Verslag informateur Voorschoten 15 juni 2022

Verslag informatiefase

Prof. Dr. U. (Uri) Rosenthal Voorschoten, 15 juni 2022

1

Context Nadat de vorige formatiefase van VVD, Voorschoten Lokaal, CDA en D66 is beëindigd, heeft de gemeenteraad van Voorschoten op 2 juni 2022 bij motie uitgesproken: 1. Dat het wenselijk is een nieuwe informatieronde in te lassen; 2. Dat het wenselijk is dat dhr. Prof. Dr. Rosenthal in de rol van informateur deze ronde begeleidt; 3. Dat hiervoor de volgende opdracht meegegeven wordt: “De mogelijkheid of mogelijkheden te onderzoeken om tot een brede coalitie te komen, zowel getalsmatig als in politiek spectrum, waarbij deze samenstelling in staat is tot een gezamenlijke visie te komen en de slagkracht bezit om de uitdagingen waar Voorschoten voor staat aan te pakken.” Proces Daags na de raadsvergadering heb ik alle zeven fracties uitgenodigd voor een gesprek. De gesprekken zijn gevoerd op maandag 6 tot en met woensdag 8 juni, gevolgd door een aantal korte gesprekken met vertegenwoordigers van de fracties van VVD, Voorschoten Lokaal, CDA, GroenLinks en D66 op 9 juni. Daarnaast heb ik gesproken met gemeentesecretaris Andreas de Graaf en concerncontroller Erwin Hiep voor een nadere toelichting op de financiële situatie van de gemeente en in dat verband te maken keuzes op het gebied van investeringen en maatschappelijk vastgoed. Alle gesprekken zijn ondersteund door raadsgriffier Bert Jan Urban.

In de bijlage is een korte weergave van de gesprekken met de fracties opgenomen waar het gaat over de mogelijke coalitiesamenstelling. Ik dank de vertegenwoordigers van de fracties voor hun bijdrage aan het informatieproces en Bert Jan Urban voor zijn kritisch-meedenkende rol om het proces in goede banen te leiden. Gedurende het proces heb ik de burgemeester op de hoogte gehouden van de voortgang. Ook had ik contact met de vorige formateurs, de heren Arjan Verkaik en Okke de Boks. Op basis van de gesprekken ben ik tot onderstaande overwegingen en conclusies gekomen. Algemene overwegingen In het proces heb ik mij aan de door mij aanvaarde informatieopdracht gehouden: de mogelijkheid of mogelijkheden onderzoeken om tot een brede coalitie te komen, zowel getalsmatig als in politiek spectrum, waarbij deze samenstelling in staat is tot een gezamenlijke visie te komen en de slagkracht bezit om de uitdagingen waar Voorschoten voor staat aan te pakken. De politici zijn net als de andere inwoners trots op hun Voorschoten. Iedereen spreekt met liefde en toewijding over het dorp. Het dorp is het naar ieders mening waard om in te leven en zichzelf te besturen. Dat vergt naar mijn overtuiging dat degenen die de bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen vooruitkijken en concrete keuzes maken voor een goede toekomst.

Daarbij speelt mee dat Voorschoten net als veel andere gemeenten in een moeilijke financiële positie verkeert. Het maken van concrete keuzes en het doorhakken van knopen zal mede gebaseerd moeten zijn op de financiële informatie van de Kadernota 2023 inclusief investeringsoverzicht en het voorstel nota Schuldenbeheersing. Dat de nu bevroren opschalingskorting per 2026 weer in beeld is (het ‘ravijn’ in de gemeentebegroting) dient Voorschoten in de nu te maken keuzes te verdisconteren. De informatieopdracht is verstrekt bijna drie maanden na de verkiezingen van 14-16 maart. Het is van vitaal belang voor Voorschoten dat de vorming van een college zo spoedig mogelijk plaatsvindt. Hoe langer de vorming van een nieuw college uitblijft, hoe meer twijfel kan ontstaan over de bestuurlijke slagkracht van Voorschoten en het vermogen om daarmee op eigen benen te staan.

2

Overwegingen over de samenstelling van de coalitie Het onderzoeken van “de mogelijkheid of mogelijkheden” om tot een brede coalitie te komen duidt op gelijkstelling van één voorstel voor een specifiek samengesteld college dan wel twee of meer anders samengestelde colleges. Ik heb mij beperkt tot het eerste, dus het voorstel voor een college van eerste voorkeur. Voorschoten heeft volgens allen die ik gesproken heb behoefte aan duidelijkheid. Dus ook op dit punt. De informatieopdracht vroeg om onderzoek naar een breed college, zowel getalsmatig als in politiek spectrum. Er blijken verschillende opvattingen te zijn over de getalsmatige breedte. Ik heb de opdracht zo uitgelegd dat het bij een breed college getalsmatig om meer zetels moet gaan dan een meerderheid van elf (meerderheidscollege). Een voorstel voor een stabiel college gebaseerd op een iets ruimere raadsmeerderheid van twaalf zetels in combinatie met politieke breedte ligt niet voor de hand. GroenLinks (vier zetels) wil alleen samen met D66 in een college wil plaatsnemen. D66 (drie zetels) heeft dit andersom ook uitgesproken. Uitbreiding van een college met de eenpersoonsfractie van PvdA of SP zou getalsmatige minimale versterking betekenen en geeft in verschillende varianten minder balans in het politieke spectrum.

Bij de breedte in politiek spectrum heb ik gestreefd naar evenwicht tussen de verschillende maatschappelijk-politieke stromingen in Voorschoten. Daarbij heb ik ook meegewogen of een inhoudelijk breed samengesteld college een gezamenlijke visie kan neerleggen en knopen kan doorhakken over de zogenoemde ‘moeilijke onderwerpen’ waarmee Voorschoten geconfronteerd wordt. Waar in verschillende samenstellingen politieke tegenstellingen overbrugd moeten worden, heb ik doorgevraagd op de bereidheid om hierin compromissen te sluiten. In de gesprekken heb ik geconstateerd dat sterke behoefte bestaat aan de vorming van een stabiel college voor de volle vier jaar van de inmiddels begonnen nieuwe raadsperiode. De bestuurlijke verantwoordelijkheid van zo’n college brengt met zich dat voor alle coalitiepartijen geldt dat zij hier ten volle aan bijdragen. Ik heb van sommige gesprekspartners gehoord dat zij een breed college mede op prijs zouden stellen omdat zo’n college bij het tussentijds uit de boot vallen van één van de partijen nog altijd op een meerderheid in de raad kan rekenen. Ik deel deze opvatting zeker niet. Het spoort niet met de noodzaak van een stabiel, daadkrachtig college dat in gezamenlijkheid knopen doorhakt.

# Voor mijn voorstel over de samenstelling van een stabiel en daadkrachtig college dat voldoet aan de vereisten van de informatieopdracht zijn de volgende bevindingen doorslaggevend: * Een college bestaande uit de drie per 22 mei overgebleven partijen (VVD, VL en CDA) vormt hoe dan ook getalsmatig en qua politiek spectrum een te smalle basis; een college bestaande uit VVD, VL, CDA en GroenLinks óf D66 is hoe dan ook niet te realiseren, omdat laatstgenoemde twee partijen alleen nog met elkaar in een college willen plaatsnemen; * Een coalitie met deelname van PvdA of SP zorgt in verschillende samenstellingen voor onvoldoende getalsmatige en politieke breedte. * Afgelopen twee maanden heeft Voorschoten Lokaal als relatief nieuwe partij volgens sommige gesprekspartners goed meegedaan in de informatie- en formatieperiode. Dit neemt niet weg dat enkele fracties de stabiliteit van Voorschoten Lokaal in twijfel trekken. Zij vinden, evenals Voorschoten Lokaal zelf, dat een getalsmatig bredere coalitie in dat licht minder risico geeft. Een getalsmatig bredere coalitie zou meer ruimte bieden voor afwijkend stemgedrag van individuele raadsleden of voltallige fracties.

Ik hoor hierin de gedachte dat eventuele brokken bij een breed samengesteld college door een dan overgebleven meerderheid(scollege) opgevangen kunnen worden, iets wat naar mijn oordeel geen goede basis is voor deelname aan een nieuw college. Ik ben mij er te volle van bewust dat een groot aantal kiezers op 14-16 maart op Voorschoten Lokaal heeft gestemd. Het gedachtengoed en de opvattingen van VL moeten in een nieuw college 3

kunnen doorkomen, ook als het daar niet aan deelneemt. Ik vestig mijn hoop op een goede ontwikkeling van VL tot een stabiele kracht in de raad. Dit alles overwegende adviseer ik de spoedige vorming van een college van VVD, CDA, GroenLinks en D66. Zo’n college is breed qua getalsmatige samenstelling. Deze samenstelling heeft binnen het politieke spectrum een evenwichtige samenstelling en ik acht haar in staat de slagkracht te bezitten om de uitdagingen waar Voorschoten voor staat aan te pakken. Overwegingen voor het formatieproces In alle gesprekken kwamen ten minste de volgende onderwerpen naar voren als kernpunten voor een coalitieakkoord: woningbouw (meer woningen, betaalbaarheid), maatschappelijke vastgoed (zoals Multifunctionele Accommodatie MFA, zwembad, gemeentehuis) en als rode draad door alle dossiers: beperkte financiële mogelijkheden, verduurzaming en inwonerparticipatie. Bij financiën gaat het om een meerjarig sluitende exploitatie en vooral om noodzakelijke keuzes in investeringen. Alleen door op deze gebieden heldere keuzes te maken kan Voorschoten bestuurskracht tonen. Hoewel GroenLinks niet betrokken was bij het werk dat in de afgelopen periode al verzet is, moet het mogelijk zijn de collegevorming af te ronden voor het zomerreces, dan wel iets later. Elk van de vier partijen ervaart een sterk gevoel van urgentie en toont de bereidheid snel ter zake te komen.

De fracties hebben uitgesproken bereid te zijn om compromissen te sluiten en keuzes te maken en de verwachting te hebben hier met elkaar uit te komen. Het hoeft over en weer geen weken te duren om over de ‘moeilijke onderwerpen’, waarover al zolang in Voorschoten gepraat wordt, knopen door te hakken en de uitkomsten hiervan in een compact collegeprogramma vast te leggen. Onoverbrugbare tegenstellingen of ‘niet-onderhandelbare’ punten ben ik in mijn gesprekken niet tegengekomen. De informatieopdracht richt zich op de vorming van een nieuw college. Dit neemt niet weg dat een goede relatie tussen het college en de raad cruciaal is. Een nieuw te vormen college dient zich sterk te maken voor een bestuurscultuur waarin er ruimte bestaat voor constructieve oppositie. Goede voorstellen vanuit de oppositie dienen op hun waarde geschat te worden. Wel dient het college te kunnen rekenen op steun van de coalitiefracties. Het vorige college bestond, naast de burgemeester, uit drie wethouders. Het laat zich aanzien dat aan een college van VVD, CDA, GroenLinks en D66 vier wethouders deelnemen. Ik geef in overweging de mogelijkheden te bezien om de bestuurskosten te temperen, bijvoorbeeld door één of meer wethouders in deeltijd aan te stellen.

Voor zover een evenwichtige samenstelling van het college aan de orde is, verdient het aanbeveling ook naar de vrouw/man-verhouding in het nieuwe college te kijken. Voor het formatieproces adviseer ik daarom het volgende aan de formerende partijen: * Maak daags na de raadsvergadering afspraken over het formatieproces: welke stappen worden gezet, wat is wanneer gereed (wat voor het zomerreces, wat later) en wie heeft welke rol in het proces. * Maak in het coalitieakkoord heldere afspraken over de financiële kaders en keuzes in investeringen, met name daar waar het gaat om dossiers als maatschappelijk vastgoed (zoals MFA, zwembad en gemeentehuis)

4

Bijlage: korte weergave van de gesprekken v.w.b. de mogelijke coalities: • VVD geeft aan beschikbaar te zijn voor een coalitie. VVD ziet onvoldoende basis om met PvdA en/of SP in een coalitie te zitten (SP met name omdat de SP de VVD in eerder stadium heeft uitgesloten). Met de andere partijen ziet de VVD mogelijkheden om tot overeenstemming te komen. VVD heeft twijfels bij de stabiliteit van een getalsmatige meerderheidscoalitie met Voorschoten Lokaal en daarom heeft bij zo’n variant het de voorkeur een vierde partij toe te voegen. VVD werkt daarin primair graag samen met CDA, vanwege de grootste inhoudelijke en bestuurlijke overeenstemming. Met GroenLinks en/of D66 ziet de VVD ook goede mogelijkheden tot samenwerking. In programmatische wensen voor wonen en een scherpe blik op financiën ziet de VVD veel overeenstemming met deze partijen. • Voorschoten Lokaal is beschikbaar als coalitiepartij. De fractie geeft aan het politieke spectrum in de volle breedte te vertegenwoordigen. Van hieruit wil de fractie pragmatisch op zoek naar wat binnen de ambities realistisch haalbaar is voor het dorp. De partij sluit geen andere fracties uit. Het meest wenselijk is dat de drie partijen die overbleven in de formatie verder praten. Een getalsmatig bredere coalitie biedt meer ruimte voor afwijkend stemgedrag van individuele raadsleden of voltallige fracties.

Als vierde partij ligt - ook gegeven het feit dat D66 er zelf uit is gestapt - getalsmatig GroenLinks voor de hand maar is PvdA ook een mogelijke partner. Met GroenLinks valt goed samen te werken op inhoud en als pragmatische partij, PvdA zou als alternatief helpen om tegemoet te komen aan de informatieopdracht, breed politiek spectrum, naast de breedte die Voorschoten Lokaal ook vertegenwoordigt. • CDA is beschikbaar voor een coalitie. Doorpraten van de drie resterende fracties uit de vorige formatieperiode aangevuld met een vierde partij is voor CDA bespreekbaar een goed optie. Gezien het gebrekkige vertrouwen tussen VVD en Voorschoten Lokaal ligt een getalsmatig brede coalitie in die constellatie voor de hand, wat bereikt kan worden met GroenLinks. Samenwerking tussen VVD, GroenLinks, D66 en CDA ziet CDA als alternatief. Met name op duurzaamheid is er veel overeenkomst tussen de laatste drie en bestuurlijk kan CDA goed met VVD werken. Deze samenstelling geeft meer balans ten opzichte van de vorige collegeperiode. Er zijn veel combinaties mogelijk. Ook een optie zonder VVD wordt bij het wegvallen van eerdergenoemde combinaties eventueel denkbaar. • GroenLinks is van mening dat de drie overgebleven fracties in de coalitiebesprekingen (VVD, VL en CDA) eerst de formatiepoging moeten voortzetten.

De fracties hebben niet uitgesproken er op inhoud niet uit te komen en voortzetting is de beste garantie om snel tot een akkoord te komen. GroenLinks acht 12 zetels een voldoende brede basis. Een duidelijk programma biedt ook ruimte voor constructieve oppositie met realistische tegenvoorstellen. GroenLinks is als dit niet lukt beschikbaar voor een coalitie, maar ‘aanschuiven’ bij genoemde drie is niet aan de orde. GroenLinks is hierin getalsmatig niet nodig en ziet onvoldoende overeenstemming in bestuurscultuur en standpunten. Mede in het licht van de vorige raadsperiode en op basis van overeenstemming op programma en bestuursstijl wil GroenLinks ten minste samen met D66 in een coalitie. In dit licht ziet GroenLinks programmatisch de beste mogelijkheden om samen te werken met respectievelijk D66, CDA, PvdA e/o SP (12 / 13 zetels) of: D66, Voorschoten Lokaal en PvdA e/o SP (als CDA vasthoudt aan VVD) of: D66, CDA en VVD of Voorschoten Lokaal (als een coalitie met PvdA/SP lastig blijkt). • D66 is van mening dat om genoemde redenen de drie overgebleven fracties de formatiepoging moeten voortzetten. Terugkeren naar de oude samenstelling is wat D66 betreft niet aan de orde; er is onvoldoende vertrouwen dat dit in de komende vier jaar tot een blijvend constructieve samenwerking leidt. D66 is wel beschikbaar voor een coalitie waarin ook GroenLinks vertegenwoordigd is.

Op inhoud en bestuursstijl liggen deze partijen het dichtst bij elkaar. Dit kan inhoudelijk het meest logisch met het CDA. Als het advies wordt een vierpartijencoalitie samen te stellen, kan dit daarnaast met Voorschoten Lokaal of VVD. • PvdA verwacht dat VVD, CDA en VL proberen om eruit te komen voor de vorming van een college. PvdA verwacht dat geen enkele progressieve partij daarbij als vierde partij aan wil 5

•

schuiven. Een coalitie met de VVD acht de fractie op inhoudelijke verschillen niet mogelijk. PvdA pleit voor een coalitie zonder VVD omdat er meer brede programmatische overeenkomsten zijn tussen de andere zes partijen. Een coalitie zonder VVD zou de slagkracht en daadkracht van Voorschoten ten goede komen. Op basis van programmatische overeenstemming zijn opties: CDA / Voorschoten Lokaal / GroenLinks en PvdA of: GroenLinks/PvdA en D66, aangevuld met CDA of Voorschoten Lokaal. SP vindt dat VVD, Voorschoten Lokaal en CDA een vierde partij moeten proberen te vinden voor een coalitie. Als dit niet lukt, kan een brede coalitie het beste worden bereikt door het initiatief bij GroenLinks en D66 te leggen, voor een coalitie waarbij SP en PvdA plus een vijfde partij zouden moeten worden betrokken. Voor die vijfde partij heeft SP geen uitgesproken voorkeursvolgorde.

6