Beleidskader mentale gezondheid

Beleidskader mentale gezondheid gemeente Voorst

Kadernota 2025-2028 Processtap 1 Beleidskaders vaststellen: waarom willen wij iets bereiken?

Aanleiding In onze maatschappij is steeds meer aandacht voor mentale gezondheid. Deze aandacht is begrijpelijk, aangezien grote groepen kampen met mentale problemen. Ook de coronapandemie, waarin de mentale gezondheid van veel Nederlanders (verder) onder druk is komen te staan, heeft bestaande problemen nog scherper aan het licht gebracht en nieuwe problemen veroorzaakt. Wat is mentale gezondheid? Ook al kent de term geen eenduidige definitie, wij vatten mentale gezondheid op als ’de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen en hoe je omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven. Tegelijkertijd gaat het ook over hoe jij en anderen in de samenleving dit ervaren’1. Mentale gezondheid is dus meer dan de afwezigheid van mentale stoornissen (zoals een depressie of angststoornis) en gaat onder andere over aspecten als een positief zelfbeeld, tevredenheid en een doelbewust leven. Mentale gezondheid is, naast lichamelijk en sociaal welzijn, onmisbaar om gezond te zijn en te blijven. Hoe staat het met onze mentale gezondheid? Een slechte mentale gezondheid is een veelvoorkomend probleem. Volgens de meest recente cijfers voelt 15% van de Nederlanders zich mentaal ongezond2. Regionale cijfers laten bovendien een toename in het percentage jongeren en jongvolwassenen met psychische problemen in de gemeente Voorst zien (zie bijlage voor enkele cijfers).

Ook de landelijke politiek ziet mentale problemen als één van de grootste gezondheidsrisico’s voor de toekomst. Welke gevolgen heeft slechte mentale gezondheid? Mentale ongezondheid kan niet alleen voor het individu ontwrichtende gevolgen hebben, ook op maatschappelijk niveau zijn de gevolgen merkbaar: mentaal ongezonde personen zijn doorgaans minder arbeidsproductief en kunnen minder goed meedoen in de maatschappij. Mensen die ernstige mentale ongezondheid ervaren hebben bovendien een tot 20 jaar kortere levensverwachting dan mentaal gezonde mensen3. Er valt dus veel gezondheids- én economische winst te boeken door mentale gezondheid te bevorderen. Hoe kunnen wij mentale gezondheid verbeteren? Uit onderzoek weten wij dat mentale gezondheid voor een belangrijk deel wordt gevormd (en ook kan worden bedreigd) door omgevingsfactoren die door de hele levensloop van invloed zijn. Zo kan blootstelling aan ongunstige socio-economische omstandigheden het risico op psychische problematiek vergroten, denk aan onvoldoende inkomen, scholing en slechte huisvesting. Andersom kan blootstelling aan beschermende factoren, zoals een goed sociaal netwerk, een groene en veilige buurt en goede werkomstandigheden, mentale veerkracht vergroten en ons zo in staat stellen om beter om te gaan met de uitdagingen in het leven.

Met andere woorden: onze beleidskeuzes hebben – direct of indirect – een belangrijke invloed op de mentale gezondheid van onze inwoners. Visie op mentale gezondheid We zijn ervan overtuigd dat het altijd zinvol is om mentale gezondheid te versterken: zowel psychisch gezonde mensen als degenen met psychisch lijden hebben baat bij initiatieven die mentale gezondheid bevorderen. We maken daarom een beweging naar een mentaal gezonde maatschappij voor iedereen. We zetten daarbij in op het verbeteren van de (omgevings)factoren die onze mentale gezondheid beïnvloeden. Dit doen wij vanuit meerdere beleidsdomeinen, in allerlei levensfasen en leefomgevingen. Ook in niet-zorggerelateerde beleidsdomeinen zoals onderwijs, welzijn en participatie en het fysiek domein willen wij keuzes maken die de mentale gezondheid van iedere Voorsternaar ten goede komen. We zien namelijk dat op dit moment de nadruk bij zowel het bevorderen van mentale gezondheid (promotie) en het voorkomen van mentale problematiek (preventie) als behandeling in het kader van mentale gezondheid nog te vaak op oplossingen op individueel niveau ligt. Dit terwijl de GGZ juist in de knel zit. Het is niet langer vanzelfsprekend dat mensen die in psychische nood verkeren of te maken hebben met een langdurige psychische 1

Shields-Zeeman, L., van Bon-Martens, M. & Smit, F. Samenvattend Rapport Samen werken aan een mentaal gezonde samenleving: Bouwstenen voor mentale gezondheidsbevordering. (2021). van Baar, J., Bos, N., Kramer, J., Shields-Zeeman, L., Sociale determinanten van mentale gezondheid. (2022). 3 de Mooij, L.D. et al. Dying Too Soon: Excess Mortality in Severe Mental Illness. Front. Psychiatry 10, 20–23 (2019). 2

-2-

kwetsbaarheid, tijdige en passende zorg kunnen krijgen om verdere ontwrichting te voorkomen en herstel te bevorderen. Daarom proberen wij problemen zo veel mogelijk te voorkómen met een aanpak die is gebaseerd op zowel preventie van psychische klachten als bevordering van mentaal welbevinden voor iedereen. Bij het doel om mentale gezondheid in ons dagelijks leven te integreren is een parallel te trekken met het beleid om bewegen te stimuleren. Dankzij corona is het dagelijkse ‘ommetje’ voor veel mensen een nieuwe gewoonte geworden. Mentale gezondheid verdient ook zo’n vaste plek in ons dagelijks leven. In onze aanpak hanteren wij onderstaande uitgangspunten. Uitgangspunten van mentale gezondheidsbeleid 1. Planmatig en datagestuurd werken is de norm Uit onderzoek weten wij dat een gecombineerde aanpak van universele (initiatieven gericht op alle inwoners) in combinatie met selectieve (gericht op groepen met een verhoogd risico) en geïndiceerde preventie (individuen met beginnende klachten) het meest effectief is bij het bevorderen van (mentale) gezondheid. We volgen deze aanpak door in kaart te brengen welke doelgroepen bijzondere aandacht behoeven. We baseren ons hierbij op de GGD Gezondheidsmonitors.

Dit doen wij niet alleen, maar samen met betrokken samenwerkingspartners in het brede welzijnswerk (zoals Mens en Welzijn, Stimenz, MEE en Vriendendiensten), de zorg (GGZ, (huis)artsen) en het onderwijs. In onze aanpak hanteren wij een levensloopbenadering: sleutelmomenten in de levensloop van inwoners bieden ons aangrijpingspunten om aandacht te besteden aan mentale gezondheid, van de prenatale fase tot ouderen. Om te voorkomen dat onze initiatieven verzanden, laten wij ze aansluiten bij de verschillende leefomgevingen waar mensen gedurende de levensloop opgroeien, spelen, wonen, studeren, werken en ouder worden (zoals thuis, de wijk, school, online, de werkplek of zorg). Deze leefomgevingen richten wij zo veel mogelijk in op een manier die mentale gezondheid bevordert. Met deze aanpak streven wij ernaar om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de specifieke behoeften van elke doelgroep. In samenwerking met onze samenwerkingspartners en de inwoners zelf formuleren vanuit de levensloopbenadering heldere doelen, waarvoor wij een duidelijke strategie uitwerken in het uitvoeringsprogramma. Cijfers die wij hierbij volgen zijn bijvoorbeeld het percentage jongeren met psychosociale problemen, jongeren dat zich gestrest voelt, volwassenen met matig tot hoog risico op angst en/of depressie, volwassenen met ondergemiddelde veerkracht en volwassenen dat geen regie op eigen leven heeft.

Waar mogelijk maken wij gebruik van bewezen effectieve initiatieven en interventies. 2. We pakken de oorzaken van slechte mentale gezondheid aan… Aangezien veel mentale gezondheidsproblematiek haar oorsprong heeft in ongunstige socioeconomische factoren, is het cruciaal om deze negatieve omstandigheden aan te pakken, zoals armoede, problematische schulden, onzekere huisvesting, discriminatie, geweld, sociale uitsluiting en eenzaamheid. Een zekere basis zorgt voor een gevoel van stabiliteit en veiligheid, waardoor mensen zich op de toekomst kunnen richten. Dit biedt de mentale ruimte om te plannen, doelen te stellen en actief deel te nemen aan het leven. Deze stabiliteit bevordert een gevoel van controle over het eigen leven, wat essentieel is voor positieve mentale gezondheid. We weten dat slechte mentale gezondheid niet alleen het gevolg van socio-economische achterstand is, maar daar ook weer aan bijdraagt. Zo ontstaat er een vicieuze cirkel. Achter verschillen in mentale gezondheid schuilt een complexere ongelijkheid, waarin bijvoorbeeld welzijn, wonen, leefomgeving en onderwijs meespelen. Socio-economische gezondheidsverschillen willen wij daarom zo veel mogelijk terugdringen.

We investeren in bestaanszekerheid en hebben bijzondere aandacht voor mensen met een verhoogd risico op een slechte mentale gezondheid doordat ze zijn blootgesteld aan ongunstige socioeconomische en omgevingsfactoren. 3. … en bevorderen mentale gezondheid voor iedereen We passen de brede benadering van positieve gezondheid toe. Hierbij wordt gezondheid gezien als een geheel van lichamelijke gezondheid, mentale gezondheid, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. Onze mentale gezondheid hangt dus af van -3-

veel verschillende dingen, onder andere van het vermogen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven om te kunnen gaan. Integraal werken aan mentale gezondheid betekent dat we, naast het terugdringen van risicofactoren, inzetten op het versterken van beschermende factoren. Hiermee dragen wij bij aan de mentale gezondheid van alle Voorsternaren. Het betrekken van verschillende beleidsdomeinen is ook hierin cruciaal. Zo werken wij aan een veilige, groene en aantrekkelijke leefomgeving, waarin buurtbewoners elkaar makkelijk kunnen ontmoeten en er sociale verbinding ontstaat. In onze aanpak maken wij gebruik van en versterken wij - de sociale basis in onze kernen. Een gevoel van verbondenheid en inclusie in de gemeenschap is immers essentieel voor mentale gezondheid. 4. We dragen bij aan demedicaliseren en normaliseren Hoe wij omgaan met de uitdagingen in het leven zijn wij steeds meer door de bril van ‘ziekte en zorg’ gaan zien. Oplossingen zoeken wij al te snel in professionele behandelingen. Mede daardoor is de GGZ volledig vastgelopen en dreigt onze zorg onhoudbaar te worden. Er zijn groeiende wachtlijsten, steeds meer gedwongen opnamen en hulp is moeilijk toegankelijk voor mensen die het hard nodig hebben. Het is duidelijk dat wij anders moeten gaan kijken naar ziekte, lijden en zorg.

We zijn ervan overtuigd dat psychisch lijden niet alleen geadresseerd kan worden door de GGZ, maar dat het een collectief vraagstuk is van de huisartsenzorg, de GGZ, het sociaal domein, zelfregie- en herstelorganisaties en de samenleving als geheel. Dit past in een bredere beweging naar meer inzet op preventie en minder zorg, waar wij ons in het kader van het Integraal Zorgakkoord (IZA) aan committeren. Centraal in deze aanpak is een verschuiving van zorg naar welzijn en van individuele ondersteuning naar groepsactiviteiten. In samenwerking met onze partners onderzoeken wij wat nodig is om mentale gezondheid te bevorderen. Ook normaliseren draagt in onze optiek hieraan bij. Ons uitgangspunt is dat ieder persoon een zekere mate van psychische kwetsbaarheid heeft die mede afhankelijk is van factoren uit de omgeving. Het is daarom belangrijk te accepteren dat niet elke dag ‘een tien kan zijn’ en sommige dingen ons minder goed lukken. Normaliseren betekent hier ook dat wij de verantwoordelijkheid in eerste instantie neerleggen waar die hoort. Waar het bijvoorbeeld om jongeren gaat is dit bij de ouders. Ondersteuning begint in het eigen netwerk en is vanuit de voorliggende voorzieningen in de buurt aanwezig. Waar mensen het met eigen middelen en een eigen netwerk zelf kunnen, wordt dit dan ook van hen verlangd. Mocht dit niet voldoende zijn, dan is professionele inzet nodig.

Vervolg Onze Voorster visie op mentale gezondheid en haar vier uitgangspunten geven impuls en richting aan onze aanpak om een wezenlijk verschil te maken voor de mentale gezondheid van alle Voorsternaren. Zij wordt gekenmerkt door een gecoördineerde aanpak vanuit verschillende beleidsterreinen: wij zien ontmoeting, inclusie, een sterke sociale basis, bestaanszekerheid en een gezonde leefstijl zowel als bouwstenen voor goede mentale gezondheid alsook een uitkomst daarvan. Onze visie vraagt om uitwerking in beleid en uitvoeringsagenda’s. Een concrete vertaling naar wat wij gaan doen. Onze visie is daarbij leidend in de doelen die wij formuleren in de Kadernota Sociaal Domein 2025-2028 en de strategieën die wij daarvoor kiezen (uitvoeringsagenda). Zij brengt nadrukkelijk ook veranderopdrachten met zich mee: een andere manier om naar ziekte en zorg te kijken. Een eerste stap hiernaartoe hebben wij al gezet door onze medewerkers in het sociaal domein te trainen in ‘van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag’. Maar ook van onze maatschappelijke partners en de inwoners zelf vragen wij waar nodig een bijdrage te leveren.

-4-

Bijlage 1

Cijfers over mentale gezondheid

De laatste jaren is een toename te zien van het percentage met psychische problemen bij jongeren en jongvolwassenen (bron: Jeugdmonitor GGD-NOG, mei 2024). Van de 20-plussers is 40% eenzaam (bron: Regiobeeld Midden IJssel 2023, Salland United). In onze gemeente is 17% laaggeletterd, dit beperkt de mogelijkheden om maatschappelijke te participeren (bron: Regiobeeld Midden IJssel 2023, Salland United).

-5-