Bijlage 1 Conceptnota erfgoedbeleid gemeente Waadhoeke Kernsessie

Aanvullend zien we kansen om de maatschappelijke waarde van onze talen voor zowel onze eigen inwoners als geïnteresseerden en toeristen verder te vergroten. Dit door de geschiedenis en ontwikkeling van de talen te belichten en daarmee het verhaal van het Fries, Bildts en Franekers te vertellen.

Het doel Waadhoeke is een unieke meertalige gemeente. Daar zijn we trots op, dat willen we behouden en versterken. Door de geschiedenis van én het wetenschappelijk onderzoek naar het Fries, Bildts en Franekers voor een breed publiek te ontsluiten, en door de spreektalen levend te houden, creëren we nog meer inzicht in, interesse voor en betrokkenheid bij onze talen.

Uitvoering ➢ We blijven onze taalpartners zoals Bildts Aigene en het Genoatskap foar ut behoud fan ut Franekers ondersteunen. ➢ We zetten in op samenwerking met en tussen de Fryske Academy en de Academie van Franeker.

7.2 Sport en spel In deze paragraaf gaat het over een aantal cultuurhistorische activiteiten die tegelijkertijd ook belangrijke actuele waarde voor Waadhoeke hebben: sport en spel. Kaatsen Het kaatsen vindt zijn oorsprong in het 12e-eeuwse jeu de paume in Frankrijk, verspreidde zich via de adel, en ontwikkelde zich tot het huidige Friese kaatsspel met zijn karakteristieke handpalmtechniek en traditionele velden. Na een bloeiperiode in de 16e en 17e eeuw, met name in Antwerpen, komt het spel in de 19e eeuw in verval, totdat de oprichting in 1853 van de Permanente Commissie der Franeker Kaatspartij het kaatsen nieuw leven inblaast. In de 20e eeuw leidt de oprichting van de Koninklijke Nederlandse Kaatsbond (KNKB) tot verdere standaardisering en de ontwikkeling van het Friese kaatsen tot de internationale sport die we vandaag kennen. 24 | Erfgoedbeleid in Waadhoeke

Dat de sport in Waadhoeke belangrijk is blijkt uit - uniek in Nederland - de overdekte kaatshal die er in Franeker is. Ook heeft Waadhoeke 31 kaatsvelden waar in het kaatsseizoen gespeeld wordt. Fierljeppen Fierljeppen ontstond in middeleeuws Fryslân als een praktische manier voor boeren om met een polsstok sloten over te steken, en evolueerde in de 18e eeuw tot een sport met de eerste wedstrijd in 1767 in Baard. In de 20e eeuw werd het een georganiseerde sport met de oprichting van bonden zoals de Frysk Ljeppers Boun in 1960 (een initiatief van de Friese Vogelbeschermingswachten). Het ljeppen gebeurde in het begin vanaf de oever over een sloot. Later worden voor wedstrijden schansen aangebracht, die geleidelijk langer en hoger worden. Het water wordt verdiept om een val vanuit een hoge polsstok veilig op te kunnen vangen. Inmiddels zijn veiligheidsnormen vastgesteld waaraan schans en waterdiepte moeten voldoen. Vanaf 2010 zijn er ook (aangepaste) jeugdschansen wat de sportbeoefening op jonge leeftijd een stuk toegankelijker heeft gemaakt. In onze gemeente (Winsum) vinden jaarlijks de Friese Kampioenschappen fierljeppen plaats. Het fierljeppen staat sinds 2018 in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland.

Kooitje tipelen op Het Bildt Kooitje tipelen is een traditioneel volks- en behendigheidsspel uit de Friese streek Het Bildt. Bij dit spel (ook wel tipelen genoemd) slaan spelers met behulp van een plankje en een stok een klein houten balletje - de ‘kooi’ - zo ver mogelijk weg. Het spel zou lang geleden ontstaan zijn in de weilanden langs de Oudebildtdijk. In de 19e en 20e eeuw groeit het uit tot een populair tijdverdrijf rond Palmpasen en Pasen.

Frysk damjen Fries dammen is een variant van het damspel. Het wordt gespeeld op een internationaal dambord met als afwijkende regel dat ook horizontaal en verticaal slaan toegestaan is. In de 19e eeuw was dit de gangbare damversie in Fryslân. Sinds 2009 wordt in Franeker het 'Grutmastertoernoai' gespeeld, inmiddels uitgegroeid tot het 'Fryslân Open'. Het Frysk damjen is een vorm van denksport die zich mag verheugen in een groeiende belangstelling, zowel regionaal als internationaal. De Werelddambond FMJD (World Draughts Federation) heeft in 2017 het Frysk damjen erkend als internationale wedstrijdsport.

Het doel We willen de specifiek Friese sporten die bijdragen aan de bewustwording, verbinding en bescherming van het erfgoed behouden en zo mogelijk verder ontwikkelen. De nadruk ligt daarbij op het stimuleren van deelname, het behouden van vrijwilligers, en het verbeteren van de zichtbaarheid en toegankelijkheid. Mede door de overdracht van kennis, vaardigheden en tradities, zorgen we voor het voortbestaan van dit erfgoed.

Uitvoering ➢ De gemeente Waadhoeke ambieert onderscheidende kaatsevenementen naar Waadhoeke te halen dan wel in Waadhoeke te organiseren; we onderzoeken hiervoor de mogelijkheden. ➢ Hoewel het fierljeppen wel in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland is opgenomen, staat het kaatsen nog niet op deze lijst (het lanenkaatsen in Harlingen wordt wel genoemd). Om aandacht voor dit erfgoed te genereren, de unieke positie van Waadhoeke in de kaatswereld onder de aandacht te brengen, en de waardering uit te spreken voor de vele mensen die zich met het kaatsen bezighouden, gaan wij ons inspannen om het kaatsen in de Inventaris Immaterieel Erfgoed te krijgen.

25 | Erfgoedbeleid in Waadhoeke

7.3 Podiumkunsten Podiumkunsten kunnen een onderdeel van het immaterieel erfgoed zijn, en zijn ook een manier om andere vormen van erfgoed zichtbaar te maken en te versterken. Tot de podiumkunsten rekenen we muziek, muziektheater, theater en dans. Door de overdracht van verhalen, kennis, vaardigheden en tradities dragen zij bij aan de continuïteit van ons erfgoed. In veel dorpen zijn toneel- en muziekverenigingen actief. Zij zorgen voor levendige tradities, met activiteiten voor jong en oud. De repetities en voorstellingen vinden vaak in de dorpshuizen plaats. Een bijzonder voorbeeld van zo’n traditie is het iepenloftspul: Friestalige openluchtvoorstellingen die met vrijwilligers en amateurtoneelspelers tot stand komen, vaak verbonden aan jaarmarkten of kermisweekenden. Het bekendste voorbeeld is het iepenloftspul van Dronryp, maar ook elders in de gemeente vinden deze producties plaats.

Het doel We zetten in op het bevorderen en ondersteunen van de ontwikkeling en presentatie van podiumkunsten die bijdragen aan de bewustwording en verbinding van ons erfgoed.

Uitvoering ➢ We blijven belangrijke podia voor podiumkunsten subsidiëren. ➢ We ondersteunen verenigingen die podiumkunsten zoals iepenloftspullen organiseren en zetten in op behoud en promotie van deze unieke Friestalige traditie.

26 | Erfgoedbeleid in Waadhoeke

8 Uitvoering en monitoring Het erfgoedbeleid vormt het kader voor de komende zes jaar en krijgt zijn concrete uitwerking in een uitvoeringsprogramma en in een Omgevingsprogramma Erfgoed. In het uitvoeringsprogramma zorgen we voor een samenhangende fasering van de uitvoering van de maatregelen en activiteiten. Het uitvoeringsprogramma gaat over alle onderdelen van het beleid: over roerend, onroerend en immaterieel erfgoed. De ruimtelijke aspecten van erfgoed worden opgenomen in het Omgevingsplan en in het Omgevingsprogramma Erfgoed. Onderdelen van dit programma zijn gedeeltelijk al in deze nota beschreven; met name waar het gaat om het onroerend erfgoed. Hiermee sluiten we aan bij de integrale benadering en uitvoeringspraktijk van de Omgevingswet. Na vaststelling van het beleid ligt de prioriteit bij de werkzaamheden rondom een erfgoedregister en de inventarisatie van gemeentelijke monumenten en het funerair erfgoed. Voor de uitvoering van het beleid zijn voldoende menskracht en middelen noodzakelijk. De gemeente zet in op een efficiënte inzet van interne capaciteit en samenwerking met erfgoedorganisaties, vrijwilligers en externe deskundigen. Waar nodig worden aanvullende middelen gezocht. Monitoring en evaluatie zijn een vast onderdeel van het beleid. Het erfgoedbeleid wordt uitgevoerd in een voortdurend veranderende context met nieuwe inzichten en ontwikkelingen.

Zo is bijvoorbeeld een aanpassing van de Erfgoedwet aangekondigd. Om flexibel en actueel te blijven wordt het beleid daarom regelmatig gemonitord en periodiek geëvalueerd. Op basis van deze evaluaties kunnen accenten worden bijgesteld en nieuwe prioriteiten worden gekozen.

27 | Erfgoedbeleid in Waadhoeke

28 | Erfgoedbeleid in Waadhoeke