Visie Zuidfront Land van Paling Hellevoetsluis 2022

Afb. Hellevoetsluis op de topographisch-militaire kaart van rond 1850

4 D E Z U I D - E N Z U I D O O S T K A N T VA N D E V E S T I N G

Zoals hiervoor vermeld zijn bij de vernieuwing en uitbreiding van de

De dijk aan de buitenkant van de gracht is te volgen op de topografische

vestingwerken tussen tussen 1695 en 1715 de Oost- en de Westbeer

kaart 1:25.000 uit 1901 (op de volgende pagina). Het tracé is vanaf het

aangelegd. Deze werden gesitueerd in de vestinggracht in in het verlengde

westen: Nieuwe Zeedijk - Westkade - onderbreking door havenkanaal -

van de zeedijken. De wallen van het zuidelijk deel van de vesting, tot aan

Zuidfront - Kanaalweg Westzijde. Vooral aan de westkant (zeezijde) gaat het

deze beren, waren ter bescherming tegen het zeewater, aan de buitenzijde

om een ‘echte’ dijk, aan de buitenkant ook nog van steenbekleding voorzien.

voorzien van bekledingsmuren. De kaart van 1749 laat dit zien. Onder aan de muren liggen dan slikken en schorren, doorsneden door de havenmonding.

Op latere kaarten is de dijk als grondlichaam minder duidelijk en gedeeltelijk meer in de omgeving opgegaan. Aan de westzijde is dat door verhoging

Op de topografische kaart van 1850 is te zien dat het deel van de

van het terrein van de Werkhaven tot tegen de Nieuwe Zeedijk, aan de

vestinggracht tussen de beren, aan de buitenzijde is voorzien van een dijk

oostzijde door ophoging rond het Zuidfront en de Kanaalweg Westzijde (zie

tegen het buitenwater. Aan de westkant is dat de huidige Nieuwe Zeedijk,

topografische kaart uit 1970 en Actueel Hoogtebestand Nederland op de

aan de oostzijde de Kanaalweg Westzijde. Op latere topografische kaarten is

volgende pagina).

dit nog duidelijker zichtbaar (mogelijk is de dijk op de 18de-eeuwse kaarten niet ingetekend). Deze dijk was niet de hoofdwaterkering, die liep vanaf de beren via de noordkant van de vesting. In 1937 is het officiële tracé vanaf even ten oosten van de stad als volgt: Struitsche Zeedijk, de zuidelijke sluisterreinen met de schutsluis, de westelijke dijk langs het kanaal door Voorne, de Oostbeer, de vestingwallen via het noorden tot en met de Westbeer en tenslotte de Zuidddijk (Beschrijving waterstaatskaart, 1937, p. 34). Dit is nu nog steeds het tracé van de primaire kering.

95

96

Topografische kaart 1:25.000, 1970.

Topografische kaart 1:25.000, 1901.

97

Actueel Hoogtebestand Nederland: bij Westkade, Zuidfront en Kanaalweg West is te zien dat er geen duidelijke dijkkruin meer is.

5 L I N I E VA N V O O R N E / S T E L L I N G VA N D E M O N D E N D E R M A A S E N VA N H E T H A R I N G V L I E T / W O I I

Hellevoetsluis was niet alleen een versterkte (marine)haven, maar maakte ook deel uit van de Linie van Voorne. Deze verdedigingslinie, waaraan in 1780 was begonnen, bestond in hoofdzaak uit de vestingen Hellevoetsluis en Brielle, een tussengelegen inundatiegebied begrensd door noord-zuid lopende dijken (de huidige Rijksstraatweg) en een aantal aarden batterijen. Het inundatiegebied moest vijandelijke troepen, die ter hoogte van de Voornse duinen aan land zouden kunnen komen, tot staan brengen. In 1874 werd de naam officieel ‘De stelling van de monden der Maas en van

98

het Haringvliet’. Aan de zuidkant van het Haringvliet liep de linie door in Goedereede. In 1885 werden op Voorne twee forten aan de linie toegevoegd langs de Rijksstraatweg, het Werk aan de Penserdijk en Fort Noorddijk. Beide forten zijn bewaard gebleven, de eerdere eind 18de-eeuwse batterijen niet. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn de forten nog door de Duitsers gebruikt voor de opstelling van luchtdoelgeschut.

De Linie van Voorne (Atlas van de Nederlandse vestingwerken, dl. Zuid-Holland.)

Kort voor WOII werd als onderdeel van de Nederlandse kustverdediging de

gebruik, voorzien van rond of 8-hoekig gat bovenzijde, meestal dienend als

landtong aan de oostkant van de monding van het Kanaal door Voorne nog

observatiepost of mitrailleurnest. Alledrie de werken zijn nog aanwezig. Ook

voorzien van een kazemat. De Duitse bezetter ging met de versterking van

op de vestingwerken van Hellevoetsluis werden enkele Duitse Atlantikwall-

de landtong verder in het kader van de Atlantikwall. Er werd een opstelplaats

werken gebouwd.

voor luchtafweer geschut (Flak: Flugabwehrkanone) aangelegd en nog een Tobruk-bunker gebouwd. Dit is een klein model bunker, vanaf 1942 in 99

De WO-II werken op de landtong aan de oostkant van het kanaal (www.tracesofwar.com).

6 FUNCTIE EN BEBOUWING

De vesting Hellevoetsluis is in essentie een versterkte haven. De

de Kanaalweg. Deze bebouwing nam voor 1940 nog enigszins toe, maar is

verdedigingswerken zijn daaromheen aangelegd om de vijand tegen te

daarna ook weer merendeels verdwenen (mogelijk vanwege dezelfde reden

houden. Omdat de vijand zowel over land als over water kon komen, werd

als het loodskantoor). Het terrein tussen de kanaaldijk en de gracht was

Hellevoetsluis ook aan het Haringvliet versterkt. De omgeving van de vesting

verder vlak en open grasland.

diende als schootsveld: open ruimte om de vijand letterlijk op afstand te houden.

In 1959 liet rederij Delta, die rondvaarten verzorgde naar het werkeiland van de Haringvliet-sluizen, de Sextant bouwen. Het grotendeels transparante,

100

Het schootsveld aan de havenmond bestond voor een groot deel uit het

paviljoenachtige gebouw verrees op het havenhoofd – Zuidfront. Naderhand

open water van het Haringvliet en voor een klein deel uit land. Zoals al

werd de Sextant een restaurant.

vermeld, waren dat in eerste instantie slikken en schorren, later een dijk aan de buitenkant van de gracht, met aan de oostkant een terrein tussen de dijk en de vestinggracht (nu ’t Land van Paling). De vestingwerken waren uiteraard hoger dan de voorliggende dijk, zodat men er overheen kon schieten. Omdat het schootsveld zo leeg mogelijk moest blijven, stond er nauwelijks bebouwing. Het terrein was open en groen (grastaluds en -vlakken, steenbekleding havenhoofden). Op het kadastraal minuutplan van circa 1830 is de vuurtoren (1822) op het westelijk havenhoofd aangegeven en een gebouw op het oostelijk hoofd, het loodskantoor (1876 vernieuwd, in 1944 op last van de Duitsers afgebroken in het kader van de Atlantikwall). Uit de topografische kaart van 1901 blijkt vervolgens dat er enkele vrij kleine gebouwen (vermoedelijk niet meer dan één laag, al dan niet met kap) zijn verrezen aan de buitenkant van het Zuidfront en aan de binnenkant van

1986 is hieruit restaurant Aquarius voortgekomen. De Sextant in de jaren ’60.