•

Uitgangspunt is één laag plus kap.

regels van het bestemmingsplan relatief vrij te bepalen, zo

•

Keuze uit eenduidige kapvormen zoals zadeldaken (met

lang de stijl kantig is met rechte hoeken en lijnen, zonder ronde muren of dakvormen. Door de verschillende breedtes, hoogtes en verschijningsvormen ontstaat een rijke variatie. Wel wordt de vrijheid in kapvormen enigszins beperkt tot eenduidige kapvormen zadeldaken (met kilkeper), schilddaken, lessenaarsdaken en vlinderdaken. Binnen dit potentieel rijke palet aan vormen zorgen knikkende dakvlakken voor een te onrustig beeld. Daarom zijn mansardekappen, aangeklopte daken en wolfseinden niet toegestaan.

22

kilkeper), schilddaken, lessenaarsdaken en vlinderdaken. •

Knikkende dakvlakken voorkomen, dus mansardekappen, aangeklopte daken en wolfseinden zijn niet toegestaan.

Aanzicht

Welstandskader

Het aanzicht van de woningen in het plangebied worden mede

Aanzicht

bepaald door een hoofdvorm die op een bepaalde manier

•

gepositioneerd wordt op de kavel, maar net zo belangrijk zijn de openingen in de gevels (deuren en ramen) en de materialen

ruimte, waarbij de voorgevel gericht is op de weg. •

die worden gebruikt. De deuren en ramen geven de woning een gezicht. Ze helpen bijvoorbeeld om aan te geven wat de

Woningen (hoofdgebouwen) zijn gericht op de openbare

Hoekwoningen vragen om extra aandacht, geen blinde zijgevels.

•

Afwijkende positionering en/of gerichtheid van invloed op

voorkant is en wat de achterkant. Het beeld van de woning

het aanzicht van de woning is mogelijk, mits de uitstraling

laat ook zien wat de functies zijn: dat er wordt gewoond, waar

en kwaliteit passend is in de omgeving.

de ingang is, wat privé is en wat meer openbaar. Het aanzicht van de woning is ook sterk afhankelijk van het materiaal en de

•

Aan- en bijgebouwen zijn op hoekkavels niet naar de straat gericht.

kleurkeuze.

23

Opmaak

Welstandskader

De aanblik van de individuele woningen wordt deels bepaald

Opmaak

door de hoofdvorm op een kavel, maar net zo belangrijk zijn de

•

kleuren en de materialen die worden gebruikt. De uitbreiding van Spannum sluit aan op reeds bestaand gebied en in

De opmaak zorgt voor de samenhang binnen de buurt en de verbinding met het landschap.

•

Gevels van de hoofdgebouwen bestaan uit metselwerk,

onderhavig plan wordt hier rekening mee gehouden door aan te

in aardse tinten donkerbruin, bruin, donkerrood, rood en

sluiten op de reeds bestaande stedenbouwkunsige structuur.

zeer donkergrijs/zwart.

In de omgeving van het plangebied staan voornamelijk

•

woningen van één laag met een kap. De laatste decennia wordt

uitgevoerd in een afwijkend materiaal zoals hout, in de

gevraagd om wat ruimere woningen. De ruimte voor variatie wordt geboden in het plan, maar te veel variatie kan zorgen

kleuren zwart of gebroken wit. •

voor een rommelig beeld. Daarom gelden voor de te gebruiken materialen en kleuren regels. Het palet van materialen

Schuine daken van zwarte pannen of bitumen, EPDM, groen/sedum dak voor platte daken (bijgebouwen).

•

en kleuren is afgestemd op de materialen en kleuren die gebruikelijk zijn voor deze omgeving.

Ondergeschikte delen van de gevel mogen worden

Als incident mogen op de vrijstaande woningen langs de zuidelijke buitenrand rieten kappen komen.

•

Kozijnen in wit, antraciet, taupe of zwart.

•

Afwijkende materialen zijn mogelijk, mits de uitstraling en kwaliteit passend is in de omgeving.

•

Duurzame voorzieningen en/of duurzaamheidsmaatregelen worden geïntegreerd in het

Gevels van de woningen bestaan uit metselwerk, in aardse tinten donkerbruin, bruin, donkerrood, rood en donkergrijs/zwart.

De schuine daken krijgen zwarte dakpannen en de platte daken van eventuele bijgebouwen worden uitgevoerd in zwart bitumen, EPDM of groen/sedum dak. Hier en daar mogen vrijstaande woningen aan de zuidelijke buitenrand een rieten kap krijgen.

Ondergeschikte delen van de gevel mogen worden uitgevoerd in een afwijkend materiaal zoals hout, in de kleuren zwart of gebroken wit. Kozijnen worden wit, antraciet, taupe of zwart.

24

architectonisch ontwerp;

Natuurinclusief bouwen De inrichting van de tuin kan bijdragen aan een natuurinclusieve inrichting. Door in het ontwerp van de nieuw te bouwen woningen rekening te houden met de integratie van voorzieningen voor verblijfplaatsen voor vogels en vleermuizen is met deze ontwikkeling eveneens een positief ecologisch effect te realiseren. Door in te zetten op natuurinclusief bouwen wordt een belangrijke, bewuste keuze gemaakt voor het creëren van kansen voor natuur in de bebouwde omgeving. Met eenvoudige voorzieningen aan gebouwen, zoals kleine architectonische aanpassingen aan het ontwerp of het aanpassen van een werkwijze of de te gebruiken materialen, kan veel bereikt worden voor de biodiversiteit en leefbaarheid voor de mens, dier en plant in de bebouwde omgeving.

Hierbij kan gedacht worden aan het integreren van verblijfplaatsen voor dieren die in gebouwen wonen (o.a. vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen) en het benutten van daken en gevels. Er zijn veel technische voorzieningen beschikbaar in de vorm van bijvoorbeeld inbouwkasten en speciale dakpannen voor broedende vogels of voor vleermuizen. Muurplanten zijn gebaat bij het gebruik van kalkhoudende mortel. Groene daken en groene muren zorgen voor een diversiteit aan flora en fauna. Of door slim om te gaan met verlichting kunnen veel negatieve effecten op dieren worden voorkomen.

^ Natuurinclusieve muur met zwaluwnesten(bron: dewereldvanmorgen.nl) v Ingebouwde vleermuisverblijven (bron: traasnaturecare.nl)

^ Natuurinclusieve schuur (bron: nieuwestedelijkenatuur.nl) > Ingebouwde gierzwalunesten (bron: dewereldvanmorgen.nl) 25

Afwijken is mogelijk Een plan dient in beginsel te voldoen aan de hiervoor gegeven regels. In het geval dat een plan hieraan voldoet is de welstandstoets relatief eenvoudig. Er kan echter gemotiveerd afgeweken worden van de regels betreffende het aanzicht en de opmaak van de woning. In die zin dat andere materialen of kleuren kunnen worden toegepast of dat een afwijkende gerichtheid voor de woning wordt gekozen. Er kan ook gemotiveerd afgeweken worden van de regels van de kavel aangaande de zijerfafscheidingen langs de openbare ruimte. In de zin dat de gehele 2 meter hoogte verhard mag zijn, oftewel van een dicht materiaal mag zijn.

Aan dergelijke afwijkingen van het welstandskader zijn nadrukkelijke voorwaarden verbonden. Wanneer de basisprincipes voor gerichtheid en/of samenhang in kleur- en materiaalgebruik worden losgelaten, zal op andere architectonische principes meer aandacht komen te liggen. Dit vraagt om een zorgvuldige analyse van de situatie en de directe omgeving en daarmee om een vormgeving van de woning die hierop is afgestemd. Een dergelijk plan wordt dan ook met dezelfde zorgvuldigheid beoordeeeld. Met bijvoorbeeld extra overleggen over het plan met de gemeente en een welstandstoets die veel nauwkeuriger kijkt naar wat passend is in de omgeving.

Het belangrijkste uitgangspunt is dat er nog steeds moet worden gestreefd naar samenhang binnen de buurt. Maar de woning moet zelf ook een eenduidige en samenhangende vormgeving krijgen. Daarom dienen woningen aan een aantal architectonische principes te voldoen. Hiervoor wordt verwezen naar het hoofdstuk Algemene criteria in de welstandsnota van Waadhoeke.

Samengevat zijn deze principes: •

De verschijningsvorm van een gebouw heeft een relatie met het gebruik ervan en de wijze waarop het is gemaakt, terwijl de vormgeving daarnaast ook zijn eigen samenhang en logica heeft.

•

Een gebouw is een particulier object in een openbare context, dus dat vraagt om een goede relatie tussen bouwwerk en omgeving.

•

Gebouwen zijn onderdeel van een sociaal-culturele context en dat vraagt om een reactie hierop. In iedere bouwstijl wordt gebruik gemaakt van verwijzingen en associaties naar wat eerder of elders reeds aanwezig was of naar wat in de toekomst wordt verwacht. De kracht of de kwaliteit van een bouwwerk ligt echter vooral in de wijze waarop die verwijzigingen en associaties worden verwerkt of geïnterpreteerd.

•

Een belangrijke eis die aan een ontwerp voor een gebouw mag worden gesteld is dat er structuur wordt aangebracht in het beeld. Dat er evenwicht is tussen helderheid en complexiteit.

•

De maatverhoudingen van een bouwwerk zijn van groot belang voor de belevingswaarde ervan. Dat vraagt om een samenhangend stelsel van maatverhoudingen, dat beheerst wordt toegepast in ruimtes, volumes en vlakverdelingen.

•

Door middel van materialen, kleuren en lichttoetreding krijgt een bouwwerk uiteindelijk zijn visuele en tactiele kracht: het wordt zichtbaar en voelbaar. Dit bepaalt het karakter van het bouwwerk zelf en dient ruimtelijke samenhang met de omgeving te ondersteunen.

26

27

Colofon N A A M Uitbreiding woonwijk Spannum P L A N T Y P E Ruimtelijk kwaliteitsplan S TAT U S Ontwerp DAT U M 23 januari 2023 P R OJ E C T N U M M E R

21AF230

O D P R AC H TG E V E R

Gemeente Waadhoeke

O P S T E L L E R AV C O N TAC T P E R S O O N Ad Fontem 074 255 7020 info@ad-fontem.nl www.ad-fontem.nl

MtH

WIJ MAKEN PLANNEN BINNEN UW RUIMTE