Document · PDF

2025 10 02 Regio Stedendriehoek Raadsbrief Afwegingskader Regionale Brede Welvaart (bijlage)

gemeenteraad 1 december 2025, gemeente VoorstBij agendapunt: Afwegingskader brede welvaart ontwikkelperspectief Stedendriehoek9.676 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Afwegingskader Regionale Brede Welvaart

Ontwikkelperspectief 2050 Brede voor

welvaart keuzes

Bijdrage

als denkkader

hulpmiddel

in varianten

Moventem

aan

traject Ontwikkelperspectief

(geanonimiseerd) September 2025

RS3H

nI oh u sd o

ag v e

Inhoudsopgave 1.

Vertrekpunt

2. Nieuw perspectief

3 op

ruimtelijke ontwikkeling

3. Brede welvaart in de Stedendriehoek ‘hier en nu’

4. Vertaling naar hulpmiddel

voor

keuzes in varianten

5. Het afwegingskader; overzicht en toelichting

Tot slot: De uitdaging

Bijlagen

Colofon

eV rt re

up n

1. Vertrekpunt

Het Ontwikkelperspectief 2050 beantwoordt de hoofdvraag van

de verstedelijkingsstrategie: Op welke manier

kan het accommoderen

van

ook leiden tot het versterken

de verstedelijkingsopgave van

de brede welvaart in de

regio? Brede welvaart kijkt verder dan economische groei en verbindt fysieke sociale en economische onderwerpen. En het helpt zicht houden op wat voor mensen van waarde is. Rijk regio provincies gemeenten waterschappen en maatschappelijke organisaties willen brede welvaart als denkkader gebruiken om het gesprek over de toekomstvarianten kwalitatief te voeden. Daarom ontwikkelden we met deze partijen het voorliggende Afwegingskader Regionale Welvaart als welvaartslens om de mogelijke lange termijn effecten van de varianten in beeld te krijgen. De varianten worden door adviesbureau Studio Bereikbaar gemaakt en waren tijdens de ontwikkeling van het afwegingskader nog niet in definitieve vorm beschikbaar. ,

Het brede welvaart denkkader hebben we toegepast op de regionale verstedelijkingsopgave zodat we verder kijken dan alleen de ruimtelijke dimensie. Dit is van belang omdat de kwaliteit van leven wonen en werken in de regio het resultaat is van een veelheid aan factoren. We behandelen niet alle algemene brede welvaart aspecten omdat we een gerichte lens wilden: voor deze regio en voor deze opgave met langetermijnoriëntatie. Het afwegingskader is één van de hulpmiddelen om de politiek houvast te geven voor het maken van onderbouwde keuzes. ,

Het Afwegingskader Regionale Welvaart is het tweede deel van een tweeluik. Eerder dit jaar presenteerden we met de Stedendriehoek Monitor 2024/2025 het eerste deel. Die monitor keek terug en bracht de sociaaleconomische ontwikkelingen van de regio in kaart. Het gaf een gedeeld vertrekpunt: waar staan we nu van economie tot arbeidsmarkt en demografie. Het afwegingskader kijkt vooruit; een welvaartslens die helpt de mogelijke effecten van de ontwikkelvarianten in beeld te krijgen. ,

Hox

In het kort We

willen

Dit

integraal beeld

een

meer

gevoel bij

een

van

de bijdrage

afzonderlijke

de varianten

van

variant te

krijgen

de regionale brede welvaart geven.

aan

de varianten onderling te kunnen

vergelijken. Het

afwegingskader

is de opbrengst

van

een

breed proces met Rijk, regio, provincies, gemeenten,

maatschappelijke organisaties (in bijlage | is de procesbeschrijving

waterschappen

opgenomen)

gestoeld op beschikbaar inwonersonderzoek!

Als denkkader

gebruiken

het CBS-raamwerk brede welvaart?

regionale brede welvaartsdimensies: Deze drie dimensies

hebben

de regionale opgave

naar

werkwijze

de vertaling in drie gangbare

Economie, Duurzame leefomgeving

omgezet

Sociaal®

onderverdeeld in twaalf hoofd-

aspecten (vier per dimensie). En onder ieder hoofdaspect maken drie samenhangende onderwerpen de inhoud verder concreet. Dit vormt het afwegingskader. Per variant worden

hoofdaspecten

voorzien

van

een

kwalitatieve beschouwing

de mogelijke effecten op lange termijn. Dit wordt ook voorzien waarmee

een

motivering

van

verschillende keuzes zullen met elkaar samenhangen

schatting worden gemaakt de complexiteit

‘score’ (++/+/+/-—/-—-—),

van

afwegingskader

van

toekomstige effecten. Daarom

samenhangende economische, sociale zal dan ook moeten

worden

ingevuld door

is breed

en en

duurzame een

moet

een

integrale in-

diepgaand inzicht nodig in

leefomgeving onderwerpen.

brede vertegenwoordiging vanuit

de regio, aangevuld met externe expertise uit verschillende disciplines. Daarmee combineren le en regionale kennis met externe expertise

Er wordt

per variant

een

verslag opgeleverd

met daarin

bestaat dat uit een kwalitatieve beschouwing De kwalitatieve beschouwing,

motivering

varianten onderling te vergelijken zijn. Het

een

loka-

ingevuld afwegingskader. Concreet

motivering per afzonderlijk hoofdaspect plus ‘score’.

scores

worden

afwegingskader

variant. Het bevat dus geen advies

over

sec

informerend karakter als input

besluitvorming.

voor

kritische blik van buiten.

over een een

van

vergelijk makkelijker wordt.

De effecten

Het

van

wat de

samengevat in een overzicht bevat geen totaal

score

meest passende variant is

waarmee

of totaal oordeel en

heeft derhalve

(geanonimiseerd)

ei u w

ep rs ep c eti of p ru mi et

ekj o n wt

2. 0 Nieuw perspectief op ruimtelijke ontwikkeling

ek nli

De aandacht voor brede welvaart in het ruimtelijk domein markeert een

fundamentele verschuiving in hoe we plannen maken en keuzes

afwegen. Waar lange tijd economische groei en fysieke ontwikkeling de boventoon voerden , ontstaat nu een breder perspectief: een regio is pas toekomstbestendig als zij ook sociaal sterk is en een duurzame leefomgeving heeft. Dat vraagt om een andere manier van kijken en dus ook van keuzes maken. Het afwegingskader is geen technisch model , maar een normatief instrument. Het maakt afruilen zichtbaar (als we kiezen voor het één dan gaat dat ten koste van het ander) , helpt prioriteiten expliciteren en nodigt uit tot het kwalitatieve gesprek: Op welke manier kan het accommoderen van de verstedelijkingsopgave ook leiden tot het versterken van de brede welvaart in de regio?

ei u w

ep rs ep c eti of p ru mi et

ekj o n wt

ek nli

Het afwegingskader is geen rekenmachine Het afwegingskader biedt structuur en taal om varianten inhoudelijk te bekijken en vergelijken maar pretendeert geen exacte uitkomst te berekenen. Het is geen rekenmachine waar automatisch de ‘beste’ variant uitrolt. Het is een procesinstrument dat uitnodigt tot reflectie gesprek en afweging. Het maakt inzichtelijk waar maatschappelijke effecten botsen of elkaar versterken. ,

Focus

op wat voor

inwoners

van

waarde is

Bij brede welvaart denken staat wat voor inwoners van waarde is centraal. In een regio met veel ruimtelijke opgaven van woningbouw tot energietransitie is het van belang om niet alleen te sturen op wat kan maar ook op waar draagvlak voor is en wat voor inwoners telt. Daarom is het inwonersperspectief meegenomen in de ontwikkeling van het afwegingskader via de inzichten van wat inwoners belangrijk vinden uit het genoemde onderzoek van Provincie Gelderland (2023) waarin de Stedendriehoek wordt onderscheiden en de Brede Welvaart Monitor (2024) van KennisHub Overijssel. Bovendien is nog een bredere inwonersraadpleging voorzien in 2026 (zie hoofdstuk 5). ,

We hebben met de bovengenoemde onderzoeken zicht op welke aspecten inwoners van de regio als bepalend ervaren voor hun welzijn en levenskwaliteit. Zo gaven zij onder andere aan waarde te hechten aan een prettige en veilige woonomgeving bereikbare voorzieningen een schone leefomgeving en voldoende werkgelegenheid in de buurt. Ook sociale cohesie het gevoel van zeggenschap en vertrouwen in de overheid kwamen nadrukkelijk terug. Deze uitkomsten vanuit de samenleving zijn meegenomen in de hoofdaspecten en onderliggende onderwerpen in het afwegingskader en daarin te herkennen. De uitkomsten bieden een belangrijke verrijking van het bestuurlijk en beleidsmatig perspectief. ,

Een lerend instrument

voor

lange termijn

Het afwegingskader is geen eindstation maar het begin van een andere manier van kijken. Het is een lerend instrument dat vraagt om reflectie bijstelling en evaluatie. Werken de keuzes zoals bedoeld? Welke effecten zien we in de praktijk? Welke keuzes tussen wat wel en niet te doen (afruilen) blijken lastiger dan gedacht? Ook na toepassing van het afwegingskader op de varianten zal het in latere fases en looptijd van het Ontwikkelperspectief bruikbaar kunnen zijn voor dan te maken keuzes. Door te monitoren hoe de toepassing in de praktijk uitpakt en open te blijven staan voor nieuwe inzichten vanuit data praktijk én samenleving blijft het denkkader levend. Zo blijft het niet alleen een ambitie of eenmalige toepassing maar wordt het een werkbare leidraad voor concrete gedragen keuzes in het hele proces. ,

reB ed w e vl a a rt ni ed

et ed n rd ei oh e ‘

k h

3. 0 Brede welvaart in de Stedendriehoek ‘hier en nu’

ei r e n n ’u

Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven hier en nu , en de mate waarin deze ten koste kan gaan van de brede welvaart van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld. Brede welvaart gaat daarmee over ‘hier en nu’ , ‘later’ en ‘elders’. We presenteren hoe

de Stedendriehoek scoort in het ‘hier en nu’. In het volgende hoofdstuk verbijzonderen we het brede welvaart denken naar de regionale verstedelijkingsopgave en komen we tot maatwerk invulling voor onderwerpen die een beeld geven van de effecten van varianten ‘later’. De impact op ‘elders’ valt buiten de scope van het tweeluik en kan mogelijk ook beter worden verkend als er een keuze is gemaakt voor een variant.

De kern

het concept

van

Brede welvaart gaat in de kern

over

de kwaliteit

de Europese Unie veelvuldig gehanteerde tainable development.

gezondheid,

leven. Het is onder andere geïnspireerd door de in

van

S3-strategie die streeft naar Smart, Socially inclusive en Sus-

Het gaat naast materiële welvaart bovenal ook

onderwijs, milieu

leefomgeving,

hoe

omgaan

niet-materiële behoeften, zoals

met elkaar

(on)veiligheid.

De status van brede welvaart in Nederland wordt door het CBS uitgewerkt in acht thema’s:

subjectief

welzijn, materiële welvaart, gezondheid, arbeid

milieu*.

S3-termen.

Voor dit

vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid

Deze thema's kunnen in essentie worden teruggebracht

afwegingskader sies

kiezen

voor

een

overzichtelijke driedelig: economische, sociale

welvaart in kaart:

Voor het in kaart brengen de indicatoren

voor

van

de mate

het presteren in het hier

indicatoren, hebben Rondom

van

dimen-

spinnenwebdiagram brede welvaart in de Stedendriehoek

brede welvaart die het CBS

nitie van deze indicatoren verwijzen

gekozen

staan de indicatoren

de Stedendriehoek de presentatie

van

in kaart te kunnen

vorm

van

een

van

defi-

aan

spinnenweb.

duurzame

Een

leefomgeving.

score

van

1 betekent dus

hetzelfde scoort op de betreffende indicator als Nederland. Een hogere

brede welvaart. Een

aan

gerangschikt die het CBS onderscheidt. We brengen de door het CBS

betekent dat de betreffende indicator in de Stedendriehoek ten opzichte in de bijdrage

gebruik

brengen op de veelheid

de informatie in de

Elke indicator wordt gestandaardiseerd op het Nederlandse gemiddelde. dat de Stedendriehoek

maken

gedetailleerde beschrijving

een

bijlage Il.

naar

van voor

verzamelt. Voor

onderscheiden thema's terug tot drie dimensies: economie, sociaal

die

duurzame

ontwikkeling. Een indeling die ook andere regio’s veelvuldig hanteren®.

van

Brede

tot de eerder genoemde

score

1,2 betekent dat de

van

score

Nederland gunstig afsteekt

20 procent gunstiger is dan

het Nederlandse gemiddelde, 0,8 is 20 procent ongunstiger.

voor

Voor indicatoren betekent

waarvoor

in de brondata geldt dat

(bijvoorbeeld werkloosheidspercentage)

webdiagram (figuur 1) hebben

De buitenste ring laat door middel

hogere waarde

ongunstigere uitkomst

een

in verband met de beschikbaarheid

scores

van

een

is de inverse gebruikt. In het vervaardigde spinnen-

plusjes

minnen

voor

de absolute ontwikkeling

2022

over

afgebeeld.

de periode vanaf

2012 tot het dichtstbijzijnde meetjaar zien.

Het spinnenweb laat in een oogopslag zien

waar

de onderscheiden aspecten

de brede welvaart in

gunstiger is (aan de buitenzijde

(aan de binnenzijde

van

Voor veel aspecten

geldt dat de Stedendriehoek op of nabij het Nederlands gemiddelde zit. Dat is dui-

delijk en

te zien aan

van

een

worden —

gerekend.

in deze methode vertaalt

staan

deze minder gunstig is

een

van

de regio

groot aantal aspecten die tot de sociale

linksboven in de

naar —

aantal ondervonden delicten, geregistreerde misdrij-

scoort aanzienlijk gunstiger dan in Nederland

als geheel.

figuur en ‘steken behoorlijk uit’. Ook broeikasgasemissie, fijnstof

emissie, kwaliteit zwemwater zijn gunstiger dan in Nederland als geheel. Dat geldt niet en

score

Er zijn ook aspecten die (veel) gunstiger zijn dan in Nederland als

minder onveilig gevoel in de buurt

De drie aspecten

waar

figuur. De bolletjes vertegenwoordigen

liggen op of dicht bij de oranje cirkel. Het betreft hier

geheel. Veiligheid

de oranje cirkel).

de linksonderzijde

dimensie kunnen

ven

van

de oranje cirkel)

van

de Stedendriehoek

voor

de stikstof-

fosfaatemissie.

(geanonimiseerd)

J9pysBUIGOMJY

Figuur 1 Deze

spinnenweb

is eerder door

tie van 13 mei 2025 in geven

aan

keuzes

voor

Epe, met een

esenteerd tijdens zijn lezing op de regionale raadsconferen(geanonimiseerd) MN

als centrale vraag:

‘Vergrijzen of vergroenen?’ en breder: hoe brede welvaart richting

kan

e[PUOIBEH

economisch sterke, sociale en duurzame regio.

Afstand tot

Veilig voelen in de buurt Geregistreerde misdrijven g ) Aantal ondervonden

Tevredenheid met woning

En,

delicten

Vertrouwen in instituties

__Broeikasgasemissies per inwoner ++

Vertrouwen in anderen

Tevredenheid met vrije

HPAIEM

_ Particuliere zonne-energie .

Emissies

van

Kwaliteit

tijd

van

het zwemwater binnenwateren

Fosfaatuitscheiding

Tevredenheid met sociaal leven

landbouw

Ogog

_Stikstofuitscheiding landbouw

Tevredenheid met het leven

Bruto binnenlands

Vrijwilligerswerk

Bevolking

Sociale cohesie

hbo+

opleiding

Werkloosheid

Arbeidsduur per week

Mediaan besteedbaar inkomen

Duurzame

Ervaren

leefomgeving

Economisch

Mediaan vermogen

gezondheid

Mediaan vermogen

Afstand tot café, koffiehuis, discotheek e.d. Afstand tot basisschool

RS3H

—

Nederland

Bron: CBS (bewerking: Vrije Universiteit Amsterdam). *

Een

geven --

hogere score ten opzichte van Nederland aan

of het niveau

achteruitgang

van

is gunstig in termen

de indicator tussen 2012

groter dan 1,5 procent;

vooruitgang tussen 0,5 en 1,5 procent;

achteruitgang ++

van

brede welvaart. De tekens in de buitenste rand

2022 vooruit of achteruit is gegaan in de Stedendriehoek: tussen 0,5

1,5 procent; O verandering tussen -0,5

vooruitgang groter dan 1,5 procent.

Indien geen teken in de buitenste rand staat is voor dit aspect geen

vergelijkingswaarde beschikbaar.

+0,5 procent;

van

Geregistreerde problematische

schulden

van

huishoudens

Gemiddelde schuld per huishouden

Sedel

product

Nettoarbeidsparticipatie

Levensverwachting bevolking

JenoedsedjerHI

MUD

fijnstof naar lucht

wf e reB ed w e vl a a rt ni ed

S et ed n rd ei oh e ‘ k h ei r e n n ’u

We geven ter volledigheid ook de scores per gemeente waaruit ook overlap en onderlinge verschillende naar voren komen. ,

Figuur 2: Scores Brede welvaart in de Stedendriehoek per gemeente Indicator

oi n a el

Stedendriehoek

Deventer

Apeldoorn

Brummen

Epe

Heerde

Lochem

Voorst

Zutphen

Broeikasgasemissies per inwoner

153 ,

232 ,

189 ,

095 ,

140 ,

083 ,

101 ,

090 ,

255 ,

Emissies van fijnstof naar lucht

132 ,

100 ,

167 ,

250 ,

167 ,

071 ,

e val a rt

Particuliere zonne-energie

111 ,

090 ,

155 ,

125 ,

147 ,

149 ,

087 ,

n wt

Tevredenheid met woonomgeving

104 ,

106 ,

103 ,

104 ,

103 ,

104 ,

103 ,

Afstand tot ov

090 ,

100 ,

133 ,

100 ,

050 ,

057 ,

067 ,

100 ,

Mediaan vermogen van huishoudens

136 ,

086 ,

122 ,

142 ,

195 ,

197 ,

239 ,

237 ,

097 ,

Geregistreerde problematische schulden

112 ,

094 ,

104 ,

135 ,

142 ,

183 ,

176 ,

102 ,

Werkloosheid

111 ,

100 ,

109 ,

124 ,

129 ,

138 ,

124 ,

138 ,

103 ,

Mediaan besteedbaar inkomen

101 ,

097 ,

101 ,

105 ,

102 ,

104 ,

107 ,

106 ,

097 ,

Nettoarbeidsparticipatie

100 ,

101 ,

100 ,

102 ,

098 ,

101 ,

096 ,

Arbeidsduur per week

098 ,

099 ,

097 ,

099 ,

097 ,

099 ,

097 ,

Gemiddelde schuld per huishouden

098 ,

113 ,

097 ,

092 ,

088 ,

090 ,

076 ,

085 ,

119 ,

Bruto binnenlands product

083 ,

079 ,

091 ,

071 ,

091 ,

071 ,

091 ,

071 ,

Vaak onveilig voelen in de buurt

142 ,

081 ,

244 ,

147 ,

Aantal ondervonden delicten

122 ,

103 ,

140 ,

121 ,

Geregistreerde misdrijven

113 ,

096 ,

107 ,

173 ,

161 ,

214 ,

188 ,

155 ,

083 ,

Afstand tot basisschool

105 ,

114 ,

100 ,

089 ,

073 ,

089 ,

114 ,

Vertrouwen in anderen

105 ,

110 ,

101 ,

103 ,

102 ,

107 ,

106 ,

Vrijwilligerswerk

104 ,

105 ,

093 ,

113 ,

117 ,

109 ,

122 ,

117 ,

109 ,

Ervaren gezondheid

103 ,

101 ,

098 ,

103 ,

105 ,

112 ,

104 ,

Sociale cohesie

102 ,

100 ,

102 ,

103 ,

Vertrouwen in instituties

101 ,

106 ,

097 ,

098 ,

101 ,

099 ,

103 ,

101 ,

Tevredenheid met sociaal leven

100 ,

102 ,

097 ,

107 ,

105 ,

099 ,

105 ,

103 ,

099 ,

Contact met familie vrienden of buren

100 ,

101 ,

100 ,

099 ,

100 ,

102 ,

098 ,

Levensverwachting bevolking

100 ,

099 ,

101 ,

099 ,

101 ,

099 ,

Personen één of meer langdurige ziekten

099 ,

102 ,

101 ,

094 ,

102 ,

094 ,

112 ,

106 ,

085 ,

Tevredenheid met vrije tijd

099 ,

101 ,

095 ,

104 ,

103 ,

098 ,

105 ,

102 ,

100 ,

Tevredenheid met het leven

098 ,

097 ,

095 ,

103 ,

102 ,

099 ,

102 ,

097 ,

Overgewicht

097 ,

100 ,

095 ,

091 ,

196 ,

097 ,

103 ,

100 ,

098 ,

Afstand tot café e. d.

065 ,

064 ,

093 ,

020 ,

078 ,

100 ,

042 ,

050 ,

088 ,

ni sg ak ed r eR

ek l ep rs ep c eti

f2 0 50

NB: scores ten opzichte van Nederland als geheel (Nederland = 1)

eV rt a nli g n a a r uh l mp

ed vl o o r ek uz e s ni v a r ai n et n

4. 0 Vertaling naar hulpmiddel voor keuzes in varianten In het vorige hoofdstuk keken we naar het presteren in het hier en nu van

de Stedendriehoek op basis van de CBS-methode voor het in kaart

brengen van de brede welvaart. In dit hoofdstuk verbijzonderen we het brede welvaart denken naar de regionale verstedelijkingsopgave en komen we tot maatwerk invulling voor onderwerpen die een beeld geven van

de effecten op varianten ‘later’. Het ontwikkelperspectief heeft

immers een horizon tot 2050 (en een doorkijk naar 2100) en gaat dus ook over

de volgende generaties; onze kinderen en kleinkinderen.

eV rt a nli g n a a r uh l mp

ed vl o o r ek uz e s ni v a r ai n et n

Conceptuele benadering De regio heeft brede welvaart omarmd als kompas omdat het helpt verder te kijken dan stenen meters en kwantitatieve indicatoren naar wat voor inwoners nog meer van waarde is. Tegelijk doet het algemene brede welvaartkader de regionale verstedelijkingsopgave geen recht. Het is daarvoor te generiek en vangt de specifieke regionale effecten van de verstedelijkingsvarianten onvoldoende. ,

Daarom houden we het denken conceptueel vast maar vertalen we het naar taal en inhoud die relevant zijn voor het Ontwikkelperspectief 2050. We wijken daarmee af van bestaande algemene kaders en hebben een regio-eigen afwegingskader ontwikkeld. We gebruiken andere woorden voor de dimensies hebben hoofdaspecten en onderliggende onderwerpen vastgesteld die er in de regio Stedendriehoek toe doen en die passen binnen de regionale opgaven zodat varianten betekenisvol beoordeeld kunnen worden. Het geeft de politieke besluitvorming houvast voor het gesprek over keuzes en om de keuzes expliciet uitlegbaar en navolgbaar te wegen. ,

Dimensies Door de eerdergenoemde drie dimensies te hanteren zorgen we ervoor dat elke variant systematisch wordt bekeken op economische sociale en duurzame leefomgeving gevolgen. ,

Figuur 3: De drie dimensies van brede welvaart vertaald naar regionale ontwikkelopgave

Dimensies brede welvaart

Vertaling naar regionale ontwikkelopgave

Sociaal

In het toekomstperspectief van 2050: Bevorderen we het sociaal-maatschappelijk welzijn

Duurzame leefomgeving

In het toekomstperspectief van 2050: Versterken we het natuurlijk systeem en de omgevingskwaliteit

Economisch

In het toekomstperspectief van 2050: Stimuleren we een veerkrachtige inclusieve economie

eV rt a nli g n a a r uh l mp

ed vl o o r ek uz e s ni v a r ai n et n

Hoofdaspecten Binnen elke dimensie hebben we hoofdaspecten geschaard op basis waarvan de varianten worden beoordeeld:

Figuur 4: De drie dimensies van brede welvaart verbijzonderd naar hoofdaspecten Dimensies

Hoofdaspecten Sociale veiligheid

In het toekomstperspectief van 2050: Bevorderen we het sociaal-maatschappelijk welzijn

Gemeenschapsgevoel en culturele identiteit Welbevinden Demografische samenhang Groen en natuur

In het toekomstperspectief van 2050: Versterken we het natuurlijk systeem en de omgevingskwaliteit

Milieu en klimaat Ruimte en bereikbaarheid

Duurzame energievoorzieningen Economie en innovatie In het toekomstperspectief van 2050: Stimuleren we een veerkrachtige inclusieve economie

Onderscheidend vermogen van de regio Woon- en werkklimaat Onderwijs en arbeidsmarkt

eV rt a nli g n a a r uh l mp

Onderwerpen sociaal-maatschappelijk welzijn Onder ieder hoofdaspect maken samenhangende onderwerpen de inhoud verder concreet. Dit is de uitwerking van onderwerpen voor de dimensie voor het bevorderen van het sociaal-maatschappelijk welzijn:

ed vl o o r ek uz e s ni v a r ai n et n

Sociale veiligheid Functiemenging: het combineren van wonen werken voorzieningen openbare ruimte en recreatie draagt bij aan welbevinden en levendigheid sociale controle en een veiliger gevoel in de openbare ruimte. ,

Divers woonmilieu: een mix van doelgroepen en woningtypes leidt tot toekomstbestendige (veelzijdige) buurten en draagt bij aan sociale cohesie en leefbaarheid. Ervaren veiligheidsgevoel: mensen moeten zich veilig voelen in hun wijk zowel overdag als ’s avonds. Toegankelijke fysieke ruimtes en inrichting verlichting en actief inzetten op sociale dynamiek spelen hierbij een rol. ,

Gemeenschapsgevoel

culturele identiteit

Toegankelijkheid en aanbod maatschappelijke en culturele voorzieningen: voorzieningen als buurthuizen bibliotheken en theaters bevorderen ontmoeting binding en culturele expressie. ,

Betrokkenheid bij buurt en gemeenschap: inwoners die zich verbonden voelen met hun sociale omgeving dragen vaker bij aan vrijwilligerswerk en informele zorg en dragen vaker verantwoordelijkheid in het oprichten van buurtinitiatieven. ,

Verbondenheid met (lokale) culturele identiteit , landschap en historie: een herkenbare identiteit (relatie stad en omliggende dorpen erfgoed landschappen lokale gebruiken tradities architectuur symboliek) geeft mensen houvast trots en historisch besef en bevordert onderlinge acceptatie en heeft aantrekkingskracht voor toerisme. ,

Welbevinden Actieve leefstijl en ervaren gezondheid: nabijheid van sportvoorzieningen natuur en veilige/toegankelijke wandel- en fietsroutes stimuleert beweging en voorkomt gezondheidsachterstanden. ,

Nabijheid en bereikbaarheid van zorg en ondersteuning: zorg dichtbij verlaagt drempels en vergroot het gevoel van geborgenheid vooral voor ouderen en kwetsbaren. ,

Kwaliteit en beleving omgeving voor welzijn (luchtkwaliteit , hittestress , geluid , geur): een gezonde leefomgeving is verkoelend stil en uitnodigend; het beperkt stress en bevordert mentaal welzijn. ,

Demografische samenhang Intergenerationele en culturele cohesie: ruimten waar generaties maar ook verschillende nationaliteiten/ culturen elkaar vanzelfsprekend ontmoeten zoals pleinen multifunctionele gebouwen en gedeelde voorzieningen versterken wederzijds begrip. ,

Dynamische woningmarkt via levensloopbestendig wonen: woningen en wijken die divers en inclusief zijn en die meebewegen met levensfasen creëert doorstroming. ,

Leefomgeving die jongeren aanspreekt en faciliteert: goede mix van voorzieningen onderwijs zorg veiligheid en vrijetijd maakt een gebied aantrekkelijk voor jongeren en jonge professionals die de arbeidsmarkt betreden. ,

eV rt a nli g n a a r uh l mp

Onderwerpen natuurlijk systeem

de omgevingskwaliteit

Hieronder de uitwerking van onderwerpen voor de dimensie voor het versterken van het natuurlijk systeem en de omgevingskwaliteit:

ed vl o o r ek uz e s ni v a r ai n et n

Groen

natuur

Groene leefomgeving: bomen parken en groene verbindingen bieden verkoeling ontspanning en ruimte voor gezonde ontmoeting. ,

Biodiversiteit en ecologische kwaliteit: ruimte voor en variatie in flora en fauna draagt bij aan robuuste ecosystemen bestuiving waterzuivering en natuurlijke plaagbeheersing.

Groene-blauwe hoofdstructuur: samenhangend netwerk van vegetatie en water zorgt voor afvoer of juist vasthouden van water verkoeling verbinding en recreatie en verbindt tegelijkertijd stad met dorp en het landelijke gebied en is belangrijk voor toerisme. ,

Milieu en klimaat Kwaliteit van lucht , bodem tuur en landbouw.

en water:

schone veilige omgevingscondities zijn basisvoorwaarden voor gezondheid ,

na-

Klimaatbestendigheid in dorp , stad en omgeving: ruimtelijke inrichting en landgebruik moet hittestress droogte wateroverlast schaars zoetwater en extreme weersomstandigheden opvangen. ,

Klimaatbestendigheid IJssel: rekening houden met zowel meer als minder water veiligheid en bevaarbaarheid. Het IJsselsysteem moet voldoende ruimte houden om piekafvoer te verwerken en overstromingsrisico’s te beperken als ook langdurige droogte op te vangen en de bevaarbaarheid van de rivier optimaal te benutten. ,

Ruimte

en bereikbaarheid

Toegankelijkheid en aanbod voorzieningen: compacte steden en dorpen met korte afstanden verminderen (auto)mobiliteitsdruk en vergroten leefkwaliteit en gezondheid. Bereikbaarheid en toegankelijkheid openbaar vervoer: goede OV-verbindingen zorgen duurzame bereikbaarheid van werk en voorzieningen.

voor mobiliteitsgelijkheid en

Mobiliteit op basis van STOMP-principe: prioriteit aan lopen fietsen en OV leidt tot gezondere steden minder uitstoot en meer leefruimte. ,

Duurzame energievoorzieningen Energie besparen door ruimtelijke keuzes: energie opwekken dicht bij de plek van (lokaal/ regionaal) gebruik vermindert netwerkbelasting en energieverlies. Ruimte voor toekomstige opwek , opslag en netinpassing: energietransitie vereist fysieke ruimte voor infrastructuur die flexibel en toekomstgericht moet worden ingericht. ,

Ruimtelijke inpassing en landschappelijke kwaliteit: duurzame energie moet landschappelijk verantwoord worden ingepast om draagvlak en kwaliteit te behouden.

eV rt a nli g n a a r uh l mp

Onderwerpen veerkrachtige inclusieve economie Hieronder staan de uitwerking van onderwerpen voor de dimensie voor het stimuleren van een veerkrachtige inclusieve economie:

ed vl o o r ek uz e s ni v a r ai n et n

Economie en innovatie Omvang

en kwaliteit van werkgelegenheid:

voldoende duurzame banen in diverse op elkaar aanvullende sectoren ,

vergroten bestaanszekerheid en economische dynamiek.

Toekomstbestendige bedrijvigheid en innovatie: bedrijven die bijdragen aan economische maatschappelijke transities (zoals zorg duurzaamheid voedselzekerheid korte ketens landbouw technologie circulariteit) versterken regionale weerbaarheid. ,

Mogelijkheid tot werken in eigen regio: werk dichtbij huis bevordert arbeidsparticipatie bespaart reistijd en versterkt regionale binding. ,

Onderscheidend vermogen

innovatiekracht

Concurrentiekracht ten opzichte van omliggende regio’s: concentratie van functies en mensen leidt tot innovatie samenwerking en economische groei.

Aantrekkelijkheid voor bedrijven en talent: een regio die een goed op de doelgroep aangepast woon-werkklimaat en voorzieningen biedt trekt en behoudt mensen (talent) en bedrijven. ,

Economisch profiel en regionale investeringskracht: een helder en sterk profiel vergroot de kans op publieke én private investeringen.

Aantrekkelijk woon- en werkklimaat Financiële bestaanszekerheid en woonlasten: woonlasten moeten passen bij inkomens sociale stabiliteit mogelijk te maken.

om economische

deelname en

Passend woningaanbod voor diverse doelgroepen: een evenwichtige (en mogelijk toegespitste) woningmarkt biedt plek voor jongeren gezinnen alleenstaanden en ouderen (alle inkomensklassen). ,

Aantrekkelijkheid leefomgeving voor werken en wonen: ruimte voorzieningen en omgevingskwaliteit bepalen of mensen zich duurzaam willen vestigen. ,

Onderwijs en arbeidsmarkt Toegankelijk en divers onderwijsaanbod: nabijheid van onderwijs op verschillende niveaus -waaronder ook kan hogeren beroepsonderwijs- bevordert kansengelijkheid en regionale binding. Talentontwikkeling en kenniscapaciteit: goed onderwijs en leerroutes versterken het menselijk kapitaal en innovatievermogen van de regio. Aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt: afstemming tussen onderwijs en sectoren zorgt voor doorstroom werkzekerheid en regionale economische vitaliteit. ,

eH at wf e

5. 0

ni sg ak ed r; o ve rz ci

et n ot e cli

Het afwegingskader; overzicht en toelichting

Het voorgaande laat zich vertalen in een praktisch toepasbaar afwegingskader. Tijdens het schrijven van dit rapport (zomer 2025) is nog onbekend hoeveel varianten er exact worden ontwikkeld en hoe deze eruit zien. In figuur 5 hebben we als voorbeeld van het samenvattend overzicht fictief drie varianten weergegeven (A , B en C). Elke variant krijgt per hoofdaspect een kwalitatieve beschouwing en motivering plus een ‘score’ (++ / + / ± / – / – –). Het gaat er vooral om dat we met de toelichting en ‘score’ het gesprek over de varianten voeden met een doorkijk naar mogelijke effecten vanuit onze welvaartslens:

welke beleidskeuzes in een variant dragen bij aan verbetering of misschien juist aan de verslechtering op dat specifieke hoofdaspect? Op deze manier wordt kwalitatief inzichtelijk gemaakt hoe een variant mogelijk in de toekomst uitpakt en waar in de hoofdaspecten van deze variant mogelijk verschillen van elkaar dan wel mogelijke afruilen tussen de hoofdaspecten zitten. Daarnaast worden overeenkomsten en

verschillende tussen de varianten zichtbaar. De weging (wat

is belangrijker/wat telt zwaarder?) van zowel de dimensies als de hoofdaspecten is aan de politiek.

wf e eH at wf e

ni sg ak ed r; o ve rz ci

Figuur 5: Afwegingskader Regionale Welvaart , inclusief voorbeeld omschrijving 1e hoofdaspect varianten A , B en C

Bevorderen sociaalmaatschappelijk welzijn

et n ot e cli

Hoofdaspecten

Onderwerpen

Sociale veiligheid

Functiemenging Divers woonmilieu

Welbevinden

Beschouwing/ motivering

oi n a el

Betrokkenheid bij buurt en gemeenschap

n wt

Actieve leefstijl en ervaren gezondheid Nabijheid en bereikbaarheid van voorzieningen , zorg en ondersteuning Kwaliteit omgeving voor welzijn (o. a. hittestress , geluid , geur , fysieke veiligheid)

Demografische samenhang

Toegankelijkheid en aanbod maatschappelijke en culturele voorzieningen

Verbondenheid met (lokale) culturele identiteit , landschap en historie

ht ni g

e val a rt

Ervaren veiligheidsgevoel Gemeenschapsgevoel en culturele identiteit

ni sg ak ed r eR

Varianten

Intergenerationele en -culturele cohesie

ek l ep rs ep c eti

f2 0 50

Dynamische woningmarkt via levensloopbestendig wonen Leefomgeving die jongeren aanspreekt en faciliteert

Versterken natuurlijk systeem en de omgevingskwaliteit

Groen en natuur

Groene leefomgeving Biodiversiteit en ecologische kwaliteit Groene-blauwe hoofdstructuur

Milieu en klimaat

Kwaliteit van lucht , bodem en water Klimaatbestendigheid in dorp , stad en omgeving Klimaatbestendigheid IJssel (water , veiligheid en afvoer)

Ruimte en bereikbaarheid

Toegankelijkheid en aanbod voorzieningen (wonen , werken , recreëren) Bereikbaarheid en toegankelijkheid openbaar vervoer Mobiliteit op basis van STOMP-principe

Duurzame energievoorzieningen

Energie besparen door ruimtelijke keuzes Ruimte voor toekomstige opwek , opslag en netinpassing Ruimtelijke inpassing en landschappelijke kwalitei

Stimuleren veerkrachtige inclusieve economie

Economie en innovatie

Omvang en kwaliteit van werkgelegenheid Toekomstbestendige bedrijvigheid en innovatie Mogelijkheid tot werken in eigen regio

Onderscheidend vermogen van de regio

Concurrentiekracht ten opzichte van omliggende regio’s Aantrekkelijkheid voor bedrijven en talent Economisch profiel en regionale investeringskracht

Woon- en werkklimaat

Financiële bestaanszekerheid en woonlasten Passend woningaanbod voor diverse doelgroepen Aantrekkelijkheid leefomgeving voor werken en wonen

Onderwijs en arbeidsmarkt

Toegankelijk en divers onderwijsaanbod (o. a. hoger- en beroepsonderwijs) Talentontwikkeling en kenniscapaciteit Aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt

eH at wf e

g ni sg ak ed r; o ve rz ci

et n ot e cli

ht ni g

Toepassen afwegingskader Het behandelen van complexe ruimtelijke scenario’s vanuit brede welvaart denken vraagt om interdisciplinaire duiding. Het raakt onderwerpen als economie ecologie sociale samenhang mobiliteit en welzijn. Geen enkel vakgebied overziet dit geheel. Om het afwegingskader vanuit breed en diepgaand inzicht te kunnen toepassen wordt een brede vertegenwoordiging vanuit de regio samengesteld aangevuld met externe experts uit verschillende relevante disciplines. Deze combinatie is nodig omdat keuzes elkaar beïnvloeden en we effecten op lange termijn moeten inschatten. Alleen met breed en diep inzicht in de samenhang tussen economische sociale en leefomgevingsaspecten kunnen we de mogelijke effecten van varianten eerlijk en navolgbaar beschouwen. ,

Per variant worden de hoofdaspecten voorzien van een beschouwing en motivering maar ook voorzien van een ‘score’. Dit wordt niet willekeurig of intuïtief gedaan maar zal tot stand komen via een zorgvuldig ,

proces.

De werkwijze bestaat op hoofdlijnen uit vier stappen: 1. Inhoudelijke voorbereiding De deelnemers aan de sessie ontvangen vooraf het afwegingskader en de ontwikkelingsvarianten. Ook ontvangen zij de uitkomsten van de genoemde inwonersraadplegingen. 2. Individuele eerste beoordeling Elke deskundige maakt voorafgaand aan de sessie een voorlopige kwalitatieve inschatting per hoofdaspect en denkt na over een ‘score’ ( ++ / + / ± / – / – –) met een motivering. Dit voorkomt groepsdenken en zorgt voor meer diversiteit in de startpositie. ,

3. Beoordelingssessie met dialoog Tijdens een gezamenlijke sessie worden de inschattingen besproken. Per hoofdaspect en op onderwerpniveau voeren de deelnemers een inhoudelijk gesprek: welke effecten verwachten we en hoe sterk zijn die? Wat zijn onzekerheden? Wat is voor inwoners van waarde? Via dialoog ontstaat een integraal en professioneel oordeel dat verschillende invalshoeken verenigt. Dat wordt kwalitatief beschreven en op basis daarvan wordt de ‘score’ bepaald. ,

4. Vastlegging en toelichting De uitkomsten worden vastgelegd in een verslag met daarin per variant en daarbinnen per hoofdaspect een onderbouwing. Zoals eerder genoemd zal het verslag geen algeheel of integraal eindoordeel bevatten voor de varianten. Het verslag geeft de bestuurders en gemeenteraden niet alleen een overzicht van de scores maar ook van het waarom erachter. Dat maakt het afwegingskader transparant en navolgbaar voor iedereen. ,

Weging is aan de politiek Het verslag geeft beredeneerde en transparante duiding van de varianten. Het bevat geen advies over wat de best passende variant is en heeft dan ook uitsluitend een informerend karakter. De weging en prioritering is aan de politiek in samenhang met de uitkomsten van andere hulpmiddelen waarmee naar varianten wordt gekeken. ,

Belangrijk om nogmaals te benadrukken is dat dit afwegingskader geen rekenmachine is waaruit automatisch de ‘beste’ variant uitrolt. De dimensies hoofdaspecten en onderwerpen zijn niet per se gelijkgewichtig en het is niet de bedoeling om scores bij elkaar op te tellen tot een totaalcijfer. Dat zou een schijn van objectiviteit geven die geen recht doet aan de complexiteit van de regionale verstedelijkingopgave. Ook de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli 2021 6 ) en het Planbureau voor de Leefomge,

6 Waardevol regeren - Sturen op 7 Brede welvaart

Brede Welvaart Rli 2024 bevorderen: breed beschouwen en keuzes maken PBL 2021 ,

eH at wf e

ni sg ak ed r; o ve rz ci

et n ot e cli

ht g

ving (PBL 2021)7 wijzen erop dat brede welvaartsbenaderingen geen mechanische beslisinstrumenten zijn maar transparant moeten maken welke aspecten meewegen en welke afwegingen worden gemaakt. Het kader ondersteunt en verrijkt de besluitvorming maar vervangt het politieke debat niet. ,

Aansluiting varianten

het afwegingskader

Het afwegingskader vormt een richtinggevend instrument om de toekomstvarianten te beschouwen op hun bijdrage aan de welvaart in de regio. Daarbij is het van groot belang dat de varianten beleidsmatig voldoende zijn uitgewerkt zodat een onderbouwde navolgbare en inhoudelijk evenwichtige beoordeling kan plaatsvinden. De beoordeling gebeurt immers langs vooraf vastgestelde dimensies hoofdaspecten en onderwerpen die samen het afwegingskader vormen. ,

Om appels met appels te kunnen vergelijken is het essentieel dat de verschillende ruimtelijke varianten op een vergelijkbare manier inzicht bieden in de beleidsvoornemens en de veronderstelde effecten van de voorgestelde keuzes of afruilen. Het gaat daarbij niet alleen om een ruimtelijk verhaal of kaartbeeld maar juist ook om de beleidsmatige en maatschappelijke richting die elk scenario vertegenwoordigt. ,

Daarbij is het belangrijk dat de mate van uitwerking van de varianten in structuur detail en inhoudelijke onderbouwing vergelijkbaar is zodat de brede welvaartsbeoordeling ook in breedte en diepte evenwichtig kan plaatsvinden. In termen van inhoudelijke scope schaalniveau en beleidsambitie en -voornemens moet het vergelijkbaar zijn; anders ontstaat het risico dat verschillen in beoordeling eerder het gevolg zijn van de mate van uitwerking dan van daadwerkelijke inhoudelijke keuzes. De onderbouwing en uitwerking van de beleidsvoornemens in de varianten is een noodzakelijke voorwaarde voor een werkend afwegingskader. Zonder dit fundament is een integrale beoordeling niet goed mogelijk. We willen een rijk gevuld afwegingskader. Een afwegingskader met te veel witte vlekken omdat de varianten te weinig detaillering bevatten voor een beschouwing motivering en score vanuit de onderscheidde hoofdaspecten verliest aan legitimiteit. Daarom is het afwegingskader niet in beton gegoten. Als blijkt dat het afwegingskader te weinig passend is is doorontwikkeling van het kader wenselijk. ,

Inwonersperspectief blijven meenemen Een zorgvuldig afwegingsproces vraagt niet alleen om een inhoudelijke (expert)beschouwing van varianten maar ook om verankering in de samenleving. In het afwegingskader heeft de inwonersperceptie nadrukkelijk een plek. Het is belangrijk om ook in de volgende fase inwoners actief te betrekken want de ruimtelijke keuzes voor de toekomst van de regio worden steeds concreter. Daarom adviseren we om een brede inwonersraadpleging te organiseren in 2026. Dat voedt het gesprek over wat als essentieel wenselijk of acceptabel wordt gezien door inwoners. De beleving en verhalen van inwoners geven een waardevolle aanvullende context bij de keuze voor een variant (of combinatie van varianten) 8 ,

De raadpleging helpt inhoudelijk maar ook om gemaakte keuzes democratisch te legitimeren: als duidelijk is dat een voorkeursvariant ook daadwerkelijk aansluit bij gedeelde maatschappelijke waarden vergroot dat het draagvlak. Tenslotte maakt de raadpleging ook inzichtelijk waar spanning ontstaat: wanneer inwoners bijvoorbeeld hoge waarde hechten aan zowel natuur als bereikbaarheid en deze in een variant onder druk komen te staan kunnen bestuurders die afruil expliciet maken. Het afwegingskader is niet alleen een technisch of bestuurlijk instrument het is bij uitstek ook een gesprekskader voor de samenleving. Door het inwonersperspectief erin te blijven verweven versterken we zowel de inhoudelijke kwaliteit als de legitimiteit van de uiteindelijke ruimtelijke keuzes. ,

8 Apeldoorn , Deventer en Heerde

hebben bewonerspanels die hiervoor benut kunnen worden en Moventem beheert het Gelderland Panel maar ook de inwonerpanels van gemeenten Brummen Epe Lochem Voorst en Zutphen. Samen hebben deze panels zo’n 15. 000 deelnemers. Een laagdrempelige manier om de brede inwonersraadpleging mede vorm te gegeven en meteen een grote groep te bereiken. Er kan worden overwogen om ook andere manieren van dataverzameling in te zetten. Waardoor het niet alleen een statistisch betrouwbaar en representatief onderzoek is maar ook een inclusief onderzoek qua verschillende perspectieven en bijvoorbeeld voor mensen die digibeet zijn laaggeletterd of de Nederlandse taal onvoldoende machtig zijn en denk ook aan jongeren. Juist bij dit vraagstuk is inclusiviteit cruciaal. ,

Tot

slot

uitdaging

Met het Afwegingskader

bouwd, open Niet alleen sterke

over

Regionale

navolgbaar

Welvaart heeft

wordt gebouwd,

waar

rechtvaardige regio

Het mooie is: dit gaat niet op de welvaart denken,

u een

keuzes te kunnen maken

voor

maar

over

denkkader

voor

hoe

het

extra

hulpmiddel om onder-

Ontwikkelperspectief 2050.

wilt samenleven

een

-werken

aan

een

leefbare,

iedereen.

onderbuikgevoel, maar op inhoud. En

waarbij economie,

een

duurzame

niet vanuit één

leefomgeving

belang, maar vanuit bre-

het sociale samenleven allemaal

meewegen.

Dat is niet eenvoudig. Maar het is wel de hand kunt van

straks

regionale

samen

eerlijker, completer en toekomstgerichter. Met het afwegingskader in

het kwalitatieve gesprek

voeren

over

welke keuzes leiden tot het versterken

welvaart.

Zo wordt niet alleen

gebouwd

aan

elkaar, betere gedragen keuzes

samenleving. Dat is misschien

nieuwe woningen of infrastructuur,

maar

ook

aan

meer

begrip

voor

daarmee ook aan vertrouwen tussen alle betrokken partijen én de

wel de grootste winst

van

alles.

(geanonimiseerd)

ailj eg n

Bijlagen Bijlage I

Procesbeschrijving werkwijze

Het afwegingskader is niet op afstand ontwikkeld , maar in samenspel met Rijk , regio , provincies , gemeenten , waterschappen en maatschappelijke organisaties , maar ook het inwonersperspectief is meegenomen vanuit bestaande onderzoeken. In een reeks samenhangende en op elkaar voortbordurende bijeenkomsten en werksessies is het begrip brede welvaart verkend besproken verdiept én toegepast voor de specifieke kenmerken en ruimtelijke opgaven van de regio. Deze samenwerking leverde niet alleen waardevolle inzichten op over wat brede welvaart hier betekent en voor de voorliggende opgave maar ook eigenaarschap en gedeeld begrip. De combinatie van wetenschappelijke kaders (zoals het CBS-raamwerk) en regionale kennis uit praktijk bestuur en samenleving zorgt ervoor dat dit afwegingskader zowel inhoudelijk robuust als bestuurlijk en praktisch toepasbaar is. In de volgende beknopte subparagrafen wordt zichtbaar hoe de perspectieven van inwoners raadsleden bestuurders en professionals elk op een eigen manier hebben bijgedragen aan de inhoud en vorm van het afwegingskader. ,

Inwoners In 2023 is een inwonersonderzoek uitgevoerd onder de inwoners van de regio via het Gelderland Panel Met dit onderzoek wilde de Provincie Gelderland in kaart brengen wat inwoners belangrijk vinden als het gaat om brede welvaart de kwaliteit van leven en leefomgeving. Het onderzoek is uitgevoerd op basis van de CBS brede welvaart thema’s waaronder gezondheid veiligheid milieu onderwijs en inkomen. De uitkomsten waren statistisch betrouwbaar nauwkeurig en representatief over leeftijd en gender. Daarmee geeft het een goed beeld van hoe brede welvaart in de regio ervaren wordt door inwoners zelf. De resultaten laten zien welke aspecten inwoners van de regio als meest bepalend ervaren voor hun welzijn en levenskwaliteit. ,

Bovendien lagen de uitkomsten in lijn met de bevindingen van de Brede Welvaart Monitor uit 2024 van KennisHub Overijssel waarin Deventer is meegenomen en afzonderlijk te onderscheiden. Inwoners gaven onder andere aan waarde te hechten aan een prettige en veilige woonomgeving bereikbare voorzieningen een schone leefomgeving en voldoende werkgelegenheid in de buurt. Ook sociale cohesie het gevoel van zeggenschap en vertrouwen in de overheid kwamen nadrukkelijk terug. Deze uitkomsten vanuit de samenleving zijn meegenomen in het proces om het afwegingskader op te stellen. Ze bieden een belangrijk inzicht als verrijking van het bestuurlijk en beleidsmatig perspectief en helpen om beter te begrijpen wat brede welvaart op de schaal van de regio betekent voor mensen in hun dagelijks leven. Het inwonersperspectief is nadrukkelijk verankerd in het proces als inhoudelijk onderbouwde input die richting geeft aan het publieke gesprek en de uiteindelijke afweging. ,

Raadsleden De contouren

het

van

afwegingskader

bouwen voort op de rode draden uit de raadsconsultaties

bij de Contourenschets Verstedelijking in Balans in het derde

vierde kwartaal

brede welvaart werd erkend als inhoudelijk kompas mits concreet toepasbaar voor

ervaringskennis

raadsconferentie het

(geanonimiseerd) -

in Epe. Prof.

Monitor de

deelsessies waarin raadsleden

met stickeren om

ingebracht

van

werken

cijfers uit de

hun implicaties bespraken. In kleine groepen

tegenargumenten

de Stedendriehoek aantoonbaar relevant zijn

voor

arbeidsplaatsen, het behouden

het aandeel inwoners met

van

met actuele

prioriteren, zijn argumenten

Ontwikkelperspectief zijn extra accenten

gezamenlijk geprioriteerd. De aanvullingen betroffen onder

tussen inwoners van

de regionale verstedelijkingsopgave. Vanuit het

voor

zijn de opbrengsten plenair geduid. Tijdens de bijeenkomst is het algemene brede

welvaartskader aangevuld met onderwerpen die én

waar

inleiding op brede welvaart in relatie tot

een

demografische bewegingen

zijn dilemma's verkend, is gewerkt genotuleerd

2024,

met ruimte

politieke afweging. Op 13 mei 2025 is dit verdiept tijdens de regionale

Ontwikkelperspectief. Daarna volgden

Stedendriehoek

van

afstand tot

van

talent

startkwalificatie, het vergroten

een

voorzieningen, het versterken

van

terugkeer, het vergroten

duurzame

mobiliteit, het verkleinen

natuur, biodiversiteit

van

in de eigen regio. Daarbij is expliciet

stimuleren van

afgesproken

nadruk op de balans

meer

bodem,

het versterken

dat prioriteiten altijd in het licht van het

Ontwikkelperspectief worden gelezen. Zo laat de

data zien dat de afstand tot voorzieningen

gunstig is, terwijl de gesprekken

met bestuurders

als gewenste richting markeerden in relatie tot de

behoud

van

demografie (toename ouderen,

meer

voor

raadsleden het verkleinen

objectief

die afstand toch

van

leefbaarheid, zeker in de landelijke gebieden

afhankelijkheid).

De dialoog, de prioritering

en en

vastgelegde notities vormde de basis voor de inhoudelijke lijn van het afwegingskader. Geen algemeen kader,

maatwerk

maar

de regio

voor

deze opgave.

Bestuurders Op 16 april 2025 was er een Regiodag

op het gemeentehuis in Apeldoorn waarin

regionale bestuurders (wethouders

enkele

gepresenteerd

waarin

de regio gezamenlijk

aan

het afwegingskader.

voor

het

met ze aan

dialoog

gebieden

met inzichten uit de Stedendriehoek

bood ruimte

de betekenis

van

Ambtenaren

uit

hoe verschilt dit van het

van

perspectief van

de bredewelvaartsaspecten

Monitor indachtig. Deze werkwijze bevorderde

welvaart vanuit de varianten

voor

verschillende typen

vormen

input voor de

dit afwegingskader.

andere

8 april 2025 vond in Zutphen

bouwstenen zijn gelegd

bestuurders

samenhangende

actief te betrekken bij de invulling

verdiepen. De inzichten die tijdens deze sessies zijn opgehaald,

verdere ontwikkeling

vragen

een

is nadrukkelijk stilgestaan bij de verschillen tussen stad

kleinere kernen? De bestuurders gingen hierover in gesprek, op basis en

In interactieve sessies werd verkend welke onderwerpen zij essentieel vinden

Ontwikkelperspectief. Daarbij

het CBS

bestuurders

dorp: wat betekent brede welvaart in een stedelijke context

van

de aanwezige

aan

Monitor hebben

de slag zijn gegaan. Tijdens regiodagen werken

uitgelezen moment

een

burgemeesters) de Stedendriehoek

opgaven die gemeentegrenzen overstijgen

aanpak. Deze Regiodag bood van

voor

het

een

professionals

Maakdag plaats, een inhoudelijke werksessie waarin de eerste

afwegingskader

brede welvaart. De bijeenkomst bracht

groep ambtelijke deelnemers

een

brede

themateams bijeen: vertegenwoordigers uit regionale werkgroepen (zoals RO, Economie, Sociaal Domein/Woonzorg, Mobiliteit, Landelijk Gebied, Duurzaamheid en

Energie) de

vertegenwoordigers vanuit het team lenP (ministerie VRO, de provincies, de gemeenten

waterschappen).

de eerste contouren

De Maakdag te verkennen.

had als doel

houvast te geven

aan

Het proces werd toegelicht dat leidt

afwegingskader: wat is het, hoe werkt het, en hoe helpt

het

ons

het instrument naar

een

gezamenlijk

breed gedragen

straks bij het wegen

van

beleidskeuzes?

ailj eg n

Vervolgens werd inhoudelijk gewerkt met een overzicht van de sociaal-economische trends en cijfers uit de Stedendriehoek Monitor. Die feitenbasis vormde de basis voor een verdiepend gesprek en twee interactieve werksessies. In de eerste sessie werkten de deelnemers in groepen aan het bespreken van relevante onderwerpen: welke doen ertoe en welke missen we als we willen toetsen op brede welvaart wat willen we meegeven? In de tweede sessie werd de opbrengst uit de eerste sessie verdiept want wat betekenen de onderwerpen voor de verstedelijkingsopgave en is er bijvoorbeeld een verschil tussen stad dorp en landelijk gebied? De verkennende sessies brachten inhoud en praktijk bij elkaar en maakten zichtbaar hoe uiteenlopende beleidsvelden van mobiliteit tot gezondheid van natuur tot werkgelegenheid samenhangen binnen een brede welvaartsbenadering. ,

Methodische uitleg Het ontwikkelen van dit afwegingskader is opgezet als een stapsgewijs en systematisch proces gebaseerd op een combinatie van wetenschappelijke kaders beleidsmatige relevantie en participatieve validatie. ,

Het CBS-raamwerk brede welvaart vormt het vertrekpunt. Dit raamwerk is breed erkend sluit aan bij internationale standaarden (zoals de OESO) en borgt continuïteit in metingen belangrijk voor de verdere doorontwikkeling en blijvende bruikbaarheid van het afwegingskader. ,

We zijn tot maatwerk dimensies hoofdaspecten en onderliggende onderwerpen gekomen door in het proces nadrukkelijk het volgende te combineren: ,

1. Brede startbasis: het CBS-raamwerk brede welvaart is als inhoudelijke en methodologische basis gebruikt. Dit omvat een ruime set van bredewelvaartsindicatoren over meerdere domeinen. 2. Contextspecifieke prioritering: in werksessies met raadsleden bestuurders ambtenaren en andere professionals is vervolgens onderzocht welke aspecten voor de Stedendriehoek relevant zijn bezien vanuit de regionale context het Ontwikkelperspectief 2050 en de verstedelijkingsopgave. ,

Op basis hiervan is een eerste set van hoofdaspecten geformuleerd. In een volgende stap is deze set verdiept en verrijkt met Team Inhoud & Producten die in het hele proces producten maakt controleert en inhoud aanlevert. Daarbij is gekeken naar: ,

1. Beleidsrelevantie – in hoeverre valt het binnen de beïnvloedingssfeer van het Ontwikkelperspectief? 2. Beïnvloedbaarheid – op welke hoofdaspecten en onderwerpen kunnen keuzes in de varianten effect hebben? 3. Volledigheid – welke onderwerpen moeten worden toegevoegd voor integrale afweging? Het afwegingskader is het resultaat van een gestructureerd proces waarin wetenschappelijke inzichten beleidsambities en maatschappelijke input samenkomen. In methodologische termen is sprake van een proces van datareductie en prioritering: een brede initiële set van aspecten en indicatoren is stapsgewijs gefilterd geclusterd en aangescherpt. Daarbij is gebruikgemaakt van: ,

•

Theoretische onderbouwing (wetenschappelijke en beleidskaders zoals CBS SCP)

•

Empirische data (inwonersonderzoek 2023 2024 en 2025)

•

Participatieve input (werksessies met o. a. prioritering via stickers gespreksrondes en discussies)

Door deze aanpak ontstaat een triangulatie tussen wetenschappelijke kaders empirische data en participatieve validatie wat de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van het afwegingskader versterkt. ,

ailj eg n

Bijlagen Bijlage II

Algemene brede welvaart definities indicatoren Afstand tot ov De gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot de dichtstbijzijnde ov-halte berekend over het fietsnetwerk van 2022. Het gaat om de volgende typen openbaar vervoer: trein tram bus metro en ferry. De peildatum is 1 januari van het betreffende jaar. [km; CBS] ,

Tevredenheid met woning Het percentage particuliere huishoudens dat zeer tevreden of tevreden is met de huidige woning. Particulier huishouden: één of meer personen die samen een woonruimte bewonen en zichzelf dus nietbedrijfsmatig voorzien in de dagelijkse levensbehoeften. De woonruimte wordt niet gedeeld met andere huishoudens. [% van de particuliere huishoudens dat (zeer) tevreden is; CBS] ,

Tevredenheid met woonomgeving Het percentage particuliere huishoudens dat zeer tevreden of tevreden is met de huidige woonomgeving. De woonomgeving is de omgeving en de buurt waarin een huishouden woont. Particulier huishouden: één of meer personen die samen een woonruimte bewonen en zichzelf dus nietbedrijfsmatig voorzien in de dagelijkse levensbehoeften. De woonruimte wordt niet gedeeld met andere huishoudens. [% van de particuliere huishoudens dat (zeer) tevreden is; CBS] ,

Particuliere zonne-energie Het opgesteld vermogen van zonnestroominstallaties in watt per woning aan het einde van het referentiejaar. Het betreft het vermogen van installaties van zonnepanelen bij woningen gedeeld door het totaal aantal woningen dus woningen met of zonder zonnepanelen. [watt per woning; CBS] ,

Emissies van fijnstof naar lucht Jaarlijkse gemiddelde fijnstof emissie naar lucht. Fijnere fractie van fijnstof bestaat uit deeltjes waarvan de diameter kleiner is dan 25 micrometer. [kg PM25 per ha; RIVM] ,

Kwaliteit van het zwemwater binnenwateren Gemiddelde zwemkwaliteit voor de gezondheid van de zwemmer van de locaties in meren en rivieren volgens de normen van de vigerende EU-zwemwaterrichtlijn. [European Environment Agency]

Fosfaatuitscheiding landbouw De uitgescheiden hoeveelheid fosfaat in dierlijke mest per hectare uitgedrukt in P2O5. In tegenstelling tot stikstof treden bij fosfaat geen gasvormige verliezen op. [kg per ha bemeste cultuurgrond; CBS]

Stikstofuitscheiding landbouw De totale stikstofuitscheiding in dierlijke mest per hectare met aftrek van de stikstof die tijdens mestopslag in de stal en bij opslag buiten de stal is vervluchtigd in de vorm van ammoniak (NH3) inclusief de afvoer via spuiwater van luchtwassers lachgas (N2O) stikstofoxide (NO) en stikstofgas (N2). [kg per ha bemeste cultuurgrond; CBS] ,

ailj eg n

Bruto binnenlands product Het bruto binnenlands product (bbp) is een maat voor de omvang van de economie. [euro per inwoner constante prijzen 2015; CBS]

Bevolking hbo+ opleiding Percentage van de beroepsbevolking met hoger beroepsonderwijs (hbo) of wetenschappelijk onderwijs (wo) als hoogst genoten opleidingsniveau. Het onderwijs op hbo- en wo- niveau bouwt voort op voortgezet onderwijs (havo en vwo) en mbo-opleidingen en voorziet deelnemers van beroepsgerichte of wetenschappelijke kennis vaardigheden en competenties (conform de Standaard Onderwijsindeling SOI). Dit betreft hbo (bachelor en master) wo (bachelor en master) en doctor [% van de beroepsbevolking; CBS]. ,

Netto-arbeidsparticipatie Het aandeel van de werkzame beroepsbevolking 15 t/m 74 jaar in de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep (beroeps- en niet-beroepsbevolking). [% van de bevolking van 15 t/m 74 jaar; CBS] Werkloosheid De werkloze beroepsbevolking als percentage van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking. Personen van 15 t/m 74 jaar zonder betaald werk die recent naar werk hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn. [% van de beroepsbevolking; CBS] ,

Arbeidsduur per week Het totale aantal uren dat werknemers en zelfstandigen werkelijk hebben gewerkt. Niet-gewerkte uren door verlof of ziekte tellen dus niet mee. De gewerkte uren van werknemers zijn berekend door de betaalde uren (de overeengekomen uren plus de betaalde overuren) te vermeerderen met onbetaalde overuren en te verminderen met feitelijk niet gewerkte uren die betaald worden zoals ziekteverzuim zwangerschaps- en bevallingsverlof stakingen weerverlet ouderschapsverlof kort verzuim. De gewerkte uren van zelfstandigen zijn rechtstreeks bepaald. [aantal feitelijk gewerkte uren per werkende/ week; CBS] ,

Mediaan besteedbaar inkomen Het mediaan gestandaardiseerd besteedbaar inkomen per huishouden in euro. Bij de berekening wordt gecorrigeerd voor verschillen in grootte en samenstelling van huishoudens. De mediaan is het middelste getal wanneer alle inkomens van laag naar hoog worden gesorteerd. [euro per huishouden gecorrigeerd voor inflatie constante prijzen 2021; CBS] ,

Mediaan vermogen van huishoudens Het saldo van bezittingen en schulden gecorrigeerd voor inflatie in prijzen 2021. Bezittingen worden gevormd door bank- en spaartegoeden effecten de eigen woning overig onroerend goed ondernemingsvermogen aanmerkelijk belang en de overige bezittingen. De schulden omvatten onder meer schulden ten behoeve van een eigen woning en consumptief krediet. Stand per 1 januari er is gecorrigeerd met de prijsontwikkeling in het voorgaande jaar. [euro per huishouden; CBS] ,

Gemiddelde schuld per huishouden Het gemiddelde van de schulden van particuliere huishoudens in prijzen 2022. De schulden betreffen de hypotheekschuld van de eigen woning studieschulden en overige schulden zoals voor consumptieve doeleinden de financieringen van aandelen obligaties of rechten op periodieke uitkeringen schulden voor de financiering van de tweede woning of ander onroerend goed. Stand per 1 januari er is gecorrigeerd met de prijsontwikkeling in het voorgaande jaar. [euro per huishouden; CBS] ,

ailj eg n

Geregistreerde problematische schulden Ten minste één persoon in het huishouden voldoet aan ten minste één van de volgende criteria op het peilmoment van het betreffende verslagjaar (1 januari of 1 oktober): - Volgt een WSNP-traject. - Volgt een bij BKR geregistreerd minnelijk traject. - Heeft een bij BKR geregistreerde betalingsachterstand. - Is in het Centraal Curatele en Bewindregister (CCBR) opgenomen op grond van verkwisting en/of problematische schulden. - Heeft ten minste zes maanden de zorgpremie niet betaald. - Heeft een betalingsachterstand van een Wet Mulder-boete bij het CJIB waarvan de tweede aanmaning ten minste twee maanden openstaat of bevindt zich al in een ernstigere wanbetalersfase. Daarnaast moet het openstaande bedrag minimaal 50 euro zijn. - Heeft langer dan 27 maanden een toeslagschuld van minimaal 50 euro openstaan bij de Belastingdienst. - Heeft langer dan 15 maanden een schuld van minimaal 50 euro voor overige belastingaanslagen openstaan bij de Belastingdienst. - Heeft een belastingschuld die in de 12 maanden voor het peilmoment oninbaar is geleden. - Heeft een betalingsachterstand bij DUO van 3 maanden of langer en van minimaal 270 euro. [Percentage huishoudens; CBS] ,

Afstand tot basisschool De gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot de dichtstbijzijnde basisschool berekend over de weg. Het basisonderwijs omvat alleen de basisscholen zoals bekend bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). Het speciaal basisonderwijs en speciale scholen zijn niet meegenomen. [km; CBS] ,

Afstand tot café e. d. De gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot het dichtstbijzijnde café koffiehuis coffeeshop discotheek seks/ nachtclub en partycentrum berekend over de weg. [km; CBS] ,

Ervaren gezondheid Percentage personen van 18 jaar en ouder met antwoordcategorie ‘goed’ of ‘zeer goed’ naar de vraag algemene gezondheidstoestand. [% van de bevolking van 18 jaar en ouder dat eigen gezondheid (zeer) goed vindt; CBS RIVM GGD’en] ,

Levensverwachting bevolking Levensverwachting in jaren voor de bevolking bij geboorte. Gemiddelde waarde over periode 2018-2021. [aantal jaren dat iemand naar verwachting zal leven (bij geboorte); RIVM] Overgewicht Percentage personen van 18 jaar en ouder met een BMI van 250 kg/m2 en hoger. Cijfers over lichaamsgewicht zijn gebaseerd op zelf gerapporteerde waarden. De Body Mass Index (BMI) is een maat voor overgewicht berekend als het quotiënt van het gewicht in kilogram en het kwadraat van de lengte in meters (kg/m2). [% van de bevolking van 18 jaar of ouder; CBS RIVM] ,

Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen Percentage personen van 18 jaar en ouder met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen. Langdurig is (naar verwachting) 6 maanden of langer. [% van de bevolking van 18 jaar of ouder; CBS RIVM GGD’en] ,

ailj eg n

Contact met familie , vrienden of buren Percentage mensen van 15 jaar en ouder dat gemiddeld minstens een maal per week contact heeft met familie vrienden of buren. Het gaat hierbij om alle vormen van contact. Het gaat om een gemiddelde van de indicatoren “minstens wekelijks contact met familie” “minstens wekelijks contact met vrienden” en “minstens wekelijks contact met buren”. [% van de bevolking van 15 jaar en ouder dat minstens een keer per week contact heeft met familie vrienden of buren; CBS StatLine (landelijk); Sociale samenhang en Welzijn maatwerk kds (regionaal) CBS] ,

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16080910/1