Bijlage - Totaaloverzicht Verslagen 100 dagen gesprekken

Wethouder du Maine (N65 en PHS)

Hartelijk dank voor dit verslag. We zien de besproken zorgen, problemen en oplossingsrichtingen er niet echt in terug, maar willen wel graag met wethouder du Maine doorpraten over de meest noodzakelijke middelen om de ergste overlast op dit moment weg te nemen: Op korte termijn : Door o.a. het recentelijk nieuw aangelegde spoorbed (onderliggers en spoorstaven) in Vught-Noord en meer, harder rijdende treinen, hebben we meer last van de piekgeluiden en trillingen. Deze geven soms zeer vervelende druk op de oren en het beïnvloedt onze nachtrust aanzienlijk in negatieve zin. Akoestische isolatie is noodzakelijk. Van experts hebben wij echter begrepen dat wij een aanzienlijk bedrag moeten investeren aan het huis om de overlast te reduceren . De volgende punten zijn bij goed akoestisch isoleren noodzakelijk:

Y Extra dik dubbelglas en aangepaste kozijnen. Y {Voor)deur isolatie en aangepast kozijn. YAndere gevelisolatie YAndere spouwmuurisolatie

YAndere dakisolatie Y Vloerisolatie (tegen trillingen en geluid) d.m.v. fundering, ankers en dichtstorten van kruipruimte met beton Y Luchtrecirculatie en ventilatie zal aangepast moeten worden. Y Tussenwandisolatie (optioneel) Wij kunnen ons voorstellen dat het college van mening is dat wijzelf voor een deel verantwoordelijk zijn voor het isoleren van onze woning. Maar zoals het geluid en de trillingen zich in de afgelopen jaren hebben ontwikkeld, vinden wij het niet meer redelijk dat wij daar zelf en met wat minimale subsidies voor moeten opdraaien. We weten dat er subsidieprogramma's voor het energie besparen en opwekken lopen. Wellicht kan de Gemeente Vught/ProRail dit programma wat aanvullen zodat onze huizen zowel energiezuiniger als akoestisch goed geïsoleerd als trilling bestendiger zijn? Is dit het proberen waard en zou het college zich daarvoor willen inzetten? Hoe ziet u dat verder? In hoeverre zijn wij volgens u verantwoordelijk voor maatregelen tegen deze overlast en moeten wij dus zélf bijdragen aan maatregelen tegen deze overlast? Hoe ziet u dit verder? We willen dus de maatregelen en bekostiging voor verminderen van overlast op korte (en middellange) termijn met de heer du Maine bespreken. De middellange termijn heeft trouwens betrekking op de bouwperiode van het nieuwe tracé en daarna.

Kunt u een afspraak voor ons inplannen? 27 of 28 mei om 10of11 uur? Uitziend naar uw reactie en datum voorstel, Met vriendelijke groeten, Xavier Waelkens en Hans Kerssemakers

Verslag kennismaking '100 dagen gesprek'

Aanwezig: De heer Jeroen Aarts, inwoner van Vught Aanwezig namens het college : Wethouder A.J.F. Potters Wethouder M.F.H. du Maine Wethouder T.O.S. van de Ven Wethouder Y.T. Vos 19 maart, 11.30 uur via MS Teams

Algemene introductie: • Alle aanwezigen stellen zichzelf voor. De heer Aarts woont sinds februari 2020 in Vught in de Prins Mauritslaan. Hij heeft een prettige ervaring met gemeente Vught m.b.t. vergunningen tijdens zijn verbouwing; medewerkers denken mee en reageren vlot. Aandachtspunten voor de komende bestuursperiode • De heer Aarts maakt zich zorgen over de verkeersoverlast en veiligheid als er op het terrein van de PI Vught een rechtbank komt. De aanwezige wethouders vertellen de achtergronden en de laatste stand van zaken omtrent het plan. • De ontwikkelingen rond de N65 hebben volgens de heer Aarts impact op het verkeer. Qua geluidsoverlast woont hij niet in de buurt, maar hij maakt zich zorgen over het sluipverkeer. • De heer Aarts heeft onlangs pas verbouwd, maar weet niet wat de oplossing in de toekomst wordt m.b.t. warmtepompen bij hem in de straat/buurt. Wethouder Van de Ven praat hem bij over de aanpak van de energietransitie, waarover eind 2021 meer duidelijk zal worden. • Hij vindt dat de Milieustraat weinig open is, en als deze open is, dan is het veel te druk. Is het wel nodig dat Vught een eigen Milieustraat heeft? Wethouder Potters vertelt over de extra drukte in het begin van de coronapandemie. Nu er meer mensen op de milieustraat toegelaten worden, zijn de lange rijen verdwenen.

Verder wordt gekeken naar een regionale samenwerking met verschillende milieustraten. • De laatste tijd vliegen er geregeld legerhelikopters over. Wethouder van de Ven licht toe dat dit mede gekoppeld is aan zijn eerdere vraag m.b.t. de EBI. Het zijn politiehelikopters die gevangenen vervoeren. Vervolgafspraken: Geen Verantwoordelijke portefeuillehouder(s): Allen

Verslag kennismaking '100 dagen gesprek'

Vertegenwoordigers: Wim Claessen Matthijs Bosman John Vermeer Frida Rouppe van der Voort Aanwezig namens het college: Burgemeester R.J. van de Mortel Wethouder A.J.F. Potters Wethouder M.F.H. du Maine Wethouder T.O.S. van de Ven Wethouder Y.T. Vos 19 maart, 10.30 uur via MS Teams

Algemene introductie: • Alle aanwezigen stellen zichzelf uitgebreid voor. • Matthijs Bosman licht de visie en doelstellingen van Podium C toe. Hij is 20 jaar geleden begonnen als beeldend kunstenaar in de openbare ruimte. Het kunstwerk moet iets zeggen over de betreffende plek en de mensen die daarlangs komen; de kunstenaar als verandermotor. • John Vermeer geeft een toelichting over de opzet van het onderzoek 'Bomen voor Bomen' en de knelpunten die hij heeft ervaren . Het onderzoek is beperkt tot de natuurgebieden Helvoirts Broek en De Gement. Men is graag bereid om het onderzoek uit te breiden over de gehele gemeente Vught. Een kleine aanzet daartoe is in het plan opgenomen. • Frida Rouppe van der Voort licht in hoofdlijnen de ideeën over publieksbereik toe. Het onderzoek gaat niet alleen over hoeveel bomen er geplant kunnen worden, maar vooral ook over vergroting van belangstelling en steun van het draagvlak onder de Vughtse inwoners. Aandachtspunten voor de komende bestuursperiode: • Podium C wil af van het imago houthakkersdorp en van Vught een plantersdorp maken, in ~amenwerking met kunstenaars en burgers.

•

• •

Iedereen in de gemeente Vught moet probleemeigenaar zijn voor het planten van meer bomen. Het aanspreken en erbij betrekken van de burger wordt de focus van communicatie via acties, webinars, website. Samen met KANT, HOT en Podium C zijn er al 1.700 bomen geplant in de gemeente Vught, maar Podium C wil de komende periode nog veel meer bomen planten . Creatieve processen om te komen tot het planten van meer bomen. De openbare ruimte is een uitdaging, soms bijna een gevecht om dat voor elkaar te krijgen.

Vervolgafspraken: • Podium C en het onderzoek 'Bomen voor Bomen' betrekken bij het uitwerken van de ambities uit het bestuursakkoord om meer bomen te planten. Verantwoordelijke portefeuillehouder(s): • Wethouder van de Ven (water en groen) • Wethouder Vos (ruimtelijke ordening en buitengebied) Bijlagen : • Aanbiedingsbrief College gemeente Vught d.d. 17 maart 2021 • Projectplan bomen in de Vughtse Gement en het Helvoirts Broek • Notitie uitbreiding fase 2 BOMEN over BOMEN • Begroting fase 2 BOMEN over BOMEN • Gespreksnotitie d.d. 18 maart 2021

Naar een duurzame samenleving Vught, 17 maart 2021

Aan het College van B&W van de gemeente VUGHT

Geacht College, In het kader van het wereldwijde klimaatdebat staat het bomenbestand misschien wel als eerste noodzaak genoteerd. Logisch dan ook dat ervan allerwegen aangedrongen wordt om meer bomen te planten vanwege de gunstige effecten op klimaat, biodiversiteit, C02 opslag en nog zoveel meer. Ook in de gemeente Vught is sprake van een ongebreidelde bomenkap en een beperkte compensatie met nieuwe aanplant. Dit vormde de inspiratie voor het project Bomen over Bomen . In eerste instantie ging dit plan in 2020 uit van een grootschalig onderzoek naar de plantmogelijkheden in de natuurgebieden De Gement en Helvoirts Broek. De PAC-commissie van Het Groene Woud stelde ons in staat om dit onderzoek uit te voeren en een opdracht te geven aan John Vermeer van Vermeer Duurzame Diensten . Het resultaat is in januari 2021 gepresenteerd aan belangstellenden en betrokken partijen. De regionale media zoals Het Brabants Dagblad, weekblad HET KLAVERBLAD en de Internet radiozender NOVO 3 hebben er uitgebreid aandacht besteed. In december 2020 en januari 2021 zijn de lokale politieke partijen en hun fractievoorzitters geïnformeerd over ons plan en hebben ik uw college ook formeel geïnformeerd .

Deze brief met bijlagen is daarop de finale aanvulling In lijn met de visie en doelstellingen van Podium C werden de kunstenaars Cathelijne Montens en Krijn Christiaansen betrokken bij de voorstellen voor de uitvoering van het plan. De zienswijze van deze kunstenaars en de regie van Matthijs Bosman resulteerde in een plan dat niet alleen het draagvlak onder de burgers voor onze visie, conclusies en voorstellen zal vergroten, maar hen ook mede-eigenaar gaat maken van de noodzaak om bomen te planten . Deze zienswijze heeft ons bovendien doen besluiten om onze visie en werkmethode, aangevuld met onze ideeën voor burgerparticipatie, in de komende weken aan te bieden aan alle gemeentebesturen in het Groene Woud en het Van Gogh Nationaal Park met het plan Bomen over Bomen als spreekwoordelijk voorbeeld . De eerste contacten zijn gelegd . Ons plan is klaar en voor uitvoering gereed, rekening houdend met de corona beperkingen 2021. Veel fysieke activiteiten worden vervangen door digitale interactie in de vorm van webinars, sociale media en video's. Het realiseren van meer draagvlak en de introductie van

een BOMEN KANSEN KAART zal uiteindelijk moeten resulteren in het daadwerkelijk planten van meer bomen en struiken. Daarbij wordt speciale aandacht gegeven aan een nieuwe herwaardering van cultuurhistorische elementen en wettelijke regelingen in de gemeente Vught, zoals het gebruik maken van het Voorpootrecht en het accentueren van de contouren van de Hollandsche Dijk. Om te kunnen komen tot een concrete uitvoering in 2021 van onze plannen en voorstellen zijn de volgende bijlagen van belang : •

Het onderzoek BOMEN over BOMEN in 2020 heeft geleid tot het basisplan met een uitvoeringsplan bestaande uit 3 uitgewerkte acties in fase 2. Dit basisplan heeft u reeds eerder ontvangen en heb ik volledigheidshalve nogmaals bijgevoegd.

•

De vervolgnotitie uitbreiding uitvoeringsplan fase 2 met een 4e actie.

•

Een integrale begroting om de 4 acties in fase 2 uit te kunnen voeren . De eerder toegezonden begroting (3 acties) vormde de basis voor deze begroting (4 acties).

Concreet willen wij graag met u van gedachten wisselen over deze plannen en een bijdrage in de kosten . In de bijgevoegde integrale begroting hebben wij aangegeven welke financiële partners we op het oog hebben en de hoogte van hun financiële steun . Concreet verzoeken wij u om een bijdrage te verlenen als dekking van een deel van onze begroting. Ik stel het op prijs om een afspraak te maken over deze voorstellen . In afwachting van uw reactie teken ik Met vriendelijke groet

Wim Claessen Directeur/ bestuurder stichting Podium Circulair Coördinator Podium C

Bijlagen: Projectplan bestaande uit onderzoek (fase 1) en uitvoeringsplan (fase 2) Vervolgnotitie uitbreiding fase 2 Begroting en dekkingsplan fase 2

De (on)mogelijkheden van bomen in de Vughtse Gement en het Helvoirts Broek

Projectplan bomen in de Vughtse Cement en het Helvoirts Broek

Inhoudsopgave projectplan Doe l van het project Opdracht Dankwoord

1 2

Bevindingen Algemeen Het He lvoirts Broek De Cement

3 4 5

Uitgangspunten en conclusies De (on)mogelijkheden van het planten Benut ieder hoekje en ieder gaatje, hoe klein ook Kies de juiste soort Deel het verhaal van de noodzaak om te planten

6 7 8 9

Projecten Bomen over bomen Voorpootwat7 Kijken en bekeken worden

10 - 11 12 13 - 14

15

Slotwoord De ro l van kunst Colofon

16 17

18 - 34

Doel van het project

Opdracht Met het oog op de klimaatdoelstellingen ligt een oriëntatie van de ideeën , mogelijkheden en onmogelijkheden om bomen te planten voor de hand . De Provincie Noord-Brabant wil 13.000 ha bos aanplanten , zo' n 40 miljoen bomen, in de komende 10 jaar. De diverse programma' s voor de lokale gemeenteraadsverkiezingen beschrijven uitgebreid nut en noodzaak van het planten van bomen. Maar waar dan? De focus voor deze opdracht ligt daarbij op de Cement en het Helvoirts Broek, als een groene oase tussen 's-Hertogenbosch en Vught. Hier staan nog maar weinig bomen en er is ru imte. Een oriëntatie en plan om de richting te bepalen hoe in samenwerking met eigenaren , pachters , geb ruikers en natuurgroepen in de Cement en het Helvoirts Broek de kl imaatdoelstellingen gerea liseerd kunnen worden is het uitgangspunt van dit onderzoek. Co ncreet komt ons plan neer op het in gang zetten va n ee n o riënterend onderzoe k en rea li satiepl a n om in de Ge ment en het Helvoirts Broek een passend pakket aan duurzame maatregelen te realiseren die een substantiële bijdrage kunnen leveren aan de klimaatdoelstellingen die internationaal en nationaal opgeld doen. We hebben deze gedachten in kleine kring getoetst en hebben kunnen vaststellen dat de ontwikkeling van een dergelijk plan wordt toegejuicht.

We hebben gekozen voor twee gebieden: - De Cement: een groot gebied waar naar aanleiding van de eerste gesprekken mogelijkheden liggen. - Het Helvoirts Broek: omdat dit gebied (in het kader van de opsplitsing van de gemeente Haaren), per 1 januari 2021 overgaat naar de gemeente Vught, leek het gepast om ook dit grensgebied halverwege Helvoirt en Vught mee te nemen als potentieel plantgebied. In onze contacten met de gemeente Vught zijn deze wensen aan de orde geweest. Als gevolg van het kappen van honderden bomen vanwege de infrastructurele werken aan spoor en wegen , wordt in die kringen ook gezocht naar mogelijkheden om het bomenbestand minimaal op peil te houden en waar mogelijk uit te breiden. Opdrachtgever voor dit projectplan is Podium C, vertegenwoordigd door Matthijs Bosman, Wim Claessen en Frida Rouppe van der Voort. Uitvoerders zijn: John en Tiny Vermeer, Vermeer Duurzame Diensten en Krijn Christiaansen en Cathelijne Montens, KCCM. Dit projectplan is tot stand gekomen dankzij een klimaatvoucher van Het Groene Woud . john t:ll Tiny Vermur

Krijn Christiaanst:n en Cathelijnt: Montens

2

Doel van het project

Dankwoord Tijdens het opstellen van dit project hebben we veel mensen gesproken. We willen iedereen die betrokken was bij dit project bedanken voor hun tijd en het delen van hun kennis. Dit projectplan kwam mede tot stand dankzij de hulp van: Sander Wieringa en Johan Smeulders van de Natuur en Milieuvereniging Vught Toine van de Ven en Hes van Kessel van de gemeente Vught Ad van de Ven en John Romeijnders en Martien Vromans van de gemeente Haaren Jeroen van Leijsen en Mary Fiers van de Provincie Brabant Diverse groepsleden van KANT en DEH Frederiek van Lienen van de Duinboeren Leden van de weidevogelwerkgroep Cement Ge ra rd Be rke lm a ns , voo rzitter De Groene Vesting Vincent Lokin, Waterschap De Dommel Agrar iërs zoals Jan Kemps en Nico van de Sande Harrie Menning, Waterschap Aa en Maas Marian Rensink, Waterschap De Dommel Jochem Sloothaak, Brabants Landschap Marianne Muller van bureau More

3

Bevindingen

Algemeen > Er is een enorme druk om bomen te planten , maar vooralsnog lijken er veel meer bomen te verdwijnen dan overheden en burgers terug planten. >Het vergt heel veel overleg om ergens één boom te planten. Veel partijen zijn bezig vanuit hun eigen belang, vaak met nobele redenen, maar daar planten we geen bomen mee! >Op een paar positieve acties na, zijn de meeste en grotere kansen reëel op de langere termijn en vergen deze nog veel overleg en afstemming. > Er is grote noodzaak tot versnelling. Hoe, met wat voor ' smeerolie' krijgen we dit proces aan de gang? Kunnen kunstenaars het bewustzijn om nut en noodzaak van bomen planten vergroten? Helpt creativite it om oplossingen te bieden en draagvlak te creëren? Voor Podium Cis dit geen vraag maar haar overtuiging. >Het belang van kabels en leidingen veroorzaakt dat het steeds lastiger, zo niet onmogelijk, wordt om bomen te planten. De macht van kabelexploitanten is (te) groot. Men kent aan bestaande bomen langs wegen te weinig belang toe . > Diverse Vughtse politieke partijen hebben de ambitie om veel bomen te planten in de komende jaren, echter zonder concreet te worden hoe en waar. Zonder ingrijpende besluiten gaat dat niet lukken.

4

Bev indingen Het Helvoirts Broek >Onder aanvoering van de Duurzame Energiecoöperatie Haaren (O EH) gaan we hier bomen en struiken planten: komend winterseizoe n'

>Voor de langere termijn zijn er mogelijkheden wanneer we de noodzaak tot het planten van bomen in blijven brengen tijdens de inrichting en ontwerpfase. Wie gaat d it doen? Want dergelijke sess ies kosten vee l voorbereidingen en afstemming gedurende meerdere jaren. Hier ligt een taak voor de NMV, Natuu r e n Milieuvereniging Vugh t.

5

Bevindingen OeGement >Op korte termijn zijn geen plantacties voorzien. Sterker nog, er zullen zeer waarschijnlijk nog meer bomen verdwijnen of niet worden vervangen wanneer ze omgaan of oud en versleten zijn.

> Hier spelen heel erg veel belangen . De REKS, het weidevogelbescherming/-convenant, de Hollandse Dijk, agroforestry etc. De gemeente Vught lijkt de beste partij om hierin de regie te gaan nemen.

6

Uitgangspunten en conclusies

De (on)mogelijkheden van het planten Dat het planten van bomen belangrijk is, wordt breed gedragen . Toch verloopt dit proces niet zo soepel als gewenst en noodzakelijk is. In feite moet er voor iedere nieuwe aanplant een kle in gevecht worden geleverd . Met dit plan willen we , al bomen plantend , een geïnteresseerd publiek deelgenoot maken van de kansen maar ook de complexiteit die de ogenschijnlijk eenvoudige activiteit van het aanplanten met zich meedraagt. We streven ernaar de missie van het planten van bomen en struiken breed gedragen te laten worden door het een gezicht te geven. Ondanks bovengenoemde obstakels zien we drie kans vergrotende ingrediënten voor aanplant op korte termijn van bomen en struweel: > Benut ieder hoekje en gaatje, hoe klein ook > Kies de juiste soort > Deel het verhaal over de noodzaak van het planten

Bomen die klnarstaan om geplant te worden, foto "s: studio_ Add

7

Uitgangspunten en conclusies > Benut ieder hoekje en ieder gaatje, hoe klein ook

Met de juiste bli k vind je nog verasse nd veel onbenutte plekken voor nieuwe aanplant. Bijvoorbeeld wanneer je gebruik maakt van het Voorpootrecht of bij nieuwe Voedselbossen:

Voorpootrecht In de Meierij , waarin Vught ook ligt, geldt dit recht. Het is al een oud recht, uit ca. 1250, dat door Hertog jan is ingesteld. Omdat Brabant toen heel kaal was (er waren veel bomen gekapt voor de bouw van schepen) kreeg de wind vat op de grond . Het organisch materiaal, het zwarte goud van de bodem , verwaaide uit de grond . Stuifzand overspoelde dorpen en landerijen. Om dat tij te keren , gaf de hertog 'aangelanden ' de moge lijkheid om de berm van de wegen in te planten met bomen , die vervolgens eigendom bleven van de aangelanden. Aangezien hout vroeger een hoge opbrengst had , en men zelf ook heel veel hout nodig had , was dat erg welkom. De wegen werden weer aangeplant. Eigenlijk speelt dit nu weer. We hebben - snel- meer bomen nodig. Dit keer om de klimaat- en biodiversiteitscrises een halt toe te roepen . Het voorpootrecht vormt ook in dit project een grote factor bij de inplant langs wegen. Aanliggenden kunnen claimen dat ze bomen willen planten langs wegen en maken dan gebruik van het voorpootre cht. Recentelijk zijn in Haaren meerdere rechtszaken hierover gevoerd. Inmiddels is er veel kennis over besch ikbaar.

Voedselbossen in de regio gaan juist volop groeien Terwijl er overal bomen verdwijnen , is er juist bij voedse lbossen in deze regio een enorme groei te zien. Ze schieten als het wa re als paddenstoelen uit de grond. En dan ook met vele hectares tegelijk. Bij gaand overzi cht geeft initiatieven wee r die nu a l in de aa npla ntfa se zitte n (locatie 1 met 3 ha e n locati e 2 met 1,6 ha). Locatie 3 betreft ee n doo rontwikkeling naar ee n mooi biod ivers 've rlo ofd ' systee m, omd at de droogt e en letterzetter de ho utopstan d va n denne n nage noeg gehee l heeft aa nge tast . De a nd ere lo cati es zijn nog in de initiati effase. Voe dse lbosse n werke n zo aa nst eke lijk omd at ze hoop bieden. Ze verenigen landbouw met natuur, ze zijn de ultieme vorm van natuur-inclusieve landbouw. We zien dat, meteen al in het eerste jaar, de insecten overvloedig terugkeren. Ook de patrijs komt weer terug. Blijkbaar is het zo dat wanneer de mens de gelegenheid schept, de natuur daar gulzig gebruik van maakt. In het Helvoirts Broek en de Cement zijn nog geen voedselbossen. Wel is drie jaar geleden door een inwoner een verzoek gedaan aan de gemeente voor een voedselbos, maar deze inwoner is helaas vroeg overleden . De Duinboeren zijn in het kader van Brabantse Bodem (zie later) wel aan het kijken naar allerlei vormen van agroforestry in de Cement.

Voedselbossen îri de directe omgeving van de Cement en liet Helvoirls Broek

8

Uitgangspunten en conclusies > Kies de juiste soort

Bij de keuze van nieuwe aanplant is di versiteit en gevarieerdheid van groot belang en soms is het aanplanten van struweel kansrijker dan vechten voor bomen .

Welke bomen? De keuze voor soorten is vooral gericht op toename van biodiversiteit, opslag van C02 en klimaatbestendigheid. We willen daarom niet per se gaan voo r strikt inheems (hoewel we toegeven dat daar veel goede argumenten voor zijn), maar juist voor bio-diverse bomen en stru iken. Een be langrijk criterium is wel dat ze niet invasief (sterk woeke rend) mogen zijn. De beuk en de eik zijn nu nog bekende bomen in onze bossen, maar dat zal in de toekomst well icht gaan veranderen . Onderzoekers van de Wageningen University denken dat een aantal bomen in de toekomst verdwijnt door temperatuurstijging. Zo zien we de lijsterbes , zomereik en beuken langzaam verdwijnen. Het wordt te warm, beuken kunnen niet tegen de wisselende waterstanden en stikstof neerslag zorgt voor een dermate hoge verzuring dat de zomereiken niet meer overleven . Onderzoeker en ecoloog Wieger Wamelink van de Wageningen University laat in het bos zien wat er gebeurt als het warm is. Hij voorspelt dat er tot wel 500 soorten gaan verdwijnen . Maar er zullen gelukkig wel veel soorten vanuit het zuiden van Europa voor terug gaan komen . Ook de loka le g rot e boo mkwe kerij M. va n de Oever uit Haaren he eft het in ee n rece nt interview in het Braba nts Dagblad over klimaatbomen: ga voor zo gevarieerd mogel ijk.

WUR~ onderzoeker louis König op een wnf11otenpln11tage,foto: Cert·Jn n Nnbuurs

9

Uitgangspunten en conclusies > Deel het verhaal van de noodzaak om te planten

Door burgers, beleidsmakers en belanghebbenden deel uit te laten maken van het aanplantproces en te informeren over kansen en rechten, maak je ze mede-eigenaar van ons doel: meer aanplant van bomen en struweel.

Leefomgeving Nu de a fge lope n t ijd de me ns zich enigszin s terugget ro kke n heeft , is er wee r mee r bewustzijn va n andere vormen van leven en de relatie tussen mensen en niet-mensen. Binnen deze context willen we mensen op een soms lichtvoetige, humoristische en soms serieuze, instructieve manier bewust maken van andere actoren dan wijzelf: de bomen en struiken. Terwijl wij in het westen natuur lange tijd zagen als een achtergronddecor van menselijke handelingen , is de laatste tijd duidelijk dat de achtergrond op het toneel is beland en niet-menselijke vormen van leven evengoed actoren zijn in onze gedeelde leefomgeving.

Excursies Om deelnemers actief aan het planten te krijgen en in te voeren in het perspectief van bomen en struiken , alsmede de mensen die hun positie en belangen behartigen , hebben we een aantal excursies ontwikkeld. Fenomenen, gebruiken en verhalen die horen bij het aanplanten van bomen , vormen hiervoor de aanleiding. iedere excursie zal op een bijzonder facet hiervan inhaken en opent je ogen voor een belangrijke hoevee lheid ' restruimte' waarin aangeplant kan worden. Voor elke plantactie wordt een excurs ie ontwikkeld en een toegewijde gids uitgenodigd. iedere excursie krijgt een eigen vorm in relatie tot de plantactie. Kennis, ervaring en informatie die relevant is voor het kunnen planten van meer bomen wordt zodoende publiekelijk ingezet. Daarbij ligt de nadruk o p het fysiek in he t ve ld vinde n en benutten van pl a ntm oge lijkhede n. De exc ursi es worden geleid door een bevlogen belangenbehartiger van de bomen en worden zodoende een rondleiding langs dingen die wél kunnen.

Bovenstaande uitgangspunten en conclusies hebben geleid tot een uitvoeringsvoorstel dat bestaat uit drie projecten , waarop hierna verder wordt ingegaan .

10 Projecten

la. 'Bomen over bomen': excursie en kick-off sessie Voorafgaand op de kick-off sessie stappen beleidsmakers, stakeholders, betrokkenen , bestuurders, verwanten en belangstellenden die verbonden zijn aan de splitsende dorpskernen en ontvangende gemeentes op de fiets en rijden de lommerrijke lanen af. Op de fiet sen zijn bomen bevestigd. De bomen op de bagagedragers dienen hierbij als zichtmodel. Op deze manier kunnen de deelnemers onderzoeken hoe lommer rijk de lanen in werkelijkheid zijn en waar nog gaatjes voor bomen te vinden zijn.

Locatie: lommerrijke lanen van Haaren naar Oisterwijk, Helvoirt naar Vught, Esch naar Boxtel en Biezenmortel naar Tilburg Gids: n. t.b. Vorm: fietstocht Deelnemers: beleidsmakers en andere betrokkenen Attributen: bomen op de bagagedragers van fietsen Datum: voorjaar 2021

11

Projecten

la. 'Bomen over bomen': excursie en kick-off sessie (vervolg) In de plenaire kick-off sessie ' Bomen over bomen ' worden de deelnemers (beleidsmakers, stakeholders, belanghebbenden en belangengroepen) meegenomen in de mogelijkheden en onmogelijkheden die zich aandienen wanneer mensen met veel toewijding het initiatief nemen om bomen, struiken en struweel aan te planten. Gedurende het opstellen van dit projectplan kwamen veel hindernissen aan het licht. Met deze kick-off aansluitend op een excursie willen we de missie van het planten van bomen en struiken een gezicht geven en hier draagvlak voor creëren. lb. Vierduizend bomen Onder aanvoering van de Duurzame Energiecoöperatie Haaren (DEH) worden in ieder geval 500 bomen en struiken geplant in het komend winterseizoen in of aan de rand van het Helvoirts Broek. Voor de lange termijn zijn er ongetwijfeld mogelijkheden wanneer we de noodzaak tot het planten van bomen voortdurend onder de aandacht wordt gebracht tijdens de inrichting en ontwerpfase. Dergelijke plannen moeten apart begroot worden aan de hand van nieuw onderzoek, voorbereiding en afstemming gedurende meerdere jaren. Voor de uitvoering ligt hier een taak voor de DEH of NMV (stichting Natuur- en Milieugroep Vught). DEH heeft voor de aanplant van 4.000 bomen (1.000 per gemeente) een projectplan en een begroting opgesteld.

De financiering van het planten van de bomen in het Helvoirts Broek valt binnen dit plan van aanpak en dus binnen deze begroting. Het volledige projectplan en toelichting op deze begroting zijn op aanvraag beschikbaar.

Samenvatting >Fietstocht met aansluitend een plenaire sessie >Planning: voorjaar 2021 >Opdrachtnemers: Podium C >Opdrachtgever: Gemeente Vught

12

Projecten 2. 'Voorpootwat?': excursie en uitvoeren voorpootmogelijkheden Het typische Brabantse lanenlandschap, dat ook zichtbaar is in de Meierij, vindt zijn oorsprong in een eeuwenoud recht: het voorpootrecht (ook wel: plantrecht of pootrecht). Dit recht, dat grondbezitters de moge lijkheid geeft om bomen te planten in de gemeentelijke berm die grenst aan hun perceel, is nooit vervallen. Dit biedt mogelijkheden voo r het planten van bomen. Maar er zijn wel verkeerstechnische en juridische aspecten aan verbonden en , zoals bij zoveel rechten het geval is, komt ook dit recht niet zonder verp li chtingen tot stand. Deze excursie biedt inzicht in alles wat er bij het voorpootrecht komt kijken en heeft als doel om bewoners te stimuleren meer bomen te planten in publiek groen.

Samenvatting >Opdrachtnemer: Podium C >Opdrachtgever: Gemeente Vught > Plantresultaat: tussen de 40 - 100 bomen

Voorbeeld van een pootkanrl: akte van Helvoirt. 1491

Locatie: weg met aangelanden Gids: n.t.b. Vorm: wandeling Deelnemers: aanwonenden: particulieren en agrariërs die willen planten op publieke grond Attributen: een aantal bomen, meetapparatuur, piketpaaltjes, markeringsvlaggetjes Datum: medio 2021

13

Projecten

3.'Kijken en bekeken worden': excursie en onderzoek weidevogelgebied De Cement is een van de weinige weidevogelgebieden in Zuid-Nederland en daarom staat als een paa l boven water dat het niet vanze lfsprekend is om daar veel hoge bomen te planten. Echter, ruimte voor meer beplanting is overal te vinden. Daarom spelen de deelnemers het spel van kijken en bekeken worden , met behulp van mobiele schuilplekken zoals lage bosjes en struweel, om zo te ontdekken waar de weidevogel goed zicht heeft op potentiële predateren. Dit alles speelt zich af tegen het decor van het verdedigingswerk de Hollandse Dijk.

Charles Fr~ger, Wilder Mann . 1010

Locatie: De Cement Gids: n.t.b. Vorm: spel geënt op levend stratego Deelnemers: leden weidevogelgroep Attributen: mobiele bosjes/ laag struweel Datum: m edio 2021

14

Projecten 3. 'Kijken en bekeken worden': excursie en onderzoek weidevogelgebied (vervolg) Tegen de achtergrond van het gegeven dat de Cement op de kaart van Nederland een van de weinige weidevogelgebieden in Zuid-Nederland is, is het lastig om een plek te claimen voor het planten van bomen . Het is zinvol om samen met belanghebbenden, dus ook de weidevogelgroep, een speciale studiedag in te richten waar onder leiding van Podium C gebrainstormd wordt om tot bruikbare oplossingen te kunnen komen . Het spreekt voor zich dat het weidevogelconvenant niet ter discussie staat. Dat neemt niet weg dat in overleg en ook tijdens de excursie gezocht moeten worden naar oplossingen die voor beide partijen acceptabel zijn . Gezien de urgentie tot het planten van bomen is dit ons uitgangspunt.

Tijdens de zeer droge zomer in 2018 trad er plots een mooi verschijnsel op: de Hollandse dijk was zichtbaar in het landschap. Rond 1529 legde Frederik Hendrik een indrukwekkend verdedigingswerk aan tijdens de belegering van Den Bosch. De Hollandse Dijk maakte daar deel van uit en is nu onderdeel van De Groene Vesting, een levende linie. Hoe mooi zou het zijn om deze historische dijk weer zichtbaar te maken in het landschap en kunnen bomen en struiken dit bewerkstelligen?

Samenvatting > Voor wie: stakeholders de Gement > Planning: medio 2021 > Opdrachtnemer: Podium C > Opdrachtgever: Gemeente Vught > Plantresultaat: gevarieerd laag struweel, tussen de 40 - 100 stuks

15

Onderdeel Fase 1 1 Bomen over bomen

Omschrijving

Planten Helvoirts Broek Loense Baan 'Bomen over bomen': excursie en kick -off sessie

2 Verhalen langs het voorpootpad

Voorbereiden ' Voorpootwat?': excursie ~eren voorpootmogelijkheden

3 Kijken bekeken worden

Voorbereiden .' Kijken en bekeken worden': excursie en onderzoek

Fase Il

2021 2020 2022 .okt-dec jan-mrt ,apr-jun ju l-sep okt-dec jan-mrt apr-jun ju l-sep okt-dec

XX

XX

XX

XX XX

- - x

x

XXX

XXX

XXX

x x

XXX

XXX

XXX

16

Slotwoord

De rol van kunst ' Het zijn onzekere tijden en we moeten heel wendbaar zijn en juist ontwerpers en kunstenaars zijn heel goed in staat om nieuwe mogelijkheden te bedenken ', aldus Martijn Paulen , directeur van de Dutch Design Week. Ook Matthij s Bos man , arti stiek leider va n Podium C, vindt de rol van kun st in tijden van grote maatschappel ijke veranderingen extreem waardevol. ' Kunstenaars hebben de unieke kracht om de samenlev ing op een intrigerende manier richting verandering te duwen. Ik geloof dat kunstenaars dat podium nodig hebben en meer nog, dat de samenlev ing en het bedrijfsleven die kunstenaars nodig hebben.' Wij hebben u met trots dit projectplan gepresenteerd dat tot stand kwam door een samenwerking tussen John en Tiny Vermeer en Cathelijne Montens en Krijn Christ iaansen . De bundeling van onderzoekende en ontwerpende krachten binnen dit project is in onze ogen een nieuw bewijs van deze overtuiging. Pod ium C

17

Onderzoek, creatief ontwerp en uitvoering Vermeer Duurzame Diensten, Tiny en John Vermeer KCCM, Krijn Christiaansen en Cathelijne Montens

Opdrachtgever Pod ium C, Wim Claessen, Mathijs Bosman, Frida Rouppe van der Voort

Artistieke leiding Matthij s Bos ma n

Voucher en beoordeling Het Groene Woud , Project Advies Commissie

Advies co-financiering Bureau More

PODIUM©

Vermeer

urzame Diensten

Bijlages bij projectplan bomen in de Vughtse Ge ment en het Helvoirts Broek Inhoudsopgave bijlages Bijlage 1. Achtergronden bij dit bomenproject Waarom bomen? Heel veel bomen willen we gaan ze tten , ook in Brabant Maar wat gebeurt er? Kabels en leidingen Vee 1weerstand tegen bomen Samenhang met andere initiatieven in de regio DEH , NMV en KANT

18 19 19

20 20 20 - 21

Bijlage 2. Beschrijving van de Gement, het Helvoirts Broek en de kansen Afbakening van het onderzoeksgebied 22 Het Helvoirts Broek 22 22 - 23 Korte beschrijving Stakeholders 23 23- 24 Kansen korte termijn 24 Kansen langere termijn 25 De Gement Korte beschrijving 25 Stakeholders 25 Kansen korte termijn 25 26 - 30 Kansen langere termijn Bijlage 3. Projectideeën voor fase Il (na 2021)

31 -34

78 Bijlage 1. Achtergronden bij dit bomenproject Waarom bomen? Waarom zouden we bomen moeten gaan aanplanten? De redenen om dat vooral nu te doen zijn legio:

>Bomen slaan veel kooldioxide op. In de orde van grootte van 8-12 ton per jaar per ha. Kooldioxide (C02) is de belangrijkste oorzaak van het broeikaseffect. > Bomen vergroten de biodiversiteit enorm. > Bomen herstellen de bodem. In de bodem zit 30 - 403 van onze biodiversiteit. Gezonde bodems bieden dus veel meer biodiversiteit. Een goede bodem bevat ook veel humus, ook wel organische stof genoemd. Hoe meer humus, hoe meer C02 opslag. Er wordt wel gezegd, dat we geen broeikasprobleem meer hebben als we wereldwijd 13 organische stof aan onze bodems kunnen toevoegen. Het is terecht dat de boeren zeggen dat zij de oplossing hebben door goed bodembeheer toe te passen. Al zien we helaas dat de agrarische sector dit nog niet overal uitvoert. > Bomen verlagen de hittestress. Als het heet is en de zon sc hijnt fel, dan kun je nergens beter zijn dan onder bomen. H ittestress treedt steeds meer op in steden en versteende gedeelten van dorpen , zeker met de warme zomers van de afgelopen jaren. En dan zijn er geluiden dat deze zomers nog koele zomers zijn ten opzichte van wat we kunnen gaan verwachten. Ook kale, geploegde stukken akkerland hebben een hoge hitte afgifte. Bomen temperen die warmte enorm. > Bos is belangrijk voor water en schone lucht. Bomen zorgen ervoor dat regen langzaam via de bladeren naar de grond toe loopt.

Zeker met de grote stortbuien van tegenwoordig is het erg belangrijk om de grond niet meteen weg te laten spoelen. Ook vangen bomen fijnstof op en produceren ze zuurstof.

19

Bijlage 1. Achtergronden bij dit bomenproject Brabant zorgt voor nieuw en

Heel veel bomen willen we gaan zetten, ook in Brabant Frans Timmermans, Eurocommissaris, heeft recentelijk het aantal va n 2 miljard opgeh oogd naar 3 miljard bomen die we de komende jaren in Europa moeten gaan planten.

toekomstbestendig bos

0.k~tO~fMCdeproorirlcle"-"d-8rabllncci......., -~ncllgermallen.

Volgens de nationale bomenstrategie gaat Nederland tot 2030 103 extra bos aanleggen , zo' n 37.000 ha. Brabant wil zo' n 13.000 ha aan gaan leggen. Volgens Rik G ras hof, voormalig gedeputeerde Natuur, water en milieu bij de prov incie Noord- Brabant, zijn dat 40 milioen bomen de komende jaren. Vo lgens een rekensom van Matthijs Bosmans, Podium C, betekent dat voor Brabant 11 .000 bomen per dag planten , zeven dagen per week tot 2030' Let wel: 11.000 bomen per dag'

De natuur en milieufederaties hebben een grote prijs gewonnen bij de Nationale Postcodeloterij voor het planten van 10 mi ljoen bomen de komende 4 jaar. ().lll~ooor60.000l'loc~v.,.,do70.000~0csge'.ede~jltl<!vemoCLrNCn. ~ma.tllwordldekomondollOl>)ll.ll<l)OOOl\ed:;ll"enk>uwOllS..,ngelegd

Lokale polit ieke partijen willen ook bomen planten. Zo wil Groen Links/ PvdA Vught 31.000 bomen in de komende 5 jaar planten. D66 gaat hier nog overheen door een getal van 50.000 bomen te noemen. De vraag is of dit reëel is zonder echt drastische keuzes te maken en een uitvoeringsplan te hebben. Kortom de goedbedoelde initiatieven buitelen over elkaar heen. De hu idige ervar ingen geven een totaal ander beeld.

~heelal'9blment.e1DHIH'10e~Ol'l<.~ntenml>Cima•~ooo hlc".are~'le<I. Oill'.aa11nde8~8ouwlslra'.eiioa,cieoeD1-kdoor Gedlpi.CH<doSlalen is ~. EitnÇfoaf<»elYM1de8t.,_tlOS.$Clft0$Ht'tjdlg.Hlil~ Ull M11Z"'ldlolOCWt

bomen,...nanoe-ót.l.t.'ló9...,.. 0$IOil$!MldYM1dUa bos1W11SmMigZI $IO!:l'lt.~Rllr.GraSl'IOlf ( ~lula'. WaietenMlleu)''Pel1SHngroot pn»lolem . bW<>l'tnonuC>e~:ebronv..,,~B<l5$Gl'lhoo.iden",...er

wst" $i)C'len ook con vrote rol <n de vukg;lrlg......, C02 en J~b:ol . O:a:im33$1.qn óabo5wnvoor-als8"'b&nder3oonoclangrijkoetlÓC(JllOOfnx:rcebc.rorgcnni

voor 5dlOM W1I: en -":oelk>Q in 11ete zomers. Er> hoe dNerwr r>etbos !s. hoe be!el' al O.zo fllnc:~ ..ordfirl ft!Wld. Hout &!ll bouwmalt.'lfla;JI IS ook ..... dulin_,,

Maar wat gebeurt er? Terwijl veel part ijen ijveren voor meer bomen en er heel vee l beleid gemaakt wordt en uitspraken gedaan worde n op dit terre in, sneuvelen in de regio juist heel vee l bomen. Heel concreet dreigen bij de reconstruct ie in de Torenstraat Helvoirt dre igen ook een aanta l grote eiken te verdw ijnen. En dan is er nog de ombouw van de N65 waar zo' n 480 majestueuze eiken gaan verdwijnen, terwijl de compensatie nog niet goed is geregeld. Tony van der Meulen (columnist van het Brabants Dagblad) noemt Vught niet voor niets het bekende houthakkersdorp van Brabant. 'Vele honderden grote bomen sneuvelen voor de N65. Een mooie eik doet er 40 jaar over om zo mooi te zijn '.

11U~llOOfftell~WlgenYWtbe'.onenstaal . Meefenv: taerbol !sou1van

grootbebng "

Massale bomenkap voor nieuwe N65: 'Mensen zullen schrikken van de kaalslag' VUGHT· D• N65. geliefd om zijn bomenrijen. majestueuze e iken tn fTn~ ulUk:hten op laodgoederen. een oude Napolt-onrout• die Oen Bosch verbindt met Tilburg m~ w•t bllJrt er 011er 11•n de ·mooiste rljk5Wtg 113n Bra~nl' 111 er 1lrak1

Bij de nieuwbouw bij de Braacken gaan weer diverse bomen verdwijnen . Ook voor de nieuwe gebouwen en inga ng van Marggraff in het Vughtse ce ntrum zijn bomen gekapt . Het blijft maa r doorgaan .

ruim \11-rhondtlrd bomen zijn gekapt?

20

Bijlage 1. Achtergronden bij dit bomenproject Kabels en leidingen De macht van kabels en leidingen neemt toe. Het is niet toegestaan daar bovenop bomen of struiken te planten. Sterker nog, soms worden kabels en leid ingen onder bestaande bomen door 'geschoten '. Dan staan deze bomen dus boven op een leiding. Ze worden vanaf dat moment 'gedoogd '. Dat houdt in dat als ze omwaaien of van ouderdom omgaan, er geen nieuwe mogen worden teruggezet, want er lopen immers leidingen. Hoe zwak kan de positie van bomen zijn? Veel weerstand tegen bomen Mensen houden van bomen, maar vee lal niet bij hen in de st raat of langs hun land. Burgers vinden bomen vaak veel over last geven door schaduw, worteldruk en bladval. Bomen langs percelen zij n ook niet geliefd vanwege schaduw, wateronttrekking, verminderde veiligheid etc.

Daarom kijken wij ook nadrukkelijk naar de mogelijkheden van struweel, heggen en brem. Omdat deze veel lager zijn dan bomen, accepteren mensen deze landschappelijke elementen gemakkelijker. Uit een beleidsnotitie in Eindhoven blijkt dat vooral struweel voor meerdere diersoorten een aantrekkelijk biotoop biedt. Kleine vogels zullen daarin eerder een nest bouwen dan in een hoge grote eik. Landschappelijk ziet zo' n heggen landschap er ook prachtig uit. Niet voor niets dat het Maasheggen landschap op de lijst van Unesco staat. Samenhang met andere initiatieven in de regio OEH, NMV en KANT DEH staat voor Duurzame Energiecoöperatie Haaren. Naast verduurzam ing van de energ ievoorziening, houdt DEH zich ook steeds meer bezig met de leefomgeving. Afgelopen voorjaar heeft de DEH het plan opgepakt om in de vier dorpen , op weg naar de ontvangende gemeente, bomen te gaan aanplanten.

De gemeente Haaren splitst zich op eind dit jaar. De vier kernen Haaren, Helvoirt, Esch en Biezenmortel gaan naar vier verschillende ontvangende gemeenten, respectievelijk Oisterwijk, Vught, Boxte 1 en Ti 1burg. Het beeld dat DEH wil uitdragen , is dat inwoners uit de kernen via lommerrijke lanen naar hun ontvangende gemeenten kunnen wandelen, en andersom. Inmiddels komen er al veel verzoeken binnen van bewoners en agrariërs om mee te kunnen doen met het planten van bomen, stru iken en heggen. Recentel ijk is een werkgroep opgericht om deze plantactie te kunnen organ iseren en uitvoeren.

Stand van zo.ken Jaarthema 4 x 1000 bomen Gesprekken mei de omliggende gemeenten z11n qevoerd en er bLijkl veel interesse voor bollliinaanplant! De gemeenten .telf. maar ook partrculicren witten grond beschikbaar s1cl1cn Veel kansen dos, maar ze moeten wel nog wnrden

--ic:~--- ~~:=~·:~ :~1::\:~~~~1~:,:~:~~o:=~~·: in november al deze bomen kunnen gaan planten? Bel John VC«Tlccr• 06· 12579879

Enkele OEH leden hebben zich al aangemeld om mee te helpen planten Zijn er ook

!eclen die mee willen helpen in de orgamsa11e. het maken van afspraken. bepalen en bes1ellen van bomen etc.?

21

Bij lage 1. Achtergronden bij dit bomenwoject

Samenhang met andere initiatieven in de regio OEH, NMV en KANT (vervolg) Ook vrijwillige planters melden zich aan. OEH verkrijgt ook extra financiële fondsen voor de uitvoering. Mooi om te zien hoeveel enthous iasme dit initiatief opwekt. Ook is er in Vught een burgerinitiatief sinds me i opgericht die erg actief is: KANT (Klimaat Adaptatie Natuur en Tuin). KANT heeft inmiddels diverse act iviteiten uitgevoerd. Eind oktober gaan zij 340 sneeuwballen (Viburnum Lantana) aanbieden aan burgers om die te planten in hun voor- en achtertuinen en buurten. De NMV (Natuur en Milieugroep Vught) heeft een deskundige bomenwerkgroep. Naast bescherming van bomen, geven zij desgewenst ook deskundig advies. Deze bomenwerkgroep heeft aangeboden mee te denken in keuze, beplantingswijze etc. van de bomen en het struweel. Omdat er op Vughts grondgebied een overlap met deze initiatieven plaatsvindt, zijn hun projecten meegenomen in dit rapport.

22

Bijlage 2. Beschrijving van de Gement. het Helvoirts Broek en de kansen

Afbakening van het onderzoeksgebied Er is ons gevraagd: waarom neem je niet een ander of groter gebied, waar wellicht meer kansen zijn ? Vooralsnog hebben we het bij beide gebieden gelaten. Daar is de problematiek en het aantal stakeholders immers al dermate groot, dat we niet breder hoeven te kijken. De problematiek van de (on)mogelijkheden om bomen te planten komen dan al duidelijk genoeg naar voren. Als je de ambitie hebt om de grote aantallen gewenste bomen te gaan planten in de gehele gemeente Vught, dan zul je een soort masterplan moeten maken , waarbij je alle conventionele en onconventionele mogelijkheden gaat onderzoeken en vervolgens realiseren. Vught krijgt er een groot extra buitengebied bij vanuit Helvoirt. Ook daar liggen richting de Margriet nog grote mogelijkheden. Zoals beschreven omvat dit onderzoeksproject twee gebieden: - Het Helvoirts Broek - De Gement Per gebied geven we een korte beschrijving, een overzicht van de stakeholders en kansen op de korteen de lange termijn:

Het Helvoirts Broek Korte beschrijving (bron: Wikipedia) Het Helvoirts Broek is een natuurgebied gelegen in het vochtige dal van de Broekleij en Oude Leij. Het is gelegen in de gemeenten Vught en Haaren en het ligt ten noordoosten van Helvoirt. Sinds 1994 is het eigendom van de Stichting Brabants Landschap. Omstreeks 1900 was het gebied nog vrijwe l een aaneengesloten moeras, maar tussen 1910 en 1920 werd dit ontgonnen door enkele particulieren die in een maatschap verenigd waren. Bij het Afwateringskanaal ' s-Hertogenbosch - Drongelen werd een stoomgemaal gebouwd en , mede dankzij een netwerk van sloten en greppels, was het moeras in één jaar drooggemalen. Het werd verkaveld in langgerekte percelen die loodrecht op de waterloop stonden .

23

Bijlage 2. Beschrijving van de Cement. het Helvoirts Broek en de kansen

Korte beschrijving (vervolg) Tussen 1988 en 1990 werd het gebied ernstig verstoord door diepploegen en egalisatie, waarbij de bodemlagen vermengd en verstoord werden . Aldus werden natuurwaarden vernietigd , hoewel holpijp en waterviolier hier en daar nog voorkomen. Tegenwoordig worden maatregelen genomen om de natuur te herstellen. Hierbij is vooral het herstel en de instandhouding van de kwel uit de noordoostelijk gelegen dekzand rug van belang. Op deze rug liggen landgoederen als Jagers hagen en Sparrendaal. In het gebied broeden weidevogels, zoals kievit, grutto en scholekster. Het gebied is aangewezen als Natte Natuurparel en vormt een verbindingszone tussen de grote natuurgebieden De Brand en de Kampina. We hebben gekozen voor het deel van het Helvoirts Broek dat boven de N65 (Helvoirtseweg) ligt . Aan de noordzijde ligt de Loonsebaan.

Stakeholders De belangrijkste stakeholders voor dit gebied zijn: > Provincie Noord-Brabant > Brabants Landschap >Waterschap De Dommel >Ge meente Vught (als nieuwe ontvangende gemeente van Helvoirt) > Boer Jan Kemps > Tuinder Nico van der Sande > Enkele particulieren

Kansen korte termijn Drie concrete kansen bieden zich aan: Door het Helvoirts Broek loopt een betonnen pad. Boer Jan Kemps heeft dit pad al jaren geleden aange legd. De Provincie heeft nagenoeg alle grond eromheen gekocht, maar omdat er vermoedens zijn van vervuiling juist het pad niet. Dat pad blijft dus in bezit van Jan Kemps. Jan gaat stoppen met zijn bedrijf en vindt het prima als we aan weerszijden van het pad bomen planten in de berm , gebruikmakend van zijn voorpootrecht. Dit is al afgestemd met de projectleider van de Provincie, de beheerder van het Brabants Landschap, boer Jan Kemps en de gemeente Haaren.

24

Bij lage 2. Beschrijving van de Cement, het Helvoirts Broek en de kansen

Kansen korte termijn (vervolg) Hij schoof de vraag door naar Vught als ontvangende gemeente. DEH en Plein Helvoirt hebben budget beschikbaar gesteld voor de uitvoer ing van deze aanplant(€ 1.000,-). Aan de noordkant van het Helvo irts Broek, net ten zu iden van de Loonse Baan, wil tuinde r Nico van der Sande, zo' n 350 bessenstruiken gaan aanplanten , merendeels voor de vogels. Deze aanplant komt voo rt uit een verpl ic ht ing va nuit de kavelruil va n het Brok kenbroe k. Nico zal de struiken aa nsc haffe n en beta len , vrijwill igers van DEH zullen deze mee in gaan planten komende winter. Ook aan de noordzijde, op de kruising van de Oude Loonse Baan met de Nieuwkuijkse weg, legt Sticht ing Voedselbosbouw een voedse lbos aan: het Loon se Bos. Gebruikmakend van het voorpootrecht za l deze sti chtin g in de be rm tussen het fi etspad en het voe dselbos ee n rij extra fruitbomen in de be rm aanplanten . Deze zullen door de st ichting worden betaald en gep lant met DEH-vrijw illigers. De verantwoorde lijkheid voor het onderhoud en beheer en bijvoorbeeld water geven bij de komende droge zomers ligt bij degene die het voorpootrecht uitoefent. In dit geval de boer, tu in der en de eigenaar/ pachter van het Loonse Bos.

Kansen langere termijn De Provincie en het Groen Ontw ikkelfonds Brabant zijn bez ig om zoveel mogelijk gronden te verwerven. Daar zijn ze al ver mee. Vervolgens gaat de Provincie in samenwerking met het Brabants Landschap en De Dommel het gebied inrichten. De waterstand zal st ijgen , waarbij de Broeklij veel meer ruimte krijgt. Het gebied za l in het midden open blijven. De Prov inc ie zal het in richten voor diverse we idevogels, zoals de tureluur. Maar richting de randen zijn we l mogelijkheden voor een op lopende bomenaanleg. Immers daar staan toch al hoge bomen langs de dorpsrand of weg. Dit inr ichtingstraject za l over een paar jaar gaan plaatsvinden. In het Helvoirts Broek ligt tegen de dorpskom nog een perceel van 1 ha groot. Daarop lopen nu paarden. Deze grond is gepacht door jan Kemps . Deze boer gaat binnenkort stoppen en daardoor komt deze grond weer beschikbaar. Hier kan compensatiebos/ voedselbos gep lant worden. Deze optie is al besproken met de Gemeente Vught, maar omdat de overdracht van de gegevens van Haaren pas volledig geschiedt per 1 januari 2021 , kan Vught in 2021 hierover pas besluiten nemen.

25

Bijlage 2. Beschrijv in g van de Gement. het Helvo irts Broek en de kansen

DeGement Korte beschrijving (bron: Wikipedia) De Gement is een poldergebied in Vught. De Gement ligt tussen de dijk van het Afwateringskanaal 's- Hertogenbosch - Drongelen en de verlaten spoordijk van het Halve Zolenlijntje, het oude spoorlijntje tussen ' s-Hertoge nbosch en Raamsdonk. Door verschillende gronden in de Gement en door vele ove rstromingen vindt men er bijzondere planten en dieren. Tevens is de Gement een beschermd gebied voor weidevogels, ganzen en zwanen. In 1989 werd de Gement opgenomen als kerngebied in de eco logische hoofdstructuur van Nederland. Nabij de Gement, in het geb ied Rijskampen, bevinden zich twee eendenkooien : De 'Oude Kooi ' en de 'Nieuwe Koo i'. In het noorden sluit het gebied aan op de Moerputten, in het zuiden op het Afwateringskan aal 's-Hertogenbosch - Drongelen en de Vughtse Heide. Naar het oosten ligt het Bossche Broek. De Gement is nog een van de weinig open gebieden in de omgevi ng van Den Bosch. In het Noorden liggen de Moerputten (van Staatsbosbeheer) en ook Natuurmonumenten heeft er grote terreinen in bezit. Aan de Zuidkant, net boven het Dronge lens afwateringskanaa l, bez it de gemeente Vught veel gronden, d ie zij verpacht. Op de afbeeld ing rechts is het Vughtse gedeelte aangegeven .

Stakeholders De belangrijkste stakeholders voor dit gebied zijn: > Staatsbosbehee r >Waterschap Aa en Maas >Gemeente Vught > Diverse boeren en veel verschillende pachters > Diverse burgers > Du inboeren >Vrijwill ige we idevoge lbescherming, een werkgroep van de Du inboeren

Kansen korte termijn Vooralsnog geen kansen ontdekt. Het lijkt erop dat alles 'vast' zit.

26 Bijlage 2. Beschrijving van de Gement. het Helvoirts Broek en de kansen

Kansen langere termijn Het aantal belangengroepen en stakeholders in dit gebied is erg groot . Er zijn mogelijkheden , maar het is de vraag of partijen zich onderling niet te veel 'gijzelen '. Welke mogelijkheden zijn er?

Weidevogelconvenant De Geme nt heeft ee n e rkende statu s a ls we idevogelge bie d. Er is ee n we id evoge lconvena nt ges loten met - in elk geval - de volgende partijen : de gemeenten Vught en Heusden , Stichting Duinboeren , ZLTO, Brabants Landschap, Natuurmonumenten en Weidevogelbescherming De Gement en De Zeeg. De laatste groep is al ruim 10 jaar actief in de Gement en nog altijd zeer ambitieus . Zij verdedigen met kracht de belangen van de weidevogels en dus voor een zo open mogelijk landschap, te weten liever minder dan meer bomen en struiken. De beide (eeuwenoude) eendenkooien vormen hierop een uitzondering. Ook zij zijn beschermd. Een beperkte mogelijkheid is dat er tussen de nog bestaande of verdwenen laanbomen mogelijkheden zijn voor heel lage struweelbosjes, zeker niet als haag. Want de weidevogels willen erlangs kunnen kijken . Brabants Landschap wi l hier nog een voorstel voor doen. Tegen de achtergrond van het gegeven dat de Gement op de kaart van Nederland het enige weidevogelgebied in Zuid-Nederland is, is het last ig om een plek te claimen voor het planten van bomen . Het is zinvol om samen met belanghebbenden , dus ook de weidevoge lgroep, een onderzoek op te starten waar onder leiding van Podium C gebrainstormd wordt om tot bruikbare oplossingen te kunnen komen. En uiteraard met inzet van de kunstenaars Krijn Christiaansen en Cathelijne Montens.

Gezien de urgentie tot het planten van bomen is het onze doelstelling, dat we we l oplossingen moeten bedenken.

Project Brabantse bodem binnen het nieuwe van Gogh Nationaal Park Dit pro ject probeert boeren in het gebied nieuwe kansen te geven passend in- en bijdragend aan natuur en landschap. Een van de mogelijkheden daarbij is de toepassing van agroforestry principes, waarbij bomen , struiken en heggen een plaats krijgen in het landschap maar tege lijk ook in het verdienmodel va n de boeren. Het project onderzoekt daarbij ook mogel ijkheid van bijvoorbeeld voeder- en medicin a le bomen voor dieren .

Drongelens afwateringskanaal Dit kanaal is gegraven rond 1920 en loopt van 's-Hertogenbosch naar Drongelen.

27

Bijlage 2. Beschrijving van de Gement. het Helvoirts Broek en de kansen

Drongelens afwateringskanaal (vervolg) Het kanaal is aan weerszijden redelijk beplant met bomen en struiken. Op zich zouden er nog wat bomen bij geplant kunnen worden. Het kanaal is bijna 20 km lang. Stel dat je om de 10 meter een boom plant, dan zijn dat er 100 per km. Voor de totale lengte van 20 km zijn dat 20 x 100 = 2.000 bomen. Doe je dat aan weerszijde, dan spreek je al over 4.000 bomen . Dat zijn dan wel substantiële aantallen. Zeker als je dan nog dichter gaat planten , of ook onder begroeiing aan gaat brengen met struweel of struiken. Navraag bij Waterschap Aa en Maas leert dat de inrichting van dit kanaal nagenoeg is afgerond en dat er voorlopig geen grote werkzaamheden meer op de plann ing staan. In andere stroomgebieden , vooral rond beken , w il Aa en Maas de ' beschaduwing' toe laten nemen , dat wil zeggen meer bomen langs de beken planten. Maar dat geldt niet voor dergelijke kanalen.

Nieuwe brug vanuit Isabella kazerne Over het Drongelens kanaal in de buurt van Fort Isabella in Vught wordt een nieuwe brue aangelegd. In het najaar van 2021 is de brug klaar. Via de nieuwe brug kunnen fietsers en wandelaars niet alleen van Den Bosch naar Vught fietsen maar ook de Zuiderwaterlinie en de Linie 1629 nóg beter beleven. Het is een opti e om dit nieuwe pad in te planten en zo beschutting te bieden aan de wandel aars en fiet sers die va n de brug gebruik gaan maken .

Hollandse Dijk zichtbaar maken in het landschap Tijdens de zeer droge zomer in 2018 trad er plots een mooi verschijnsel op: de Hollandse dijk was zichtbaar in het landschap. Rond 1529 legde Frederik Hendrik een indrukwekkend verdedigingswerk aan tijdens de belegering van Den Bosch. De Hollandse linie maakte daar deel van uit en is nu onderdeel van De Groene Vesting, een levende linie. Hoe mooi zou het zijn om deze historische dijk weer zichtbaar te maken in het landschap. Bomen en struiken kunnen daar een mooie vulling bij zijn.

De REKS Recentel ijk zijn de eerste uitkomsten bekend gemaakt van de regionale energie en klimaat strategieën (REKS) . Ook voor Vught ligt er een grote opgaaf aan windmolens en/ of zonnepanelenvelden : 3 à 4 windmolens, óf de aanleg van zonnepanelen op een oppervlakte van zo' n negentig voetbalvelden (de oppervlakte van de Ijzeren Man), of een combinatie van beide.

28

Bijlage 2. Beschrijving van de Cement, het Helvoirts Broek en de kansen

De REKS (vervolg) Bij windmolens kijkt men vooral naar gebieden langs de A2. Tijdens een informatieavond op 29 juni jongstleden was men het er wel over eens dat er geen windmolens in de Cement moeten komen vanwege de horizonvervuiling. Mogelijkheden voor zonnepanelen ziet de gemeente bijvoorbeeld in 'Vug ht-Zui d' en de Cem ent. De geme ente heeft nog vee l grond in eige nd om in de Ce ment. Het standpunt van de gemeente welke richting zij op wil met de Cement is dus belangrijk. Vaak past een gemeente dergelijke grote zonnevelden landschappelijk goed in. Daarbij zijn bomen aan de noordzijde bijvoorbeeld een optie. Aan de andere zijden kunnen struweel en heggen goede opties bieden voo r ee n landschappe lijke inpassing. Het Groen Ontwikkelfonds Braba nt he eft hierover recentelijk nog een brochure uitgebracht. Deze processen en onderzoeken gaan in 2021 plaats vinden , dus na de gemeenteraad verkiezingen en de gerealiseerde fusie .

Bomen planten met Plan Boom SriJbam l"ril 40 mil}óen bomen p/.:Jmen om ombossi11g regen ce g.)Jn. Met ·pt,m Boom' dt.Jgen de Br.1b.mts.e /4.1rlieulede1at.Je, B1.1Wnh LJndSCilJµ erJ

WN 6fdl.Jànt hier graag <Jiln bij. Met f'ld11 Boom wrkfeinen we V11:e C02uit!il~I en wordton.;:e leefo!Tlj(ei-inx mooier, groener. frw.;1:r en 8'!'.tond~. ~mee!

Hn trf1> lwt~/Wddirftf- "'" it..n ofinlwr /Jij.mntkr ttn lloorrdrrj. OH dr ~_.... Htf~lliflwttlrf. HH-tl~ r -n~; ~-_,,.i:M..,__

Inplanting rondom boerderijen en woningen Fietsend door het gebied zie je een aantal boerderijen en woningen die vrij kaal in het landschap staan. Daarvoor is het project ErvenP/us een prima middel om derge lijke plekken aan te gaan planten. Ons contact met de weidevogelgroep wekte de indruk dat men geen bezwaar zou hebben tegen erfbeplanting in de Cement. ErvenPlus 2.0 is een project van Brabants Landschap, Orbis, Brabantse gemeenten en natuurverenigingen. Het project moet zorgen voor verbetering van het leefgebied van erf-bewonende soorten zo a ls zwa luw. mus, uil en vleermuis. Vught doet ook mee en hee ft nog veel budget besc hikbaa r (er is weinig belangstelling voor). Actie ligt bij gemeente om de boerderijen en woningen in de Cement actief te gaan benaderen. Of ook Brabants Landschap, IVN en Brabantse Milieufederatie, die volgend jaar {2021) starten met een grote publiciteitscampagne voor meer bomen , Plan B.

Bosranden aanvullen Ten noorden van het afwateringskanaal zie je op sommige stukken 'gerafelde' bosjes. Gedeelten hebben bos , andere stukken zijn gewoon als landbouw (mais , weiland) in gebruik, soms ook als (kale) paardenweitjes . De aangrenzende weidevogelpercelen hebben erg veel last van predatoren , die in deze bosjes huizen . Dat kunnen vogels zijn, maar ook zoogdieren zoals vossen. Eén van de ideeën is om deze open stukken in te planten , met bomen en/ of struiken.

Dronrelens Afwatenngsl<an~al

29

Bijlage 2. Beschrijving van de Gement. het Helvoirts Broek en de kansen

Bosranden aanvullen (vervolg) Dergelijke plannen dienen echter zorgvuldig te worden getoetst aan het weidevogelconvenant. Op de langere termijn kunnen de volgende kansen verder worden verkend en uitgewerkt tot mogelijke pilotprojecten.

Ter inspiratie en om bij te dragen aan vrije ideevorming voegen we onderstaande ideeën toe:

Nieuwe verdienmodellen voor ecosysteemdiensten Bomen bieden veel ecosysteemdiensten zoals: >Vastleggen van C02 in hout en bodem >Verbeteren van de bodem, waardoor er meer water kan worden vastgehouden > De biodiversiteit gaat erop vooruit > Voorkomen van hittestress Een aantal van de diensten zal de maatschappij en overheid gaan vergoeden . De regering heeft per 2021 besloten tot een C02-heffing bij bedrijven. Vanwege corona heeft de regering deze heffing met een jaar uitgesteld. Bedrijven moeten dan gaan betalen voor de uitstoot van C02. In 2022 ligt het bedrag per ton op€ 30,- en dat loopt op naar€ 150,- in 2030 (bron). Een goed ontw ikkeld en gezond bos legt tussen de 8 - 12 ton per ha per jaar vast. Voor de doorrekening gaan we hier even uit van 10 ton. Dat betekent dat per jaar er een opbrengst extra te verwachten is voor de boseigenaar van 10 x € 30,- = € 300,- per jaar per ha in 2022, tot€ 1.500,- in 2030. Door heftige regens en langdurige droogte is het steeds belangrijker om regenwater vast te houden. Dat doen bossen uitermate goed . Als een stuk grond 13 meer organisch stof bevat, houdt het 170 m3 water extra vast per ha. Stel dat een waterschap 1 m3 water extra moet bergen , en zij moet daarvoor voorz ieningen aanleggen , zoals een extra betonnen bak, dan kost dat zo' n€ 60 ,- per m3. 13 Organisch stof verbetering zou dan 170 x € 60 = € 10.200,- op kunnen brengen.

30

Bijlage 2. Beschrijv ing van de Gement. het Helvoirts Broek en de kansen

Nieuwe verdienmodellen voor ecosysteemdiensten (vervolg) Dus in plaats van een betonnen bak te maken (wat ook weer veel extra C02 kost, want beton is erg vervuilend) kan een Waterschap beter streven naar gezonde bosbodems. Ook voor het verbeteren van de biodiversiteit en het verminderen van hittestress zijn rekenmode ll en te vinden op internet. Dus hier ligt een goede mogelijkheid voor extra maatschappel ijke verdiensten.

Creatief gebruik van bomen in de publieke ruimte Creat iviteit is essentieel om het klimaatprobleem aan te pakken en vo ldoende bomen te kunnen planten. Waarom gaan we niet het huidige wegmeubilair zoa ls lantaarnpalen of palen voor bevestiging van verkeersborden vervangen door bomen? Of kunnen we er klimop omheen laten groeien, dat tegelijk veel fijnstof opvangt en in het najaar nog kan fungeren als de last whiskybarvoor de insecten om ho ning te vinden.