2021 - 25 mei - PvA Ondermijning Waadhoeke.pdf

Plan van Aanpak Ondermijning

Sippie Boelens, maart 2021 Besproken in de vergadering van B&W: 6 april

Inhoudsopgave Inleiding................................................................................................................................................... 3 1.

Project ondermijning ...................................................................................................................... 4 1.1 Ondermijning ................................................................................................................................. 4 1.2 Ondermijningsbeelden .................................................................................................................. 4 1.3 Ondermijningsbeeld Noord West Friesland .................................................................................. 4 1.4 Ondermijning in de gemeente Waadhoeke .................................................................................. 5 1.5 Driehoek ........................................................................................................................................ 5

2.

Vervolg project ondermijning ........................................................................................................ 6 2.1. Algemeen...................................................................................................................................... 6 2.2 Bewustwording .............................................................................................................................. 6 2.3 Versterken informatiepositie ........................................................................................................ 7 2.4 Wijzigingen in lokale wet- en regelgeving ..................................................................................... 8 2.5 Aanpak concrete signalen ............................................................................................................. 8

3.

Planning......................................................................................................................................... 10 3.1 Algemeen..................................................................................................................................... 10 3.2 Planning 2021 .............................................................................................................................. 10 3.3 Planning 2022 .............................................................................................................................. 11 3.4 Planning 2023 .............................................................................................................................. 11

Bijlage 1.

Infografic gemeente Waadhoeke ...................................................................................... 12

Bijlage 2.

Aanbevelingen vanuit het Integraal Ondermijningsbeeld ................................................ 14

2

Inleiding De handel en fabricage van drugs, vastgoedfraude en -misbruik, witwassen van crimineel geld, mensenhandel, outlaw motorcycle gangs (OMG’s); dit zijn een aantal thema’s binnen het onderwerp ‘ondermijning’ waarvan wij weten of waarvan wij signalen hebben (gehad) dat het zich afspeelt in de gemeente Waadhoeke. Als gemeente proberen wij op te treden tegen deze onwenselijke vermenging van de onderwereld met de bovenwereld. Om onze informatiepositie met betrekking tot ondermijning te verstevigen heeft het Regionale Informatie- en Expertisecentrum (RIEC) Noord Nederland een Integraal Ondermijningsbeeld (IOB) opgesteld. Met behulp van dit beeld hebben we inmiddels (beter) zicht op ondermijning in de gemeente Waadhoeke. Vervolgens is onderliggend plan van aanpak gemaakt waarbij het vervolg gericht is op vier onderwerpen, namelijk; • bewustwording en preventie; • versterken informatiepositie; • wijziging in lokale wet- en regelgeving; en • aanpak concrete signalen. Met behulp van deze aanpak proberen wij als overheid drempels op te werpen, waardoor het niet eenvoudig is om ondermijnende activiteiten in onze gemeente te ondernemen. Namens het college van de gemeente Waadhoeke,

M.C.M. Waanders, Burgemeester Maart 2021

3

1. Project ondermijning In 2019 is de gemeente Waadhoeke gestart met het project ‘ondermijning’. Binnen dit project werd samen met het RIEC gewerkt aan het opleveren van een zogenaamd ‘Integraal Ondermijningsbeeld’. In dit hoofdstuk volgt een toelichting over het project.

1.1 Ondermijning Ondermijning is een vrij breed begrip waarmee de verwevenheid tussen de onderwereld en bovenwereld wordt bedoeld. Door gebruik te maken van legale structuren is het mogelijk dat de bovenwereld onbedoeld criminaliteit faciliteert. Voorbeelden hiervan zijn hennepteelt, productie van verdovende middelen, witwassen, mensenhandel en vastgoedfraude. Dit zijn delicten die veelal ernstige consequenties met zich mee brengen voor de maatschappij; de maatschappelijke integriteit wordt aangetast, de veiligheid en het veiligheidsgevoel van inwoners wordt beïnvloed en de lokale economie wordt verstoord en/of op een negatieve manier beïnvloed. Vandaar dat er in de afgelopen jaren steeds meer aandacht is voor de bestrijding van ondermijning.

1.2 Ondermijningsbeelden Om ondermijning aan te kunnen pakken is een goede informatiepositie essentieel. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie heeft daarom in 2017 aan het Regionaal Informatie en Expertise Centrum (RIEC) de opdracht gegeven om regionale ondermijningsbeelden op te stellen. Een regionaal ondermijningsbeeld is een bundeling van signalen en fenomenen van criminele aanwezigheid en activiteiten in het desbetreffende gebied. Met behulp van een ondermijningsbeeld wordt duidelijk wat de omvang van de ondermijning in het gebied is en geeft richting in de aanpak van de ondermijning.

1.3 Ondermijningsbeeld Noord West Friesland Het RIEC is in de tweede helft van 2019 gestart met het opstellen van het lokale ondermijningbeeld van de regio Noord West Friesland. Onder regie van het RIEC is er een projectgroep opgesteld waarin de politie, de Belastingdienst, het Openbaar Ministerie en de gemeenten Harlingen, Terschelling en Waadhoeke vertegenwoordigd waren. Medio 2020 is ook de gemeente Vlieland gestart met het traject. Uiteindelijk zullen ook deze uitkomsten onderdeel worden van het totaalbeeld van de regio Noord West Friesland. Met behulp van bewustwordingssessies en informatiesessies heeft het RIEC informatie over ondermijning met de betrokkenen gedeeld en zijn er signalen opgehaald. Deze signalen zijn gebundeld en geanalyseerd. Vervolgens is alles verwerkt in het zogenaamd ‘Integraal Ondermijningsbeeld Gebied Noord West Fryslân’. Dit beeld geeft onder andere inzicht op veelvoorkomende onderwerpen (fenomenen) en locaties waar weinig over bekend is (zogenaamde ‘witte vlekken’). Het beeld is opgeleverd voor het totale gebied Noord West Fryslân, maar de inhoud is per gemeente te herleiden.

4

1.4 Ondermijning in de gemeente Waadhoeke Specifiek voor de gemeente Waadhoeke zijn er in totaal 41 signalen ontvangen. Deze signalen hebben voornamelijk betrekking op de volgende fenomenen; • Georganiseerde hennepteelt en cannabisketen; • Witwassen en financieel-economische criminaliteit; • Vastgoedfraude en -misbruik; • PGB- en zorgfraude; en • Mensenhandel en -smokkel. Het beeld geeft aan dat de gemeente Waadhoeke op de volgende onderwerpen minder goed zicht heeft; • Arbeidsmigranten; • Buitengebied; • Bedrijventerreinen; en • Geen zicht op (nachtelijke) activiteiten aan de kustlijn. De totale uitkomsten voor de gemeente Waadhoeke zijn in een infografic verwerkt. Deze infografic is als bijlage 1 van dit document opgenomen.

1.5 Driehoek De lokale driehoek Noord West Friesland heeft aan het RIEC de opdracht gegeven om te komen tot een Integraal Ondermijningsbeeld voor het gebied. Het RIEC heeft op 24 juni 2020 het document ter vaststelling aangeboden. In het beeld is privacygevoelige informatie opgenomen, waardoor het enkel en alleen voor de leden van de driehoek beschikbaar is gesteld. Tijdens de vergadering van de driehoek heeft het RIEC een toelichting gegeven over het traject, de uitkomsten en de mogelijkheden voor het vervolg van het project. Vervolgens heeft de driehoek -onder andere- besloten om de projectgroep de opdracht te geven om de aanbevelingen, onder regie van de gemeenten en in samenspraak met het RIEC, verder uit te werken in een plan van aanpak en dit te prioriteren. De aanbevelingen zijn als bijlage 2 van dit plan van aanpak opgenomen. Daarbij zijn een aantal aanbevelingen weggelaten, aangezien deze herleidbaar zijn tot specifieke casuïstiek.

5

2. Vervolg project ondermijning In het eerste hoofdstuk is een toelichting gegeven op het project ondermijning en het opleveren van de ondermijningsbeelden. In dit hoofdstuk een toelichting op het vervolg van het project.

2.1. Algemeen Zoals in 1.5 staat beschreven heeft de driehoek aan de projectgroep de opdracht gegeven om met het vervolg aan de slag te gaan. Voor dit vervolg is afgesproken dat iedere gemeente een individueel plan van aanpak maakt, waarbij op een aantal thema’s door gemeenten wordt samengewerkt. Deze samenwerking zal voornamelijk plaatsvinden op de bewustwording en preventie. Ook is het fijn om het platform te gebruiken om mee te denken in casuïstiek. De driehoek blijft de gang van zaken volgen door het onderwerp ondermijning standaard op de agenda van de driehoek te plaatsen. De gemeente Waadhoeke richt het vervolgtraject in op basis van de volgende onderwerpen; 1. Bewustwording en preventie; 2. Versterken informatiepositie; 3. Wijzigingen in lokale wet- en regelgeving; en 4. Aanpak concrete signalen. Hierna volgt een toelichting op deze onderwerpen.

2.2 Bewustwording Het herkennen van signalen van ondermijning is niet altijd even makkelijk. Veelal zegt men achteraf ‘ik had er al een vreemd gevoel bij’, maar is er tot die tijd niets met dit onderbuikgevoel gedaan. Aandacht besteden aan de verschillende vormen van ondermijning en de bijbehorende signalen, zorgt voor het eerder herkennen van de verschillende vormen van ondermijning. Dit wordt gedaan door aan de slag te gaan met de volgende twee onderwerpen:

Interne bewustwording Iedere medewerker van de gemeente kan signalen van ondermijning tegen komen. Dat kan functie gerelateerd zijn, maar ook doordat iemand in z’n vrije tijd in de gemeente vertoeft. De basis van het herkennen en signaleren ligt dan ook bij de eigen medewerkers. Vandaar dat wordt geïnvesteerd op interne bewustwordingssessies. Bij de start van het project ondermijning in 2019 heeft een dergelijke bijeenkomst al plaatsgevonden voor geïnteresseerde medewerkers van de verschillende afdelingen. In de komende periode wordt een bewustwordingssessie voor het college en de gemeenteraad georganiseerd en volgt een herhalingssessie voor geïnteresseerden.

Preventieacties Ook de inwoners en ondernemers van de gemeente Waadhoeke worden betrokken bij het herkennen van signalen van ondermijning. Hiervoor worden diverse preventieacties opgezet en bijeenkomsten georganiseerd. Voorbeelden van mogelijke preventieacties zijn de actie ‘Verhuren van schuren’ waarbij ondernemers van agrarische bedrijven worden gewaarschuwd voor de risico’s bij

6

het verhuren van leegstaande schuren. Een ander voorbeeld is het plaatsen van de zogenaamde ‘ondermijningscontainer’ waarbij voorlichting wordt gegeven over de herkenning en de gevaren van cocaïnehandel, hennepteelt en synthetische drugs.

2.3 Versterken informatiepositie Een fundamenteel uitgangspunt voor een stevige integrale aanpak voor ondermijning is een goede informatiepositie zodat vorm wordt gegeven aan de gemeentelijke regierol. Door samen met veiligheidspartners concreet te werken aan deze informatiepositie, komt meer zicht en inzicht op de ondermijnende criminaliteit binnen de gemeente. Daarvoor zijn verschillende manieren, waaronder:

Meldpunt signalen Een ieder kan signalen van ondermijning tegenkomen; medewerkers, inwoners, ondernemers maar ook ketenpartners zoals politie, belastingdienst of het OM. Het is vervolgens van belang dat men ook weet hoe ze ervoor kunnen zorgen dat het signaal bij de juiste persoon terecht komt. Vandaar dat er een vast meldpunt van signalen wordt ingericht. Op deze manier komen de signalen bij de juiste persoon terecht waarna een afweging van het vervolg kan plaatsvinden.

Lokale casustafel De interne informatiepositie wordt verbetert door het inrichten van een zogenaamde ‘casustafel’. Dit is een met enige regelmaat terugkerend intern overleg waarbij collega’s van verschillende afdelingen aansluiten. Tijdens dit overleg worden de binnengekomen signalen van ondermijning besproken en vanuit de verschillende afdelingen -daar waar mogelijk- aangevuld. Met behulp van deze input wordt gekeken of het signaal voldoende is om vervolgacties te ondernemen of dat het op de lijst met signalen blijft staan. Een vervolg is mogelijk door zelfstandig acties uit te zetten of in samenspraak met ketenpartners zoals de politie, het OM, Belastingdienst of het RIEC. Meer hierover onder 2.5 ‘aanpak concrete signalen’. Bij het oprichten van een dergelijke casustafel moet rekening gehouden worden met de privacywetgeving. Er worden persoonsgegevens van betrokkenen besproken en verwerkt, waardoor bijvoorbeeld een Data Protection Impact Assessment (DPIA) noodzakelijk is.

Witte vlekken In het Integraal Ondermijningsbeeld worden ook de zogenaamde ‘witte vlekken’ beschreven. Dit zijn fenomenen of locaties waar de gemeente weinig zicht op heeft (zie 1.4). Door in contact te gaan met collega’s, ketenpartners en interne werkgroepen wordt de informatiepositie van de gemeente op deze onderwerpen verstevigd. Hierbij valt te denken aan afstemming met; - de werkgroep arbeidsmigranten; - de werkgroep Landelijke Aanpak Adreskwaliteit (LAA); en - de projectleider van het toekomstige project ‘Aanpak Vakantieparken’.

7

2.4 Wijzigingen in lokale wet- en regelgeving De gemeente heeft de mogelijkheid om in lokale wet- en regelgeving extra sturing te geven. In de huidige stukken van de gemeente Waadhoeke is geen of onvoldoende rekening gehouden met het onderwerp ondermijning. Dat is niet verwonderlijk, aangezien de gemeente nog maar net gestart is met de aanpak. Binnen het vervolgtraject wordt gekeken waar de mogelijkheden zijn om drempels op te werpen in lokale wet- en regelgeving bij (het vermoeden van) ondermijning. Voorbeelden hiervan zijn:

Bibob Binnen de huidige Wet bevordering integriteitsbeoordelingen (Bibob) bestaat er de mogelijkheid om een extra onderzoek in te stellen naar het eventuele misbruik van diverse aanvragen (vergunningen, subsidie, vastgoedtransacties enz). Gemeente Waadhoeke heeft Bibob-beleid en zet het beleid voornamelijk in bij de aanvragen voor Drank- en Horecavergunningen en vergunningen voor seksinrichtingen. Mogelijkheden ter verbetering zijn: - Het aanbieden van Bibob-cursussen en bijeenkomsten ter verbetering van het interne kennisniveau van de mogelijkheden die de wet Bibob geeft; - De huidige beleidsregels actualiseren en standaard inzetten bij meer onderwerpen (bijvoorbeeld bij aanvragen voor bouwvergunningen boven een x bedrag, subsidieaanvragen en vastgoedtransacties); - Het creëren van de functie ‘Bibob-coördinator’ waarmee er intern een vast aanspreekpunt is voor de toepassing van de wet en het beleid. Hierdoor is het voor een ieder duidelijk waar men terecht kan met vragen over de toepassing en het verloop van Bibob-trajecten; en/ of - Het inrichten van een Bibob-team. Dit team kan de Bibob-coördinator ondersteunen in de adviseursrol. Daarnaast zorgt het team voor ondersteuning van de vergunningverlener bij het zogenaamde ‘eigen onderzoek’.

Algemene Plaatselijke Verordening (APV) Het Aanjaagteam Ondermijning, dat valt onder het Ministerie van Justitie en Veiligheid, heeft de handreiking Algemene Plaatselijke Verordening (APV) en ondermijning voor gemeenten gepubliceerd. De handreiking is opgesteld in samenwerking met verschillende gemeenten, RIEC en de VNG. De handreiking bevat aandachtspunten voor de bestuurlijke aanpak van ondermijning, zoals het samenspel met de strafrechtelijke aanpak, een onderbouwde noodzaak van bestuurlijke maatregelen en de stand van de jurisprudentie. Ook bevat de handreiking een aantal voorbeeldbepalingen. Deze zijn ontleend aan de model-APV van de VNG en enkele APV’en van gemeenten.

2.5 Aanpak concrete signalen Op verschillende manieren krijgt de gemeente signalen van ondermijning aangereikt. Hierbij een toelichting over hoe daar vervolg aan wordt gegeven.

Top X Tijdens het traject van de totstandkoming van het Integraal Ondermijningsbeeld zijn al allerlei signalen vastgelegd op een zogenaamde ‘signalenlijst’. In het vervolgtraject wordt -met behulp van 8

het RIEC- de signalen omgezet in een Top X. Dit is een overzicht van de meest belangrijke signalen waar de gemeente mee aan de slag kan, eventueel met behulp van ketenpartners.

Behandeling lokale casustafel Onder 2.3 is aangegeven dat het voor de informatiepositie van belang is om een lokale casustafel op te richten. Medewerkers uit verschillende delen van de organisatie bezitten unieke en waardevolle informatie voor de aanpak van ondermijning. Deze medewerkers nemen deel aan de lokale casustafel. Hier worden signalen gedeeld en daar waar mogelijk aangevuld met informatie van andere afdelingen. Vervolgens krijgt het signaal een kleur: •

•

•

Groen Het signaal krijgt niet direct een vervolg. Er wordt gewacht op aanvullingen van andere afdelingen of ketenpartners. Oranje Het is een aanwijzing van ondermijning en er volgt een lokale aanpak. Deze aanpak kan de gemeente individueel doen of in overleg met ketenpartners. Rood Er is een zeer sterk signaal van criminele ondermijning. Het signaal wordt doorgeleid naar de casustafel van het RIEC Noord Nederland.

Afstemming ketenpartners De lokale casustafel is een interne overlegstructuur waar signalen worden gedeeld. Deze signalen kunnen ook van meerwaarde zijn voor ketenpartners. Daarnaast is het mogelijk dat een ketenpartner informatie bezit die van belang is voor (een aanpak door) de gemeente. De uitwisseling van interne en externe informatie is vanwege privacy-wetgeving niet zomaar mogelijk. De voorzitter van de lokale casustafel zal per situatie een afweging maken met welke ketenpartner (en eventueel; onder welk convenant) de informatie wordt gedeeld.

9

3. Planning In het eerste hoofdstuk staat beschreven hoe het project ondermijning is opgestart. Daaropvolgend beschrijft het tweede hoofdstuk op welke wijze de gemeente Waadhoeke met het vervolg aan de slag gaat. In dit derde en laatste hoofdstuk wordt aangegeven wat de planning is van de uitvoering van de verschillende onderwerpen.

3.1 Algemeen Bij het opstellen van de planning is er voor het jaar 2021 rekening gehouden met een inzet van de adviseur Openbare Orde en Veiligheid (OOV) van 0,28 fte (circa 10 uur per week). Daarbij wordt het eerste half jaar vooral gebruikt voor allerlei werkzaamheden ‘achter de schermen’. Dit heeft voornamelijk te maken het feit dat ten gevolge van de corona-pandemie het niet mogelijk is om fysieke bijeenkomsten te beleggen. Er wordt gekoerst op het inrichten van diverse bijeenkomsten en overlegstructuren vanaf september 2021. Bij het inrichten van bijvoorbeeld bewustwordingsmomenten en een lokale casustafel, is medewerking van de diverse afdelingen noodzakelijk. De signalen en benodigde informatie kan overal vandaan komen. Het is aan OOV om dit samen te brengen en er een vervolg aan te geven. Zonder de medewerking van de diverse collega’s is het resultaat beperkt. Dit geldt natuurlijk ook voor de samenwerking met de externe ketenpartners. Tenslotte is het mogelijk dat een aanpak ervoor zorgt dat er meer inzet van de adviseurs OOV wordt verwacht, bijvoorbeeld doordat er meer casuïstiek wordt aangeboden.

3.2 Planning 2021 In de eerste helft van 2021 worden de volgende onderwerpen opgepakt: • een interne terugkoppeling van de uitkomsten van het project ondermijning tot zover; • onderzoek naar de mogelijkheden van bewustwordingssessie en preventieacties (zie 2.2); • onderzoek naar de verschillende mogelijkheden voor het versterken van de informatiepositie (zie 2.3); • deelname aan diverse webinars omtrent wijzigingen in lokale wet- en regelgeving (zie 2.4); • het opstellen van een ‘Top X’ in overleg met betrokken ketenpartners (zie 2.5); • onderzoek naar de verschillende werkwijze voor het inrichten van een casustafel (zie 2.5); en Naar verwachting is in de tweede helft van 2021 weer mogelijk om fysieke bijeenkomsten te organiseren. Zodra dit mogelijk is wordt het volgende gedaan: • het organiseren van een bewustwordingssessie voor het college (zie 2.2); • de inrichting en het beheer van een meldpunt signalen (zie 2.3); • het afstemmen met reeds bestaande interne werkgroepen en projecten (zie 2.3); • het opstarten, het inrichten en het voorzitten van de maandelijkse casustafel (zie 2.3 en 2.5); • de afstemming met ketenpartners (zie 2.5).

10

3.3 Planning 2022 Een aantal van de onderwerpen onder 3.2 wordt een vast onderdeel van de aanpak van ondermijning in de gemeente Waadhoeke. Dit zijn: • het beheer van het meldpunt signalen (zie 2.3); • het voorzitten van de maandelijkse casustafel (zie 2.3 en 2.5); • de afstemming met reeds bestaande interne werkgroepen en projecten (zie 2.3); en • de afstemming met ketenpartners (zie 2.5). Vervolgens wordt in 2021 ook het volgende gedaan: • het inrichten van een of meerdere preventieactie(s) voor inwoners/ ondernemers (zie 2.2); • de inventarisatie naar de mogelijkheden in wijziging van lokale wet- en regelgeving (zie 2.4); en • het doorvoeren van wijzigingen in lokale wet- en regelgeving (zie 2.4).

3.4 Planning 2023 Het is de bedoeling dat in 2022 wordt verder gewerkt aan de volgende onderwerpen: • het inrichten van een of meerdere preventieactie(s) voor inwoners/ ondernemers (zie 2.2); • het beheer van het meldpunt signalen (zie 2.3); • het voorzitten van een maandelijkse casustafel (zie 2.3 en 2.5); • de afstemming met reeds bestaande interne werkgroepen en projecten (zie 2.3); • het doorvoeren van wijzigingen in lokale wet- en regelgeving (zie 2.4); en • de afstemming met ketenpartners (zie 2.5). Tenslotte wordt in 2023 de aanpak van ondermijning in Waadhoeke geëvalueerd. Vervolgens kan -indien nodig- bijsturing in de aanpak plaatsvinden.

11

Bijlage 1. Infografic gemeente Waadhoeke

12

13

Bijlage 2. Aanbevelingen vanuit het Integraal Ondermijningsbeeld

14

Aanbevelingen Inleiding Door de driehoek is bij het verlenen van de opdracht voor dit ondermijningsbeeld gevraagd om concrete aanbevelingen te doen voor de aanpak van ondermijnende criminaliteit. In de onderstaande paragrafen volgen aanbevelingen op het gebied van fenomenen, gebieden en locaties, beleid en signalen.

Aanbevelingen fenomenen De fenomenen witwassen en financieel-economische criminaliteit, mensenhandel en –smokkel en georganiseerde hennepteelt komen na het toetsen en combineren van signalen het meest naar voren. Voor deze fenomenen zijn de volgende aanbevelingen opgesteld. Witwassen en financieel-economische criminaliteit In het Tijdschrift voor de Politie1 bepleit de burgemeester van Almelo dat de aanpak van witwassen één van de belangrijkste manieren is waarop gemeenten en andere partners kunnen strijden tegen ondermijning. •

•

•

•

Zet in op preventieve maatregelen. Dat kan op verschillende manieren: o Maak inzichtelijk wat de betrokken gemeenten mogelijk aantrekkelijk maakt om deze vormen van ondermijnende criminaliteit te ontplooien. Hoe kan voorkomen worden dat bestuursorganen criminelen onbewust faciliteren bij het plegen van strafbare feiten (bijvoorbeeld door middel van een vergunning, subsidie of aanbesteding) dan wel zaken doen met personen of ondernemingen met een criminele achtergrond; o Ontwikkel criteria waaraan aanvragers van een vergunning of subsidie of deelnemers aan een aanbesteding kunnen worden getoetst. Aan de hand van deze criteria kan een risico-inventarisatie worden opgesteld. In een verkennend onderzoek (Bekkers, 2018) in de gemeente Amsterdam over de witwaspraktijken in jachthavens is naar voren gekomen dat jachthavens door verschillende dynamische factoren kwetsbaar zijn voor witwaspraktijken en ondermijning in het algemeen. Het gebrek aan toezicht speelt daarbij een centrale rol. Er zijn concrete barrières op te werpen door in te spelen op de faciliterende factoren.2 Onderzoek of deze barrières ook in dit gebied kunnen worden opgeworpen.

Deze barrières zien op: o Het verhogen van toezicht en het doorbreken van anonimiteit o Het herkennen van signalen van witwassen o Het verplicht stellen van registratie van jachten o Awareness project3 o Burgerparticipatie o Keurmerk Integere en Veilige Recreatie Jachthaven o Het achterhalen van eigenaarschap o Het toepassen van een ‘thermometer’ (nautische scan) o De rol van Belastingdienst, Douane en Gemeente Wees als politie op de hoogte van de verdachte transacties van de Financial Intelligence Unit (FIU). Deze transacties worden periodiek door de FIU aangeleverd bij de Dienst Regionale Informatie Organisatie (DRIO) van de politie. Het BT kan bij de DRIO inzicht vragen in deze transacties; Stel nader onderzoek in naar de concrete signalen van witwassen. De Belastingdienst kan een eerste check uitvoeren op basis van onder andere omzetgegevens. Tevens kunnen gemeenten

Jaargang 80, nr. 4/18 Bekkers, L. (2018), Witwaspraktijken in jachthavens, een verkennend onderzoek in de gemeente Amsterdam 3 Voorlichting over ondermijning voor werknemers van jachthavens. 1 2

15

•

en politie controles uitvoeren ten aanzien van de klandizie (aantal en frequentie) bij de locaties waar witwaspraktijken worden vermoed. Beide onderzoeken kunnen de signalen van witwassen verstevigen of ontkrachten, waardoor er een concreter beeld van de problematiek ontstaat; Laat een QuickScan van een hele straat of een branchescan uitvoeren bij vermoedens van ondermijning bij bedrijven. Een QuickScan of branchescan laat zien of er sprake is van oververtegenwoordiging, of er bepaalde bedrijven zijn die een afwijkend beeld laten zien en zoomt via een integrale analyse verder in op deze afwijkende bedrijven. De focus ligt daarbij op de vermenging tussen boven- en onderwereld en de functie die deze bedrijven mogelijk hebben bij het faciliteren van criminele activiteiten. In dit gebied zou een dergelijke scan op bijvoorbeeld de horecaondernemingen kunnen worden uitgevoerd;

Mensenhandel en –smokkel • Versterk de informatiepositie met betrekking tot het verblijf van (tijdelijke) arbeidskrachten in bijvoorbeeld het toerisme en de glastuinbouw. Hiervoor wordt door de projectgroep deelname/continuïteit aan de Landelijke Aanpak Adreskwaliteit (waarbij adreskwaliteit en adres gerelateerde fraude in verbinding kunnen worden opgepakt) geadviseerd. Met deze aanpak kunnen gerichte adrescontroles worden uitgevoerd op de tijdens informatiesessies en interviews genoemde adressen in relatie tot overbewoning; • Blijf in contact met kwetsbare personen. Dit contact kan plaatsvinden via de wijkagent of het sociaal team/gebiedsteam. De gemeente kan ook (vrijwilligers)instanties vragen om hen regelmatig een bezoek te brengen en met hen contact te maken; • Pak signalen over mogelijk misbruik van kwetsbare personen met voorrang op. Ook daar waar geen sprake is van ondermijnende criminaliteit kan de partner, die de beste startpositie heeft om de problematiek aan te pakken, de beschikbare informatie uit dit beeld verder uitdiepen en waar nodig samen met de partners een integrale aanpak op loslaten. Dit kan via een lokale ondermijningstafel en met ondersteuning van het RIEC Noord.

Deze lokale ondermijningstafel wordt toegelicht onder paragraaf 5.4; • Zet in op de bewustwording en signalering van ronselpraktijken (door malafide zorgaanbieders) bij locaties waar kwetsbare personen komen (bijvoorbeeld GGZ-instellingen). Zorg dat daarbij duidelijk is waar misstanden of vermoedens daarvan kunnen worden gemeld. Daarnaast is van belang dat er na signalering opvolging kan plaatsvinden en dat duidelijk is welke partner welke mogelijkheden heeft. Georganiseerde hennepteelt en cannabisketen De ervaring leert dat hennep en synthetische drugs/harddrugs in toenemende mate verweven zijn. Er is sprake van diversificatie in het crimineel opereren.4 Criminele samenwerkingsverbanden die zich voorheen met een specifieke criminele activiteit bezighielden, zijn veelzijdiger geworden. Criminelen handelen vaak zowel in synthetische drugs/harddrugs als in hennep. Bovendien lijkt drugscriminaliteit landelijk qua omvang de grootste illegale markt in Nederland te zijn.5 • •

•

•

Laat de buitendienst bij het aantreffen van drugsafval deze vondst ook specifiek als drugsafval registreren en dit melden bij de ambtenaren Openbare Orde en Veiligheid; Breng per gemeente de deal- en dumplocaties in beeld (hotspots). Op deze manier kan gerichter toezicht worden gehouden, maar ook worden opgetreden; Zet in op de bewustwording bij medewerkers van onder andere gemeente, politie en woningbouwverenigingen. Daarbij gaat het vooral om de gevaren van hennepteelt (en overige drugsproductie) voor de leefomgeving, hoe herken je signalen, wat doe je met signalen en waar kan het worden gemeld. Kijk in samenspraak met het RIEC Noord of het inzetten van een ondermijningscontainer geschikt is voor deze bewustwordingsessies6; Bied voorlichting aan specifieke doelgroepen, zoals burgers, scholen en agrarische bedrijven. Deze doelgroepen kunnen in algemene zin worden gewezen op de gevaren van hennepteelt en

Boerman F., Grapendaal, M., Nieuwenhuis, F., Stoffers, E. (2017), Nationaal dreigingsbeeld 2017. Georganiseerde criminaliteit. 5 Nationaal Dreigingsbeeld georganiseerde criminaliteit (politie, 2017), Serious and Organised Crime Threat Assessment (Europol, 2017), de opeenvolgende WODC-monitors georganiseerde criminaliteit en de jaarverslagen van het LIEC. 6 Het doel van een ondermijningscontainer is om voorlichting te bieden over de herkenning en gevaren van cocaïnehandel, hennepteelt en synthetische drugs. 4

16

• • •

•

overige drugsproductie voor de leefomgeving. Specifiek voor agrarische bedrijven geldt dat zij een mogelijk doelwit zijn voor ondermijnende criminaliteit. De gemeente kan hulp bieden met de toolkit Verhuur van schuren7. De toolkit is ontwikkeld om te helpen voorkomen dat bewoners van buitengebieden hun leegstaande schuren verhuren aan drugscriminelen voor gebruik als xtclab of hennepkwekerij. Met behulp van deze toolkit kunnen gemeenten de bewustwording bij eigenaren van leegstaande woningen, bedrijfspanden, loodsen en schuren vergroten (vooral van de gevaren ervan) en handvaten bieden om misbruik daarvan te voorkomen. Ook krijgt de gemeente hierdoor beter zicht op het buitengebied. Kijk in samenspraak met het RIEC Noord of het inzetten van een ondermijningscontainer geschikt is voor deze bewustwordingsessies; (…); (…); Op basis van het Hennepconvenant Noord-Nederland kan in samenwerking met verschillende partners, zoals de politie, gemeenten en de netbeheerder onderzocht worden waar zich mogelijk hennepkwekerijen bevinden. Liander biedt bijvoorbeeld proactieve energiefraude- detectie aan. Dat wil zeggen dat men in een bepaald geselecteerd gebied een risicoanalyse uitvoert. De adressen, die een verhoogd risico op een mogelijk onveilige situatie hebben, worden vervolgens door Liander (bij voorkeur samen met de gemeenten) bezocht voor controle.

Dit zou bijvoorbeeld gedaan kunnen worden op een bedrijventerrein waar vermoedelijk lege loodsen zijn; Het RIEC Noord gaat zich, samen met haar partners, richten op de problematiek die speelt op scholen en in de openbare ruimtes in Noord-Nederland (stad en platteland) door middel van de zogenaamde aanpak jonge aanwas. Houd de ontwikkeling van deze aanpak in de gaten en sluit, indien mogelijk, hierbij aan voor wat betreft de aanpak van jeugdige drugskoeriers.

Cybercrime Cybercrime speelt als fenomeen geen rol in de getoetste signalen. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat het zich grotendeels buiten het zicht van overheidspersoneel afspeelt. Het komende half jaar wordt door de gemeenten Harlingen en Waadhoeke wel benut om kennis te vergaren over cybercrime en wordt ingezet op interne en externe bewustwording. Voor het middenen kleinbedrijf wordt ingezet op de Cyber to go roadshow. Daarnaast wordt door een student in opdracht van de gemeente onderzoek gedaan naar wat de burger nodig heeft om zich cybersafe te voelen en wat de gemeenten daarin kunnen betekenen. De gemeenten in dit gebied kunnen de aanbevelingen en concrete acties uit dit onderzoek gebruiken voor hun beleid omtrent cybercrime.

Aanbevelingen gebieden & locaties Er zijn tijdens de informatiesessies en interviews een aantal gebieden en locaties naar voren gekomen waar weinig tot geen zicht op is. Voor deze gebieden en locaties zijn een aantal aanbevelingen opgesteld. Buitengebied • Verbeter het toezicht op het buitengebied. Hierbij kan richting inwoners en ondernemers in de gemeenten ook gebruik worden gemaakt van de toolkit ‘Verhuur van schuren’, zoals beschreven onder georganiseerde hennepteelt en cannabisketen (paragraaf 5.2). Maak inzichtelijk waar er in dit gebied sprake is van leegstand. Zo kunnen de gemeenten projectmatig panden bezoeken in het kader van voorlichting; Havens, kust en water • Blijf aangesloten bij projecten rondom de havens en de kust. De havens zijn ook naar voren gekomen als witte vlek. (…); • (…); • (…). Recreatie- en/of vakantieparken • Verbeter het zicht op recreatie- en/of vakantieparken. Denk hierbij aan de volgende vraagstukken: Wie staan als eigenaar van deze parken geregistreerd? Wie voert het beheer uit Ontwikkeld door het LIEC met medewerking van gemeente Peel en Maas, gemeente Horst aan de Maas, provincie Limburg, politie, RIEC Limburg en RIEC Zeeland West-Brabant. 7

17

•

•

op deze parken? Welke personen staan volgens de BRP op deze locaties ingeschreven? Welke personen staan niet ingeschreven in de BRP, maar zijn wel op deze locaties aanwezig? Zijn er arbeidsmigranten woonachtig op de parken? Verkrijg inzicht in de eigen aanpak van ondermijning door middel van de interactieve tool ‘Aanpak ondermijning vakantieparken’. De tool geeft een QuickScan van de aanpak en maakt het mogelijk om te prioriteren. De tool is ook geschikt als gespreksdocument met andere gemeenten en partijen in uw regio; In Friesland wordt het project Ontwikkelkansen Friese Logiesaccommodaties gestart vanuit de provincie Fryslân met behulp van de Friese gemeenten. Maak voor deze gemeenten gebruik van de bevindingen en aanbevelingen uit dit project.

Bedrijventerrein • Laat als overheid zien dat je ‘er bent’. Wees als toezichthouder zichtbaar aanwezig, voer periodiek controles uit en zorg zo voor een betere informatiepositie. Treed zo nodig (bestuursrechtelijk) op.

Aanbevelingen beleid De gemeenten hebben reeds een aantal initiatieven genomen om de bestuurlijke weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit te verhogen. Zo is in deze gemeenten Damoclesbeleid vastgesteld. Wel komt uit de signalen naar voren dat de lokale aanpak van ondermijnende criminaliteit kan worden verbeterd. Beleid Bewustwording en communicatie • Richt een lokale ondermijningstafel in om interne samenwerking en informatiedeling te optimaliseren en de opvolging van het Integraal Ondermijningsbeeld te bespreken. Bij het delen van informatie dient de privacywetgeving in acht te worden genomen; • Richt een meldpunt in binnen de eigen organisatie voor het melden van vermoedens van ondermijnende criminaliteit. Met een dergelijk meldpunt komen alle signalen over ondermijning op een centrale plek terecht. Hiermee kan worden voorkomen dat signalen over ondermijning versnipperd raken binnen de eigen organisatie. Een dergelijk signaal kan geschikt zijn voor de lokale ondermijningstafel. Zorg daarnaast voor een vast aanspreekpunt (ambtenaar openbare orde en veiligheid) en zorg ervoor dat het vervolgtraject goed in kaart wordt gebracht; • Richt een meldpunt in voor inwoners en ondernemers voor het melden van vermoedens van ondermijnende criminaliteit. Dit kan mogelijk in combinatie met het hierboven genoemde meldpunt.

Bij het inrichten van dit meldpunt dient ook gelijktijdig te worden nagedacht over een publiekscampagne voor de bekendheid van dit meldpunt. In deze campagne kan de onbekendheid van Meld Misdaad Anoniem (MMA) bij de inwoners van dit gebied ook worden meegenomen. In dit (deels landelijke) gebied zullen bepaalde activiteiten eerder opvallen dan in een stedelijk gebied, doordat mensen elkaar beter kennen. Het betrekken van inwoners bij het melden van ondermijnende activiteiten, kan een stimulans zijn voor de aanpak van ondermijnende criminaliteit in dit gebied; • Houd elkaar als partners (vaak gemeente en politie) goed op de hoogte van de opvolging van meldingen. De gemeente moet van de politie een terugkoppeling ontvangen en vice versa; • Verzorg jaarlijks terugkerende bewustwordingssessies over ondermijnende criminaliteit voor gemeenteambtenaren, politie en andere publiek-private partners, zoals de havenmeesters en Rederij Doeksen, die hiermee in aanraking kunnen komen en biedt een handelingsperspectief. Dit kunnen thematische bewustwordingssessies zijn over voor dit gebied relevante en actuele onderwerpen, zoals mensensmokkel via zeiljachten, arbeidsuitbuiting en drugshandel.

Het RIEC Noord kan hierin ondersteuning bieden; • Registreer bij overlastmeldingen van inwoners om welke soort overlast het gaat , zodat ook geïnventariseerd kan worden of deze overlast mogelijk betrekking heeft op ondermijnende criminaliteit; • Communiceer richting de inwoners met onder andere nieuwsberichten over ondermijnende criminaliteit. Maak ook gebruik van de sociale media voor communicatie richting de inwoners.

18

Met de sociale media kunnen de jeugdige inwoners beter worden bereikt. Maak bij de communicatie kenbaar wat de gevolgen zijn van ondermijnende criminaliteit voor dit gebied en de inwoners. Bibob-beleid • Kijk kritisch naar de interne procedure van het Bibob-beleid en optimaliseer deze procedure. Bekijk of er een eigen onderzoek8 wordt verricht bij een aanvraag van een vergunning. Bij een eigen onderzoek kan gebruik worden gemaakt van open bronnen en de Bibob-vragenlijsten die aan de betrokkene worden uitgereikt. Ook kan bepaalde informatie bij de politie, het OM en de Justitiële Informatiedienst worden opgevraagd. Het RIEC Noord kan ondersteuning bieden bij het eigen onderzoek; • Onderzoek de mogelijkheden van het invoeren van een vergunningstelsel voor een bepaalde branche. Indien uit de branchescan blijkt dat bepaalde soorten bedrijven in dit gebied zich lenen voor ondermijnende criminaliteit, kan worden overwogen hiervoor een vergunningplicht in het leven te roepen. Dit maakt het vervolgens mogelijk om de wet Bibob toe te passen. De gemeente Utrecht heeft deze vergunningsplicht onlangs ingevoerd voor onder andere kapsalons.9 Servicegerichtheid • Sluit als bestuur niet de ogen voor het mogelijk onbewust faciliteren van ondermijnende criminaliteit.

Het is logisch dat een gebied een aantrekkelijk vestigingsklimaat wil hebben, maar wees hierbij als gemeente niet te servicegericht tegenover nieuwe inwoners en bedrijven. Capaciteit • Zorg voor capaciteit bij toezicht en handhaving voor een adequate aanpak van ondermijnende criminaliteit. Bespreek in de driehoek dat het van belang is om capaciteit vrij te maken bij alle partijen om zo ondermijning goed aan te pakken. Op die manier kunnen er met enige regelmaat controlebezoeken gebracht worden aan gebieden die nu vaak onderbelicht blijven. Denk hierbij aan de recreatieparken, campings, bedrijventerreinen en havens.

Aanbevelingen signalen Het Integrale Ondermijningsbeeld Noordwest Fryslân heeft 151 getoetste signalen opgeleverd. In dit beeld is er voor gekozen om geen top-X van deze signalen op te stellen. De aanbeveling is om in het vervolgtraject met de projectgroep een top-X van de signalen op te stellen. Signalen die tijdens de informatiesessies en interviews zijn ingebracht en vervolgens zijn getoetst, dienen te worden geprioriteerd op belang en urgentie. Deze prioritering leidt tot een top-X. De signalen in deze top-X worden nader onderzocht en kunnen leiden tot een mono- of multidisciplinaire aanpak.

Plan van aanpak Op basis van de signalen, de gelegenheden en de witte vlekken die in dit ondermijningsbeeld naar voren komen, kan onder regie van de gemeenten een plan van aanpak worden opgesteld. Hierin zal worden aangegeven op welke wijze en binnen welke periode de ondermijnende criminaliteit in deze gemeenten wordt aangepakt. In de voorgaande paragrafen zijn een aantal aanbevelingen gedaan die in dit plan van aanpak kunnen worden gebruikt. Voor iedere individuele gemeente of voor het gehele gebied kan worden beoordeeld welke maatregelen het meest passend zijn, ook gelet op reeds bestaande maatregelen. Deze maatregelen kunnen per gemeente of voor het gehele gebied nader worden uitgewerkt.

https://www.justis.nl/binaries/119001_Factsheet_DeWetBibob_WEB_tcm34-377324.pdf https://www.ad.nl/utrecht/vergunning-voor-kapsalon-of-zonnestudio-het-nieuwe-wapen-tegenondermijnende-criminaliteit~ab156e30/ 8 9

19