Bijlage 1: Rekenkameronderzoek ''Economisch beleid in Waadhoeke''
Tekst van het document
rekenkamer
Economisch Beleid Onderzoeksverslag
Economisch Beleid
December 2023
Colofon Rekenkamer Waadhoeke dr. M.S. (Marsha) de Vries CPC (secretaris) drs. J.H. (Jet) Lepage MPA (voorzitter) dr. mr. R.J. (Rick) Anderson (lid)
Contactgegevens Email: rekenkamer@waadhoeke.nl Website: www.waadhoeke.nl
1
2
Economisch Beleid
Inhoudsopgave Inleiding .............................................................................................................................................................................................5 Samenvatting ...................................................................................................................................................................................6 Hoofdstuk 1 Opzet van onderzoek ...................................................................................................................................... 17 1.1 Inleiding en aanleiding ................................................................................................................................................ 17 1.2 Doelstelling en vraagstelling ..................................................................................................................................... 17 1.3 Methoden en technieken van onderzoek ............................................................................................................ 18 Hoofdstuk 2 Normenkader .....................................................................................................................................................
20 2.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................. 20 2.2 Aandachtsgebieden ...................................................................................................................................................... 20 Hoofdstuk 3 Beleidsdoelstellingen ...................................................................................................................................... 23 3.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................. 23 3.2 Actieprogramma............................................................................................................................................................. 23 3.3 De organisatie ................................................................................................................................................................. 28 3.4 De uitvoering ...................................................................................................................................................................
29 Hoofdstuk 4 Financiële midden ............................................................................................................................................ 37 4.1 Oorspronkelijk budgettair kader .............................................................................................................................. 37 4.2 De uitputting van het budget ................................................................................................................................... 39 Hoofdstuk 5 Welke activiteiten heeft de gemeente Waadhoeke in de periode 2020 tot en met 2023 verricht op het gebied van economisch beleid? ............................................................................................................ 41 5.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................. 41 5.2 De voortgangsrapportages ........................................................................................................................................ 41 5.3 De ambtelijke voortgang ............................................................................................................................................
47 5.4 De samenwerkingsovereenkomst............................................................................................................................ 49 5.5 De bestuurstafel.............................................................................................................................................................. 50 5.6 De Regio Deal .................................................................................................................................................................. 57
3
Hoofdstuk 6 Analyse.................................................................................................................................................................. 59 6.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................. 59 6.2 Kwantitatieve doelstellingen...................................................................................................................................... 59 6.3 De veronderstellingen .................................................................................................................................................. 61 6.4 Organisatorische vormgeving ................................................................................................................................... 65 6.5 De voortgangsrapportages ........................................................................................................................................ 70 6.6 Bijsturing ............................................................................................................................................................................
74 6.7 De effecten ....................................................................................................................................................................... 76 6.8 Slotanalyse ........................................................................................................................................................................ 76 Hoofdstuk 7 Conclusies en aanbevelingen ...................................................................................................................... 81 7.1 Conclusies ......................................................................................................................................................................... 81 7.2 Aanbevelingen ................................................................................................................................................................ 83 7.3 Overwegingen ................................................................................................................................................................. 83 Bestuurlijke reactie .....................................................................................................................................................................
87 Nawoord Rekenkamer .............................................................................................................................................................. 90 Bijlage I Nadere analyse data ................................................................................................................................................. 91 De data: een nadere analyse ............................................................................................................................................. 91 Bruto regionaal product en gemiddeld inkomen ..................................................................................................... 91 Bevolkingsgroei en beroepsbevolking ..........................................................................................................................
98 Bedrijven .................................................................................................................................................................................105 Nadere analyse van de data en koppeling op SEAP: overwegingen ..............................................................112 Bronnen ........................................................................................................................................................................................118 Lijst van bestudeerde documenten ..............................................................................................................................118 Bestudeerde literatuur .......................................................................................................................................................119
4
Economisch Beleid
Inleiding Het voeren van sociaaleconomisch beleid is niet enkel voorbehouden aan de Rijksoverheid. Ook provincies en gemeenten voeren doorgaans beleid dat gericht is op een versterking van de sociale structuur en op economische groei binnen hun gebied. De gemeente Waadhoeke voert al langere tijd een zeer actief beleid op dit gebied en heeft hier medio 2021 zelfs een sociaaleconomisch actieprogramma voor opgesteld. Hoe dit programma tot dusver is uitgevoerd en hoe wordt samengewerkt met de diverse partijen, vormden de eerste aandachtsgebieden van dit onderzoek. Vervolgens rees de vraag of de gemeente inzet op de juiste actiepunten en welke overwegingen meegegeven kunnen worden voor het vervolg van het actieprogramma: de uitvoering van de Regio Deal. Het onderzoek is dan ook zowel bestuurskundig als economisch van karakter en tijdens dit onderzoek zijn veel documenten en data geanalyseerd. Zo’n analyse levert echter vaak vervolgvragen op en gedurende dit onderzoek zijn dan ook zeer veel vragen gesteld aan de ambtelijke organisatie. De rekenkamer is de organisatie zeer dankbaar voor de bijzonder snelle en accurate beantwoording van al deze vragen: zonder deze ambtelijke medewerking kon dit onderzoek niet in deze vorm worden aangeboden. Een kleine waarschuwing vooraf. Economisch beleid gaat uit van veronderstellingen die in de praktijk niet altijd houdbaar zijn.
Veelal is sprake van tal van variabelen en bovendien zijn de verbanden tussen deze variabelen ook niet altijd even sterk en stellig. Economen zijn het dan ook lang niet altijd met elkaar eens waar het de doeltreffendheid van economisch beleid betreft of welke aanbevelingen het best gedaan kunnen worden. Dat maakt, dat met betrekking tot economisch beleid geen objectief normenkader kan worden gegeven en dat geen eenduidig oordeel kan worden gegeven over de doeltreffendheid van het sociaaleconomisch beleid. Naast conclusies en aanbevelingen die betrekking hebben op de uitvoering en samenwerking, wordt dan ook op dit punt volstaan met het meegeven van enkele overwegingen voor het toekomstig sociaaleconomisch beleid. De rekenkamer kijkt ernaar uit dit onderzoek te mogen presenteren en toe te lichten.
drs. J.H. Lepage MPA Voorzitter rekenkamer Waadhoeke
5
Samenvatting Tijdens de jaarlijkse afstemming met raadsleden van Waadhoeke, d.d. 17 januari 2023, werd door enkele raadsleden aangegeven dat behoefte bestaat aan een onderzoek naar het gemeentelijk economisch beleid. De rekenkamer komt graag tegemoet aan deze behoefte middels een onderzoek naar het economisch beleid van de gemeente Waadhoeke, mede gelet op de aandacht die het coalitieakkoord besteedt aan het economisch beleid en de diverse plannen die op dit beleidsterrein de afgelopen jaren zijn vastgesteld. De gemeente Waadhoeke voert een actief economisch beleid. Op 29 april 2021 stelt de gemeenteraad het sociaaleconomisch actieprogramma vast en besluit het plan van aanpak programmateam als basis te nemen voor de verdere uitwerking tot een eerste uitvoeringsplan voor de komende twee jaar (Raadsvoorstel, Sociaal Economisch Actieprogramma, 8 april 2021). Het actieprogramma wordt in samenwerking met de gemeente Harlingen uitgevoerd en kent een viertal programmalijnen: innovatie en ondernemerschap, onderwijs en arbeidsmarkt, versterken woon- en vestigingsklimaat en slimmer samenwerken (Sociaaleconomisch uitvoeringsplan Harlingen en Waadhoeke, 5 maart 2021). Dit actieprogramma vormt de basis voor dit rekenkameronderzoek.
De volgende centrale vraag is voor dit onderzoek geformuleerd: In welke mate wordt het sociaaleconomisch actieprogramma van de gemeente Waadhoeke doelmatig en doeltreffend uitgevoerd? Deze centrale vraag is vertaald naar de volgende deelvragen: 1.
Welk normenkader kan gehanteerd worden voor gemeentelijk economisch beleid?
2.
Welke doelstellingen heeft de gemeente Waadhoeke ten aanzien van het economisch beleid in het sociaaleconomisch actieprogramma geformuleerd?
3.
Welke financiële middelen heeft de gemeente Waadhoeke in de periode 2021 tot en met 2023 ingezet in het kader van het sociaaleconomisch actieprogramma?
4.
Welke activiteiten heeft de gemeente Waadhoeke in de periode 2021 tot en met 2023 uitgevoerd en hoe verloopt de samenwerking tussen de diverse partijen in het kader van het sociaaleconomisch actieprogramma?
5.
Welke ontwikkelingen zijn vanaf 2021 zichtbaar in data op sociaaleconomisch terrein in relatie tot de sociaaleconomische doelstellingen van de gemeente Waadhoeke?
6.
Hoe doeltreffend is het sociaaleconomisch actieprogramma?
7.
Welke aanbevelingen en overwegingen zijn denkbaar met betrekking tot het toekomstig sociaaleconomisch beleid van de gemeente?
In het onderzoek is eerst een normenkader vormgegeven. Dit kader geeft aandachtsgebieden voor de latere analyse aan. Om dit normenkader vorm te geven, is gebruik gemaakt van eerder uitgevoerd onderzoek op dit terrein. Daarnaast zijn publicaties van de VNG, het ministerie van BZK, alsmede wetenschappelijke publicaties bestudeerd. De doelstellingen van de gemeente zijn getraceerd aan de hand van het bovengenoemde actieprogramma, maar ook aan de hand van andere documenten, zoals het plan van aanpak, het uitvoeringsplan, de samenwerkingsovereenkomst, etc. Daarbij kunnen deze
6
Economisch Beleid
doelstellingen betrekking hebben op latere jaren en zowel betrekking hebben op de organisatorische vormgeving en de samenwerking met andere partijen als op de inhoudelijke aspecten van sociaaleconomisch beleid. Om inzicht te krijgen in de ingezette financiële middelen zijn de voortgangsrapportages en raads- en collegevoorstellen geraadpleegd. Op basis van notulen, bestuursrapportages, raadsvoorstellen en jaarrekeningen is een eerste indruk verkregen van de activiteiten en de prestaties op het sociaaleconomisch terrein. Deze indruk is aangevuld met interviews met betrokken ambtenaren en een portefeuillehouder. Om de vijfde en zesde deelvraag te beantwoorden, zijn data van het CBS, de provincie Fryslân, het ministerie van BZK, het planbureau Fryslân, etc. geraadpleegd. Daarmee kan een objectief beeld verkregen worden van de sociaaleconomische positie van de gemeente en tevens bezien worden in hoeverre de acties uit het actieprogramma doeltreffend kunnen zijn. Op basis van deze stappen kan in combinatie met het geformuleerde normenkader een oordeel worden gegeven over de implementatie en de doeltreffendheid van het gevoerde sociaaleconomisch beleid. Tot slot zijn dan mogelijke aanbevelingen te formuleren die gericht zijn op het toekomstige sociaaleconomisch beleid van de gemeente. De bevindingen uit dit onderzoek kunnen als volgt worden geanalyseerd: Norm
Operationele norm
Bevindingen en analyse
Beoogde werkgelegenheid wordt
De beoogde werkgelegenheid wordt
kwantitatief weergegeven en
gekwantificeerd (< 4%, arbeidsparticipatie
afgezet tegen een nul-situatie.
75%) en afgezet tegen de nul-situatie.
Beoogde economische groei wordt
De beoogde economische groei wordt
kwantitatief weergegeven en
gekwantificeerd (€ 276 mln. oftewel 22%
afgezet tegen een nul-situatie.
van 2018 tot 2033). Niet geheel duidelijk
Kwantitatieve doelstellingen
is hoe de eenmalige investering van € 23 mln. leidt tot een structureel effect van € 62 mln. en hoe dit structureel effect uiteindelijk leidt tot de beoogde groei van € 276 mln. De nul-situatie (het BRP) wordt in het actieprogramma gesteld op € 1,26 mrd. in 2018. Daarbij wordt aangesloten op de publicatie van Public Result. In de aanvraag voor de Regio Deal wordt deze nul-situatie gesteld op € 1,447 mrd. in 2018. De aanvraag heeft echter betrekking op een groter gebied (inclusief het noordwestelijke plattelandsgebied van Leeuwarden). Beoogde immigratie en het
De behoefte aan extra werknemers wordt
beoogde opleidingsniveau wordt
gekwantificeerd (3.977 fte.) en afgezet tegen de nul-situatie.
7
kwantitatief weergegeven en
Ook het beoogde opleidingsniveau wordt
afgezet tegen een nul-situatie.
gekwantificeerd en afgezet tegen de nulsituatie. Daarnaast wordt de beoogde immigratie uitgesplitst naar het beoogde opleidingsniveau van deze immigratie.
Veronderstellingen De veronderstellingen zijn expliciet
De businesscases worden expliciet
geformuleerd.
benoemd en uitgewerkt. In de aanvraag voor de Regio Deal worden de veronderstellingen schematisch expliciet weergegeven.
De veronderstellingen zijn valide:
Niet geheel duidelijk is, waarom men juist
onderbouwd op basis van eerder
gekozen heeft voor de gekozen
onderzoek en/of voorzien van
businesscases.
voldoende reflectie.
De veronderstellingen in de aanvraag voor de Regio Deal zijn logisch en valide. Wel rijst de vraag in hoeverre daadwerkelijk gestuurd kan worden op de opgevoerde concepten. Economische groei bijvoorbeeld is afhankelijk van zeer veel context-gerelateerde factoren, waar een overheidsorganisatie niet altijd grip op heeft. Het meeste aantal bedrijven en de meeste werknemers zijn te vinden in de sectoren zakelijke dienstverlening, handel en reparatie en gezondheidszorg. Het planbureau Fryslân schat in, dat in de sectoren landbouw, bosbouw en visserij sprake zal zijn van een werkgelegenheidsafname. Aan de andere kant kennen deze sectoren wel een hoge specialisatiegraad en kunnen in die zin als stuwende kracht worden aangemerkt.
Organisatorische vormgeving Taken, verantwoordelijkheden en
In het plan van aanpak wordt de
bevoegdheden zijn duidelijk
organisatorische vormgeving zeer
belegd.
duidelijk beschreven, evenals de taken, de verantwoordelijkheden en de bevoegdheden. Daarnaast wordt het actieprogramma uitgewerkt in een uitvoeringsplan voor de jaren 2022 en 2023. Hier wordt eveneens zeer specifiek ingegaan op de organisatorische vormgeving.
8
Economisch Beleid
Inhoudelijk en procedureel zijn afspraken tevens neergelegd in een samenwerkingsovereenkomst. In het uitvoeringsprogramma wordt per businesscase een doelstelling tot 2030 geformuleerd, alsmede een opgave voor de jaren 2021-2023, waarbij wordt aangegeven wat concreet gedaan moet worden. Bestuurlijke
De bestuurstafel is verantwoordelijk voor
eindverantwoordelijkheid.
het programma, maar waar nodig met behoud van de bevoegdheden van de colleges en de gemeenteraden. In de praktijk is een werkwijze ontstaan, waarbij onderwerpen die andere portefeuillehouders raken (dan de leden van de bestuurstafel), vooraf worden besproken met de desbetreffende portefeuillehouder. Het mandaat van het programmateam ten opzichte van de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de bestuurstafel, is in de praktijk goed uitgekristalliseerd.
Ambtenaren zijn voldoende
Op basis van de interviews en de
toegerust.
geanalyseerde documenten, kan geconstateerd worden, dat de betrokken ambtenaren zeer goed zijn toegerust.
Voldoende ambtelijke capaciteit.
Organisatorisch bestaat altijd een zekere spanning tussen lijnactiviteiten en programma-activiteiten. Het programmateam wil graag werken met eigen personeel van de gemeenten op programma’s, zodat de kennis behouden blijft voor de gemeentelijke organisaties. Aangezien die medewerkers ook reguliere lijn taken uitvoeren, speelt er altijd een zeker prioriteringsvraagstuk. Uit de notulen van de bestuurstafel en uit de voortgangsrapportages blijkt niet, dat activiteiten niet kunnen worden uitgevoerd wegens gebrek aan ambtelijke capaciteit.
Voldoende budget.
Tegelijkertijd met de vaststelling van het uitvoeringsplan wordt door de gemeente Waadhoeke € 402.150 beschikbaar gesteld. Harlingen stelt € 201.050
9
beschikbaar. In juni 2023 blijkt dit budget toereikend te zijn geweest. Voorgesteld wordt om het programma te verlengen tot december 2023 in aanloop naar de Regio Deal. Duidelijke rapportagestructuur.
Gewerkt wordt met voortgangsrapportages die eens per halfjaar verschijnen. Deze rapportages worden besproken aan de bestuurstafel en daarna via de colleges aangeboden aan de raden. De voortgangsrapportages werden niet opgevoerd als officieel agendapunt aan de bestuurstafel, maar desgevraagd is aangegeven, dat dit in de toekomst wel gaat gebeuren.
Bestuurlijke en ambtelijke steun.
Het sociaaleconomisch actieprogramma en het uitvoeringsplan zijn unaniem vastgesteld door de raad. Ook ambtelijk is voldoende steun.
Voortgangsrapportages Concreet wordt aangegeven wat
Sommige passages uit de
men gedaan heeft.
voortgangsrapportages geven een minder concreet beeld van wat gedaan is en wat gedaan gaat worden. Andere passages geven wel een concreet beeld hiervan. Tijdens de interviews kan zeer concreet worden aangegeven wat met sommige begrippen wordt bedoeld en welke concrete acties men heeft ondernomen. Hoewel men met verschillende businesscases werkt, blijft men ook de inhoudelijke samenhang tussen deze businesscases zien. In sommige gevallen worden businesscases inhoudelijk gekoppeld aan elkaar. Uit de notulen van de bestuurstafel blijkt, dat niet alle acties konden worden uitgevoerd. Hiervoor worden overigens valide argumenten aangedragen. In de voortgangsrapportages wordt hier echter niet expliciet melding van gemaakt.
Concreet wordt aangegeven welk
Dit is nu nog niet mogelijk.
effect is bereikt. De uitspraken zijn voldoende
In sommige gevallen wordt in een
onderbouwd.
voortgangsrapportage gesteld, maar niet onderbouwd. Zo vermeldt de tweede
10
Economisch Beleid
voortgangsrapportage dat door het programma Leren en Werken in je eigen Regio leerlingen nu een duidelijker beroepsbeeld hebben en veel meer kennis bezitten van het aanwezige bedrijfsleven. De vraag rijst dan uiteraard hoe dat gemeten en onderzocht is. De rapportages zijn toegankelijk
De voortgangsrapportages en de
en bieden een basis om tot
mondelinge verslagen tijdens de
bijsturing over te gaan.
bestuurstafelvergaderingen bieden een goede basis voor eventuele bijsturing.
De rapportages geven aan in
Sociaaleconomische effecten zijn nu nog
hoeverre de acties tot het
niet waar te nemen, hetgeen na 2 jaar ook
gewenste effect leiden en of men
niet mogelijk is. Maatregelen op het
in de toekomst andere acties dient
gebied van sociaaleconomisch beleid
te overwegen.
vertalen zich pas enkele jaren door in effecten.
Besluitvorming Bestuurlijk eindverantwoordelijken
De bestuurstafel krijgt zeker de
hebben de mogelijkheid om op
mogelijkheid om op de juiste momenten
basis van de
bij te sturen. Onderwerpen worden tevens
voortgangsrapportages het beleid
tijdig ter goedkeuring voorgelegd aan de
en/of de uitvoering bij te stellen.
bestuurstafel. In dit verband kan ook geconstateerd worden, dat ook zaken die stroever verlopen mondeling aan de orde komen tijdens de bestuurstafelvergaderingen. Daarnaast wordt de bestuurstafel in de gelegenheid gesteld om terug te blikken en vooruit te kijken.
Op basis van het onderzoek kunnen de volgende conclusies worden getrokken:
In het sociaaleconomisch actieprogramma worden ten aanzien van de beoogde economische groei, de werkgelegenheid, de beoogde immigratie en het opleidingsniveau zeer concrete en kwantitatieve doelstellingen opgenomen, die tevens zijn voorzien van een tijdspad (doorgaans tot 2033). De ambities ten aanzien van de beoogde ontwikkelingen worden daarnaast afgezet tegen een nul-situatie (2018). De beoogde economische groei wordt zelfs afgezet tegen de ontwikkeling van deze nul-situatie (de ontwikkeling van de nul-situatie betreft de ontwikkeling zonder actieprogramma).
In het uitvoeringsplan worden de diverse businesscases zeer concreet uitgewerkt. Per businesscase wordt een doelstelling geformuleerd en een opgave voor de periode 2021-2023. Ook wordt aangegeven wat concreet gedaan moet worden om invulling te geven aan de opgaven.
11
In het plan van aanpak en het uitvoeringsplan wordt het programma organisatorisch zeer duidelijk vormgegeven, waarbij aan alle relevante aspecten aandacht wordt besteed. Procedureel en inhoudelijk vindt daarnaast een nadere vertaling plaats in de vorm van een samenwerkingsovereenkomst. Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden worden op deze manier eenduidig belegd. In de praktijk werkt de beoogde structuur goed, zo kan geconcludeerd worden op basis van de afgenomen interviews en de documenten die tijdens dit onderzoek geanalyseerd zijn.
De verantwoordelijkheidsverdeling tussen de bestuurstafel en het programmateam heeft zich in de praktijk uitgekristalliseerd en leidt niet tot problemen. Ook de afstemming tussen de bestuurstafel en de colleges heeft zich ontwikkeld tot een praktijk, waarbij onderwerpen die betrekking hebben op portefeuilles van collegeleden die niet deelnemen aan de bestuurstafel, vooraf worden besproken met die collegeleden. Ook dit werkt in de praktijk goed.
Het uitvoeringsplan is uitgevoerd binnen de gestelde budgettaire kaders. In juni 2023 blijkt, dat het budget nog toereikend is om het programma te verlengen tot december 2023 in aanloop naar de Regio Deal. De budgetten zijn tijdig en juist vastgesteld door zowel de gemeenteraad van Waadhoeke als de gemeenteraad van Harlingen.
Het sociaaleconomisch actieprogramma zal in 2024 opgaan in de Regio Deal. De organisatie hiervan is echter nog niet vormgegeven. De Regio Deal beslaat inhoudelijk een breder programma dan het sociaaleconomisch actieprogramma. Ook bestuurlijk is de Regio Deal breder, aangezien ook de provincie Fryslân, de gemeente Leeuwarden en het Wetterskip deelnemen aan de Regio Deal.
Aan de hand van de voortgangsrapportages, maar ook op basis van de notulen van de bestuurstafel en de afgenomen interviews, kan geconcludeerd worden dat zeer veel acties zijn ondernomen in het kader van het sociaaleconomische actieprogramma. Daarbij valt de hechte samenwerking tussen de gemeenten, de onderwijssector en het bedrijfsleven in positieve zin op.
De voortgangsrapportages geven niet altijd een duidelijk en concreet beeld van datgene wat nu is gedaan en nog gedaan moet worden. Ook zijn de gehanteerde termen niet altijd even duidelijk. Tijdens de interviews kan dit overigens wel zeer concreet worden aangegeven en weet men ook goed aan te geven wat met de gehanteerde termen wordt bedoeld. Daarnaast kunnen uitspraken in de voortgangsrapportages soms beter onderbouwd worden. Tevens geven de voortgangsrapportages niet altijd aan wat niet is uitgevoerd en wat daar de redenen voor zijn geweest.
Geconcludeerd kan worden, dat de voortgangsrapportages en de mondelinge verslagen tijdens de bestuurstafelvergaderingen over het algemeen een goed beeld geven van datgene wat gedaan is en wat nog moet gebeuren. De bestuurstafel krijgt zeker de mogelijkheid om op de juiste momenten bij te sturen en maakt hier ook gebruik van. Onderwerpen worden tevens tijdig ter goedkeuring voorgelegd aan de bestuurstafel. Ook zaken die stroever verlopen, komen aan de orde tijdens de bestuurstafelvergaderingen. Daarnaast wordt de bestuurstafel in de gelegenheid gesteld om terug te blikken en vooruit te kijken.
Als de data, zoals deze worden gepresenteerd in de aanvraag voor de Regio Deal en het sociaaleconomisch actieprogramma, worden vergeleken met de data van het planbureau
12
Economisch Beleid
Fryslân, de provincie Fryslân en met het CBS, kan het volgende worden geconcludeerd (zie hiertoe bijlage I). o
Van 2015 tot 2018 loopt de regio Noord-Friesland in de ontwikkeling van het Bruto Regionaal Product (BRP) achter op de landelijke ontwikkeling en op de ontwikkeling van het BBP in Friesland. Vanaf 2019 loopt de regio Noord-Friesland echter voor. Dit duurt tot 2021, waarna de regio weer achterloopt op Nederland en de provincie (CBS).
o
In de periode 2011 tot en met 2021 blijft de gemeente Waadhoeke in totaal gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden iets achter op de provincie Fryslân, maar vrij ver achter op het landelijk gemiddelde. De data gepresenteerd in de aanvraag voor de Regio Deal, sluiten aan op de data van het planbureau Fryslân.
o
Met betrekking tot de bevolkingsontwikkeling verschilt de prognose uit de aanvraag voor de Regio Deal met de prognose van het CBS. Dit hangt vermoedelijk samen met het feit dat beide prognoses verschillende tijdvakken hanteren. In alle prognoses is echter sprake van een bevolkingskrimp tot 2050 in Waadhoeke en de regio, terwijl landelijk juist sprake is van een groei.
o
Met betrekking tot de beroepsbevolking stelt het actieprogramma, dat in 2030 een totale vraag naar arbeid zal ontstaan van 5.200 werknemers, oftewel 3.977 fte. (SEAP, p. 7 en 12). Dit betreft zowel de vervangings- als de uitbreidingsvraag. Het planbureau Fryslân stelt dat er in 2030 bijna 4.400 minder inwoners beschikbaar zijn voor werk. Dit betreft echter enkel de vervangingsvraag. Wel is opmerkelijk, dat het planbureau vervolgens een vervangingsvraag van 9.000 werknemers raamt voor het jaar 2040, terwijl het actieprogramma zich niet over deze periode uitlaat. Het lijkt een redelijk grote opgave om 9.000 nieuwe werknemers aan te trekken om alleen al aan de vervangingsvraag te voldoen, laat staan om daarboven nog meer werknemers aan te trekken om de economische ambitie te realiseren en te voldoen aan de uitbreidingsvraag.
o
De netto arbeidsparticipatie voor Waadhoeke sluit voor het jaar 2021 en 2022 goed aan op het landelijk gemiddelde (70,5% resp. 71%). Ook het aantal bijstandsuitkeringen in Waadhoeke volgt in de jaren 2021 en 2022 de landelijke ontwikkeling. Het lijkt dan ook minder realistisch om zeer fors op het verhogen van de arbeidsparticipatie in te zetten.
o
Het aantal vestigingen van bedrijven per 10.000 inwoners blijft de afgelopen jaren (2021 t/m 2e kwartaal 2023) achter op het Nederlandse gemiddelde. Voor wat betreft de ontwikkeling van het totaal aantal bedrijven in Waadhoeke en Harlingen, sluit het actieprogramma aan op de data van de provincie.
Op basis van de bovenstaande conclusies, komt de rekenkamer op de volgende aanbevelingen:
Aanbevolen wordt, om bij de organisatorische vormgeving van de Regio Deal zo veel mogelijk aan te sluiten op de vormgeving die men heeft gekozen voor het sociaaleconomisch actieplan. Uiteraard is de Regio Deal breder dan het sociaaleconomisch actieplan: de Regio Deal beslaat immers thema’s die niet in het sociaaleconomisch actieplan worden benoemd, zoals op het gebied van wonen, bereikbaarheid, leefbaarheid, etc. Deze inhoudelijke verbreding heeft ook een bestuurlijke verbreding tot gevolg. De Regio Deal is feitelijk een zaak van het gehele college,
13
terwijl ook de provincie, het Wetterskip en de gemeente Leeuwarden deelnemen aan deze deal. Toch zouden de organisatorische principes, zoals het werken met een bestuurstafel en een programmateam en het werken met voortgangsrapportages, overgenomen kunnen worden. Deze principes werken in de praktijk immers goed. Ook wordt aanbevolen om de hechte samenwerking met de onderwijssector en het bedrijfsleven te continueren in de implementatie van de Regio Deal.
Aanbevolen wordt, om in voortgangsrapportages concreter en duidelijker aan te geven wat men heeft gedaan en wat nog gedaan moet worden. Tevens wordt aanbevolen de gehanteerde termen beter toe te lichten. Zo is het voor de lezer niet altijd duidelijk wat onder een ‘hub’ of onder een ‘BBL- of werkcarrousel’ moet worden verstaan. Het onderscheid tussen kwartiermaker en kennismakelaar is eveneens niet geheel duidelijk voor een lezer. Daarnaast wordt aanbevolen uitspraken in de voortgangsrapportages van een adequate onderbouwing te voorzien. Tevens kunnen de voortgangsrapportages ook ingaan op datgene wat niet is gerealiseerd. Zo is ten tijde van dit onderzoek het onderzoek onder nieuwkomers en verlaters nog niet uitgevoerd en verloopt bij de agri-hub de aansluiting van de agrariërs stroef. Tijdens de interviews blijken hier zeer goede redenen voor te zijn en ook deze redenen zijn het vermelden in de voortgangsrapportages waard.
De doeltreffendheid van sociaaleconomisch beleid laat zich niet eenvoudig kwantificeren. Te veel variabelen spelen een rol, terwijl de causale relaties die in sociaaleconomisch beleid verondersteld worden, doorgaans sterk context-afhankelijk zijn en in de praktijk niet altijd even sterk blijken te zijn. Aan de andere kant kan aan de hand van eerder uitgevoerde analyses en aan de hand van de dataanalyse die tijdens dit onderzoek is uitgevoerd, wel het een en ander worden opgemerkt over de doeltreffendheid van het sociaaleconomisch beleid. Daarom bevat de volgende passage eerder overwegingen dan aanbevelingen. Het planbureau Fryslân heeft in mei 2023 enkele ontwikkelingen geanalyseerd die invloed hebben op de economische groei. Deze analyse van het planbureau komt er in essentie op neer, dat de werkende bevolking zal afnemen en dat de krapte die op de arbeidsmarkt ontstaat, zich vooral zal voordoen in de sectoren Handel en Reparatie, Gezondheids- en Welzijnszorg, en Zakelijke Dienstverlening. Deze analyse wordt tevens bevestigd in de data-analyse zoals deze tijdens dit rekenkameronderzoek is uitgevoerd (zie bijlage I). Om het arbeidsvolume te behouden stelt het planbureau voor om in te zetten op een versterking van de migratiestroom. Dit zal wel leiden tot een versterkte vraag naar woningen.
Als alternatief stelt het planbureau voor om selectiever om te gaan met economische activiteit. Als deze analyse wordt afgezet tegen het sociaaleconomisch actieprogramma, rijst de vraag of het actieprogramma de analyse van het planbureau hierin volgt. Het sociaaleconomisch actieprogramma besteedt aandacht aan de krimpende arbeidsmarkt en zet tevens in op een toename van het aantal arbeidsmigranten. Ook besteedt het actieprogramma aandacht aan de extra vraag naar woningen (ook kwalitatief) die wordt gegenereerd als men meer arbeidsmigranten wil aantrekken. De voortgangsrapportages en de interviews bevestigen deze aandacht. Daarbij wordt voorgesteld om permanente arbeidsmigranten onder te brengen in dorpen en
14
Economisch Beleid
steden, terwijl voor tijdelijke (seizoensgebonden) arbeidsmigranten geopteerd wordt voor solitaire gebouwen. Rekenkameronderzoek bij andere gemeenten wijst uit, dat het onderscheid tussen short- en longstay in de praktijk niet altijd duidelijk te maken is (migranten weten vooraf namelijk niet altijd hoe lang zij zullen verblijven), dat het verlenen van vergunningen een zeer tijdrovende zaak kan zijn (zeker bij grotere locaties), dat registratie van arbeidsmigranten op zijn zachtst gesteld problematisch is en dat het toezicht op illegale huisvesting in de praktijk niet eenvoudig is. Ook nationaal wordt gewezen op deze problematiek (Aanjaagteam, 2020). Hoewel zeker niet onmogelijk, levert het huisvesten van arbeidsmigranten in de gemeentelijke praktijk de nodige problemen op en hier zal vooraf op kunnen worden geanticipeerd. Het sociaaleconomisch actieprogramma zet sectoraal vrij fors in op de sectoren agri en maritiem en brengt dus ook het tweede alternatief van het planbureau in stelling: selectief omgaan met economische activiteit. Opvallend is daarbij, dat het actieprogramma met de keuze voor agri en maritiem minder inzet op de sectoren die het planbureau benoemt. Het planbureau komt goed overeen met de analyse die tijdens dit rekenkameronderzoek is uitgevoerd. Als een top vier van grootste sectoren kan worden samengesteld, ziet deze top er voor 2022 als volgt uit: 2022 1 2
Waadhoeke
Waadhoeke
Harlingen
Harlingen
Aantal bedrijven
Aantal werknemers
Aantal bedrijven
Aantal werknemers
Zakelijke dienstverlening
Handel en reparatie
Zakelijke
Handel en reparatie/
dienstverlening
Gezondheidszorg
Handel en reparatie
Industrie
Bouwnijverheid
Zakelijke
Landbouw en visserij
Industrie/ Gezondheidszorg
3
Handel en reparatie
Landbouw en visserij
dienstverlening 4
Bouwnijverheid
Zakelijke
Gezondheidszorg
Vervoer en opslag
dienstverlening
De rode sectoren komen in beide analyses (van het planbureau en van dit rekenkameronderzoek) overeen. De vraag rijst in hoeverre het actieprogramma niet beter het accent had kunnen leggen op zakelijke dienstverlening, handel en reparatie en op gezondheidszorg. Toch is een inzet op juist agri en maritiem op een andere manier te beargumenteren. Het planbureau merkt namelijk in dit verband het volgende op: “Het één op één vervangen van gepensioneerden door nieuwe werkenden levert in bijvoorbeeld de sector Zorg en Welzijn niet voldoende groei op om te beantwoorden aan de vraag. Het gaat dus ook om wat de uitbreidingsvraag genoemd wordt: hoeveel werkenden zullen er nodig zijn om te voldoen aan de vraag naar arbeid? Daarvan worden prognoses gemaakt, op basis van de ramingen van sectorale groei van het Centraal Planbureau. Op basis daarvan gaat het onderzoekscentrum Etil voor de noordelijke arbeidsmarkt uit van een relatief sterke werkgelegenheidsafname in de industrie en de landbouw, bosbouw en visserij. De sectoren zorg, openbaar bestuur en overheidsdiensten en bouwnijverheid zijn de enige sectoren die gedurende deze periode een toename van het aantal arbeidsplaatsen kennen (Etil, 2021)” (Planbureau Frylân, Economische veerkracht, mei 2022).
15
Als de publicatie van Etil hierop wordt nageslagen, blijkt deze constatering juist. Het bureau prognosticeert een daling van de werkgelegenheid in de industrie en in de landbouw, bosbouw en visserij voor de periode 2022-2025 voor Noord-Nederland (Etil, 2020, p. 20). Aan de andere kant is de specialisatiegraad voor landbouw, bosbouw en visserij de grootste van alle sectoren in Noord-Nederland in 2017. Deze graad geeft aan of een sector in de regio meer of minder gemiddeld bruto waarde toevoegt in vergelijking met Nederland. De werkgelegenheid binnen agri en maritiem loopt dus bij ongewijzigd beleid terug, terwijl de sector wel een hoge specialisatiegraad kent en in die zin als stuwende kracht kan worden aangemerkt. Aan de andere kant werken de meeste mensen in de regio niet binnen deze sectoren. De vervangings- en uitbreidingsvraag zal zich met name gaan voordoen in de sectoren zakelijke dienstverlening, gezondheidszorg en handel en reparatie. De bijna normatieve vraag rijst, in hoeverre het raadzaam is om enkel in te zetten op agri en maritiem. De twee alternatieven die het planbureau biedt, lijken de moeite van een nadere analyse waard. Als men inzet op een brede versterking van meer sectoren, dan zal zeer zwaar ingezet moeten worden op arbeidsmigratie en dus ook op huisvesting.
Als men inzet op een nadere selectie van economische activiteit, zal men een keuze moeten maken voor bepaalde sectoren. Bij die laatste keuze rijst de vraag of men dan wil inzetten op stuwende sectoren of juist op sectoren waar momenteel de meeste werknemers actief zijn en waar men de grootste krapte verwacht. De aanvraag voor de Regio Deal lijkt beide opties te combineren. Hoewel de aanvraag voor de Regio Deal breder is dan enkel het sociaaleconomisch onderdeel, valt uit de aanvraag op te maken dat men inzet op de sectoren agri en maritiem (Aanvraag Regio Deal, p. 8). De aanvraag voor de Regio Deal merkt de sectoren agri en maritiem aan als stuwende sectoren. Zakelijke dienstverlening en zorg worden als niet stuwende sector aangemerkt (Aanvraag Regio Deal, p. 22). Hiermee wordt ingezet op het tweede alternatief van het planbureau: selectief inzetten op bepaalde sectoren. Aan de andere kant constateert de aanvraag een krimpende bevolking, vergrijzing en ontgroening (Aanvraag Regio Deal, p. 12) en wordt ingezet op arbeidsmigranten en huisvesting. Hoewel dit over de volle breedte juist is, geven bovenstaande analyses aan, dat binnen de sectoren agri en maritiem bij ongewijzigd beleid de werkgelegenheid juist terugloopt.
De Regio Deal behelst dan ook een opgave: het ombuigen van de teruglopende werkgelegenheid in de sectoren agri en maritiem naar een stijging van de werkgelegenheid in deze sectoren. Hoewel dit zeker niet onmogelijk is, dient deze opgave gecombineerd te worden met een andere opgave: het tekort aan werknemers in de zorg. Deze opgave zal immers ook moeten worden ingevuld en zal zonder meer tot een toenemende vraag aan woningen tot gevolg hebben. Tot slot wijst de analyse van het planbureau uit, dat in 2040 in totaal 9.000 werknemers nodig zijn om alleen al aan de vervangingsvraag te voldoen en ook dit kan als een behoorlijke opgave worden gezien.
16
Economisch Beleid
Hoofdstuk 1 Opzet van onderzoek 1.1 Inleiding en aanleiding Tijdens de jaarlijkse afstemming met raadsleden van Waadhoeke, d.d. 17 januari 2023, werd door enkele raadsleden aangegeven dat behoefte bestaat aan een onderzoek naar het gemeentelijk economisch beleid. De rekenkamer komt graag tegemoet aan deze behoefte middels een onderzoek naar het economisch beleid van de gemeente Waadhoeke, mede gelet op de aandacht die het coalitieakkoord besteedt aan het economisch beleid en de diverse plannen die op dit beleidsterrein de afgelopen jaren zijn vastgesteld. De gemeente Waadhoeke voert een actief economisch beleid. Op 29 april 2021 stelt de gemeenteraad het sociaaleconomisch actieprogramma vast en besluit het plan van aanpak programmateam als basis te nemen voor de verdere uitwerking tot een eerste uitvoeringsplan voor de komende twee jaar (Raadsvoorstel, Sociaal Economisch Actieprogramma, 8 april 2021). Het actieprogramma wordt in samenwerking met de gemeente Harlingen uitgevoerd en kent een viertal programmalijnen: innovatie en ondernemerschap, onderwijs en arbeidsmarkt, versterken woon- en vestigingsklimaat en slimmer samenwerken (Sociaaleconomisch uitvoeringsplan Harlingen en Waadhoeke, 5 maart 2021).
Dit programma zet onder meer in op de realisatie van een aantal streefwaarden, zoals op het gebied van het Bruto Regionaal Product, het aantal banen, de arbeidsparticipatie, etc. Het actieprogramma wordt organisatorisch nader uitgewerkt in een plan van aanpak, waarin de opdrachtformulering, de aanpak en de projectinrichting beschreven worden (Plan van Aanpak, 8 januari 2021). Op 2 september 2021 stelt de raad de inhoud van het uitvoeringsplan 2021-2023 vast en stelt € 402.150 hiervoor beschikbaar (Raadsvoorstel, 2 september 2021). Ook in eerdere jaren voert de gemeente een gericht beleid op het gebied van economische zaken. Zo wordt op 28 mei 2015 het economisch actieplan door de raad van Franekeradeel vastgesteld. Dit actieplan richt zich op het handhaven en liever nog vergroten van het aantal bedrijven in de gemeente, het vergroten van het aantal dagbezoekers en verblijfstoeristen en het handhaven van het inwonertal van de gemeente (Raadsvoorstel, 28 mei 2015). In het coalitieakkoord dat op 24 mei 2022 door de raad wordt vastgesteld, wordt eveneens ingezet op het bieden van ruimte aan ondernemers (Coalitieakkoord 2022, 24 mei 2022).
1.2 Doelstelling en vraagstelling Economisch beleid kan zeer breed worden opgevat en een nadere afbakening lijkt daarom noodzakelijk. Daartoe beperkt dit onderzoek zich tot programma 4, Economie. Het betreft dan alle activiteiten die bijdragen aan een krachtige en toekomstbestendige economische structuur (Programmabegroting 2023, p. 24). Te denken is aan het behouden en aantrekken van werknemers, bedrijven en bezoekers, het stimuleren van waardevol toerisme, het zorgen voor vitale en aantrekkelijke winkelcentra, het verbeteren van het ondernemersklimaat, etc. Binnen dit programma wordt voor dit onderzoek de uitvoering van het sociaaleconomisch actieprogramma als onderzoeksobject gekozen, aangezien dit
17
actieprogramma het meest recentelijk is vastgesteld door de gemeenteraad. Het onderzoek beziet de periode 2021 tot en met 2023, conform de tijdspanne van het uitvoeringsplan. Het doel van dit onderzoek is het traceren en mogelijkerwijs verbeteren van de doelmatigheid en de doeltreffendheid van het economisch beleid van de gemeente Waadhoeke. De volgende centrale vraag is voor dit onderzoek geformuleerd: In welke mate wordt het sociaaleconomisch actieprogramma van de gemeente Waadhoeke doelmatig en doeltreffend uitgevoerd? Deze centrale vraag is vertaald naar de volgende deelvragen: 1.
Welk normenkader kan gehanteerd worden voor gemeentelijk economisch beleid?
2.
Welke doelstellingen heeft de gemeente Waadhoeke ten aanzien van het economisch beleid in het sociaaleconomisch actieprogramma geformuleerd?
3.
Welke financiële middelen heeft de gemeente Waadhoeke in de periode 2021 tot en met 2023 ingezet in het kader van het sociaaleconomisch actieprogramma?
4.
Welke activiteiten heeft de gemeente Waadhoeke in de periode 2021 tot en met 2023 uitgevoerd en hoe verloopt de samenwerking tussen de diverse partijen in het kader van het sociaaleconomisch actieprogramma?
5.
Welke ontwikkelingen zijn vanaf 2021 zichtbaar in data op sociaaleconomisch terrein in relatie tot de sociaaleconomische doelstellingen van de gemeente Waadhoeke?
6.
Hoe doeltreffend is het sociaaleconomisch actieprogramma?
7.
Welke aanbevelingen en overwegingen zijn denkbaar met betrekking tot het toekomstig sociaaleconomisch beleid van de gemeente?
1.3 Methoden en technieken van onderzoek Om het normenkader vorm te geven, is gebruik gemaakt van eerder uitgevoerd onderzoek op dit terrein. Daarnaast zijn publicaties van de VNG, het ministerie van BZK, alsmede wetenschappelijke publicaties bestudeerd. De doelstellingen van de gemeente zijn getraceerd aan de hand van het bovengenoemde actieprogramma, maar ook aan de hand van andere documenten, zoals het plan van aanpak, het uitvoeringsplan, de samenwerkingsovereenkomst, etc. Daarbij kunnen deze doelstellingen betrekking hebben op latere jaren en zowel betrekking hebben op de organisatorische vormgeving en de samenwerking met andere partijen als op de inhoudelijke aspecten van sociaaleconomisch beleid. Om inzicht te krijgen in de ingezette financiële middelen zijn de voortgangsrapportages en raads- en collegevoorstellen geraadpleegd. Op basis van notulen, bestuursrapportages, raadsvoorstellen en jaarrekeningen is een eerste indruk verkregen van de activiteiten en de prestaties op het sociaaleconomisch terrein. Deze indruk is aangevuld met interviews met betrokken ambtenaren en een portefeuillehouder. Om de vijfde en zesde deelvraag te beantwoorden, zijn data van het CBS, de provincie Fryslân, het ministerie van BZK, het planbureau Fryslân, etc. geraadpleegd.
Daarmee kan een objectief beeld verkregen worden van de sociaaleconomische positie van de gemeente en tevens bezien worden in hoeverre de acties uit het actieprogramma doeltreffend kunnen zijn.
18
Economisch Beleid
Op basis van deze stappen kan in combinatie met het geformuleerde normenkader een oordeel worden gegeven over de implementatie en de doeltreffendheid van het gevoerde sociaaleconomisch beleid. Tot slot zijn dan mogelijke aanbevelingen te formuleren die gericht zijn op het toekomstige sociaaleconomisch beleid van de gemeente.
19
Hoofdstuk 2 Normenkader 2.1 Inleiding In
dit
hoofdstuk
zal
een
normenkader
ontwikkeld
worden.
Dit
normenkader
benoemt
aandachtsgebieden en fungeert meer als zoeklicht dan als een set van criteria. Het kader is vormgegeven op basis van eerder uitgevoerd onderzoek en een literatuurstudie (zie hiertoe de lijst van bestudeerde literatuur). Zowel het gemeentelijk beleid als de gemeentelijke praktijk kunnen in de analysefase van dit onderzoek afgezet worden tegen dit kader.
2.2 Aandachtsgebieden Idealiter worden in het sociaaleconomische beleid kwantitatieve doelstellingen opgevoerd. Het betreft dan bijvoorbeeld een kwantitatieve doelstelling met betrekking tot de beoogde werkgelegenheid, de economische groei, maar bijvoorbeeld ook met betrekking tot het opleidingsniveau, de immigratie, etc. Deze doelstellingen worden afgezet ten opzichte van autonome ontwikkelingen, de nul-situatie. Op die manier kan namelijk de effectiviteit van beleid getraceerd worden. Ook is van belang dat de kwantitatieve doelstellingen voorzien zijn van een planning in de tijd. Ieder beleid is gebaseerd op een set van veronderstellingen. Op basis van deze veronderstellingen verwacht men, dat een bepaalde overheidsinterventie een bepaald effect genereert. Het is van belang, dat deze veronderstellingen niet alleen expliciet worden gemaakt, maar ook valide zijn. Dit houdt in, dat de veronderstellingen onderbouwd zijn en voldoende doordacht zijn. Men kan hiertoe de veronderstellingen baseren op eerder uitgevoerd onderzoek, maar men kan ook de veronderstellingen voorleggen en bespreken in discussiegroepen, waarbij men verschillende actoren laat reflecteren op de veronderstellingen. Op die manier betrekt men verschillende disciplines en verschillende ervaringen en objectiveert men de veronderstellingen. Het sociaaleconomisch beleid dient organisatorisch ingebed te zijn.
Dit houdt in, dat taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden duidelijk belegd moeten zijn. Ook zal voorzien moeten zijn in een bestuurlijke verantwoordelijkheid. Ambtenaren moeten voldoende toegerust zijn om het beleid uit te kunnen voeren, sprake moet zijn van voldoende capaciteit en ook dient het beschikbaar gestelde budget toereikend te zijn. Voorzien moet zijn in een duidelijke rapportagestructuur. Tevens dient het beleid zowel ambtelijk als bestuurlijk voldoende onderschreven en gesteund te worden. Gedurende de uitvoering dient men de voortgang te bewaken en eventueel bij te sturen. Dit gebeurt doorgaans op basis van voortgangsrapportages. In deze voortgangsrapportages wordt idealiter concreet aangegeven wat men gedaan heeft. Daarnaast worden concrete activiteiten gekoppeld aan gerealiseerde effecten, veelal op basis van de beleidsveronderstellingen. De uitspraken in de voortgangsrapportages zijn toereikend onderbouwd. Voortgangsrapportages dienen toegankelijk te zijn en een goede basis te bieden om eventueel tot bijsturing over te gaan. Van groot belang is, dat de voortgangsrapportages
kritisch
reflecteren
op
de
effectiviteit
van
de
acties.
Zo
dienen
voortgangsrapportages in te gaan op de vraag in hoeverre de ondernomen acties daadwerkelijk leiden
20
Economisch Beleid
tot het gewenste effect en in hoeverre men meer, minder of andere acties in de toekomst dient te ondernemen. Op basis van de voortgangsrapportages dient men waar nodig het beleid bij te kunnen sturen. Dit zal vertaald moeten worden in concrete besluitvorming met betrekking tot de formulering en uitvoering van beleid. Uiteindelijk moeten de bestuurlijk eindverantwoordelijken de mogelijkheid hebben om het beleid en/of de uitvoering bij te stellen op basis van de inzichten uit de voortgangsrapportages. De bovenstaande beschouwing laat zich naar het volgende kader vertalen: Aandachtsgebied
Norm
Beleidsdoelstelling
Kwantitatieve doelstellingen
Operationele norm Beoogde werkgelegenheid wordt kwantitatief weergegeven en afgezet tegen een nul-situatie. Beoogde economische groei wordt kwantitatief weergegeven en afgezet tegen een nul-situatie. Beoogde immigratie en het beoogde opleidingsniveau wordt kwantitatief weergegeven en afgezet tegen een nul-situatie.
Beleidsuitgangspunten
Veronderstellingen De veronderstellingen zijn expliciet geformuleerd. De veronderstellingen zijn valide: onderbouwd op basis van eerder onderzoek en/of voorzien van voldoende reflectie.
Organisatie
Organisatorische vormgeving Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn duidelijk belegd. Bestuurlijke eindverantwoordelijkheid. Ambtenaren zijn voldoende toegerust. Voldoende ambtelijke capaciteit. Voldoende budget. Duidelijke rapportagestructuur. Bestuurlijke en ambtelijke steun.
Bewaking voortgang
Voortgangsrapportages Concreet wordt aangegeven wat men gedaan heeft.
21
Concreet wordt aangegeven welk effect is bereikt. De uitspraken zijn voldoende onderbouwd. De rapportages zijn toegankelijk en bieden een basis om tot bijsturing over te gaan. De rapportages geven aan in hoeverre de acties tot het gewenste effect leiden en of men in de toekomst andere acties dient te overwegen.
Bijsturing beleid
Besluitvorming Bestuurlijk eindverantwoordelijken hebben de mogelijkheid om op basis van de voortgangsrapportages het beleid en/of de uitvoering bij te stellen.
22
Economisch Beleid
Hoofdstuk 3 Beleidsdoelstellingen 3.1 Inleiding Dit onderzoek richt zich primair op de implementatie van het sociaaleconomisch actieprogramma, zoals dat in 2021 wordt vastgesteld. Daarmee zij niet gesteld, dat de gemeente eerder geen beleid voert op economisch beleid. Zo wordt op 28 mei 2015 het economisch actieplan door de raad van Franekeradeel vastgesteld. Dit actieplan richt zich op het handhaven en liever nog vergroten van het aantal bedrijven in de gemeente, het vergroten van het aantal dag-bezoekers en verblijfstoeristen en het handhaven van het inwonertal van de gemeente (Raadsvoorstel, 28 mei 2015). In het coalitieakkoord dat op 24 mei 2022 door de raad wordt vastgesteld, wordt eveneens ingezet op het bieden van ruimte aan ondernemers (Coalitieakkoord 2022, 24 mei 2022). Op 5 juli 2018 wordt het ontwikkelperspectief Waadhoeke 20182028 vastgesteld door de raad. In dit perspectief wordt de ambitie geformuleerd om de economische centra aantrekkelijk te houden (Ontwikkelperspectief, 2018, p. 4). Het onderzoek neemt echter het sociaaleconomisch actieprogramma als uitgangspunt, aangezien dit programma het meest recentelijk is vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Waadhoeke. Dit hoofdstuk beperkt zich tot de beoogde doelstellingen en werkwijze. Later in dit verslag zal ingegaan worden op de manier waarop daadwerkelijk in de praktijk wordt gewerkt op dit terrein.
3.2 Actieprogramma In 2020 analyseren de gemeenten Waadhoeke en Harlingen de sociaaleconomische situatie. Uit deze analyse blijkt, dat de regio economisch gezien laag scoort ten opzichte van vergelijkbare regio’s. Het bruto regionaal product (BRP1) is relatief laag als gevolg van een laag weerstandsvermogen, een beperkt innovatief vermogen en een relatief laag opleidingsniveau. Om deze onderwerpen aan te pakken wordt een actieprogramma vormgegeven (Voorblad Raadsvoorstel, 29 april 2021). Het plan is bedoeld als koersdocument voor de komende tien tot vijftien jaar en geeft met vier programmalijnen en elf omschreven businesscases richting aan om de economische structuur te versterken.
De
programmalijnen betreffen innovatie, het behouden en aantrekken van talenten, het versterken van het
1 Het bruto regionaal product betreft de totale waarde van alle goederen en diensten die in een jaar door de regio worden
geproduceerd. Het bruto regionaal product is daarmee te vergelijken met het bruto binnenlands product, maar dan specifiek voor een bepaalde regio.
23
woon- vestigingsklimaat en het slimmer samenwerken (Raadsvoorstel, 8 april 2021). De gemeente beoogt een groeipotentie van 22% van het BRP voor de komende 10 tot 15 jaar (Raadsvoorstel, 8 april 2021). De businesscases dienen samen met vertegenwoordigers uit het onderwijs en bedrijfsleven verder uitgewerkt te worden, waarbij tevens de nodige financieringsbronnen gevonden dienen te worden. Dit gaat een programmateam (bestaande uit een vertegenwoordiger van het onderwijs, bedrijfsleven en overheid) oppakken en hiertoe wordt door dit team gelijktijdig met de aanbieding van het actieprogramma een plan van aanpak opgeleverd. Het programmateam gaat vervolgens werken aan de naam van de organisatie, het verkennen van een mogelijkheid tot een digitaal platform en voorbereidingen treffen voor een webinar in juni waarin de start van het uitvoeringsplan centraal komt te staan. Met de communicatieafdelingen van beide gemeenten zal een plan uitgewerkt worden waarbij er ruchtbaarheid gegeven wordt aan het sociaaleconomisch actieprogramma en het programmateam. Het uiteindelijke resultaat moet zijn dat alle potentiële betrokkenen uit het veld van onderwijs, ondernemers of overheid op de hoogte zijn van het programma en de doelen. Het beslag op de gemeentelijke begroting zal aan de orde komen bij het vaststellen van het uitvoeringsplan (Raadsvoorstel, 8 april 2021).
De gemeente zet daarbij in op cofinanciering vanuit het onderwijs, het bedrijfsleven en de overheid, waarbij tevens de mogelijkheid onderzocht wordt om in aanmerking te komen voor (subsidie) regelingen vanuit provincie, rijk en Europa (Raadsvoorstel, 8 april 2021). In het actieprogramma worden een aantal doelstellingen en ambities geformuleerd. Zo zijn 5.200 nieuwe werknemers (3.977 fte.) nodig (vervanging en uitbreiding), die gemiddeld hoger opgeleid zijn dan de huidige werknemers. 22% groei van het BRP komt neer op € 276 miljoen (Actieprogramma, p. 6 en 7), terwijl de trend van afgelopen jaar een groei aangeeft van 10%. Het actieprogramma formuleert de volgende streefwaarden:
24
Economisch Beleid
(Actieprogramma, p. 10) De vier programmalijnen worden naar de volgende speerpunten vertaald:
(Actieprogramma, p. 11) Rekening houdend met een arbeidsparticipatie van 75% en uitgaande van drie opleidingsniveaus, dienen werknemers als volgt te worden aangetrokken om aan de vraag van 3.977 fte. te voldoen:
(Actieprogramma, p. 12) De vier programmalijnen worden vertaald naar de volgende 11 projecten.
25
(Actieprogramma, p. 14) De projecten worden in het actieprogramma voorzien van acties. Zo worden twee kennismakelaars aangesteld die nieuwe verbindingen tussen ondernemers tot stand brengen en samenwerkingen aanjagen. Twee innovatietafels worden opgericht waar ondernemers samen kunnen komen om hun ideeën vorm te geven. Een ondernemersmentor programma zal worden opgestart. Er wordt een fysieke maritieme campus ‘hub’ opgericht waar ondernemers, overheid, studenten, innovators, koplopers en andere partijen elkaar kunnen vinden op het gebied van maritieme zaken. De agrifood sector heeft de potentie om het BRP tot 2030 met 17% te laten stijgen, maar dan zal de arbeidsproductiviteit verhoogd moeten worden. Hiertoe wordt voor de agrifood sector een ‘hub’ ingericht. Voor de jeugd worden stageen opleidingsplekken gefaciliteerd zoals een beroepenmarkt en speeddates. Ook herintreders, zijinstromers en nieuwkomers kunnen hier kennis maken met de arbeidsmarkt. Daarnaast worden bijscholingstrajecten voor deze doelgroepen aangeboden. Coachingstrajecten worden opgericht zodat ervaren en nieuwe werknemers kennis kunnen uitwisselen. Daarnaast wordt nagegaan of pensioengerechtigden werknemers hun huidige taken zouden kunnen en willen continueren. Op de sectoren maritiem en agrifood worden twee werkcarrousels opgericht waarin potentiële werknemers en werkgevers elkaar kunnen ontmoeten.
Om het woon- en vestigingsklimaat voor arbeidsmigranten te verbeteren, worden taallessen, scholing en een betere huisvesting aangeboden aan deze doelgroep. Daardoor blijven arbeidsmigranten ook voor een langere tijd verbonden aan de regio. De onderwijsmogelijkheden van de Academie van Franeker wordt uitgebreid met het aanbieden van hoger onderwijs. Hierdoor wordt de aantrekkelijkheid van de regio voor jongeren vergroot en wordt voorkomen dat jongeren de regio verlaten. Met een gerichte acquisitiestrategie wordt het bedrijfsleven op de kaart gezet door potentiële bedrijven te wijzen op de kennis en kunde die aanwezig is in de regio.
26
Economisch Beleid
Een marketingcampagne wordt opgezet om de identiteit van de regio op de kaart te zetten, waardoor meer werknemers en werkgevers zich in de regio willen vestigen en meer toeristen willen recreëren. Een klankbordgroep wordt opgezet die zich richt op de huisvestingsvraagstukken, de bereikbaarheid en de voorzieningen van de regio. Deze klankbordgroep gaat de gemeente bijstaan. Een economic board wordt opgericht om de samenwerkingen te verbeteren door gezamenlijke initiatieven te ondersteunen en waarbij ook de verbinding wordt gezocht met partijen buiten de regio (Actieprogramma, p. 15 e.v.). De beoogde groei van € 1.256 mrd. naar € 1.544 mrd. BRP in 2030 moet op gang worden gebracht met een eenmalig investeringspakket van € 23 mln. met een direct structureel effect van € 62 mln. vanaf 2030. Het programma Leren en werken in je eigen regio zou 800 fte. extra kunnen opleveren, terwijl de hubs (maritiem en agrifood) 240 stages opleveren. Het ondernemers mentor programma kan een bijdrage van rond € 7,5 mln. aan het BRP opleveren. Het programma vervolgt: “De € 62 miljoen structurele directe impact die met dit programma bereikt moeten worden, jaagt vervolgens de economische ontwikkeling verder aan: goed voorbeeld doet goed volgen. Toename van innovatiekracht zorgt voor meer economische bedrijvigheid.