Kerkenvisie 2026-2031

Kerkenvisie 2026 - 2031 Verbinding, inspiratie en toekomst

21 januari 2026

Doelen van de kerkenvisie ................................................. 9

Inhoud Kerkenvisie 2026 – 2031

Ambitie ............................................................................... 9 3

Rol van de gemeente ......................................................... 9

Inleiding............................................................................. 3

Verwerving kerkgebouwen

10

Huidige betekenis .............................................................. 3

Verbonden beleidsstukken

11

Waarde en beleving .......................................................... 3 Visie .................................................................................. 3 Religieuze context en historie

4

Middeleeuwen ................................................................... 4 Reformatie en Gouden Eeuw ............................................ 4 Godsdienstvrijheid en verzuiling ........................................ 4 Ontzuiling en ontkerkelijking .............................................. 5 Hogere overheden

6

Rijksoverheid: behoud door instandhouding en herbestemming ................................................................. 6 Provincie Zuid-Holland: expertise, ondersteuning en verduurzaming .................................................................. 6 Toekomst

7

Ontwikkelingen en toekomstbeelden ................................. 7 Toekomstscenario’s en strategische richting ..................... 7 Waarborgen: hoe houden we cultuur en religie intact? ...... 8 Samenwerking .................................................................. 8 Initiatieven tot herontwikkeling ........................................... 8 Doelen, ambitie en rol van de gemeente

21 januari 2026

9

Kerkenvisie 2026 - 2031

2

Kerkenvisie 2026 – 2031 Inleiding Voorne aan Zee beschikt over 28 kerkgebouwen, waarvan 17 monumentaal zijn. Ze vormen belangrijke culturele, religieuze en sociale bakens in de kernen. Door ontkerkelijking, vergrijzing en financiële druk staan steeds meer kerken leeg. Tegelijk is er een groeiende behoefte aan maatschappelijke ontmoetingsplekken en het behoud van karaktervolle gebouwen. Deze visie biedt een kader voor toekomstgerichte keuzes over behoud, herbestemming en multifunctioneel gebruik, en sluit aan bij bestaande beleidskaders zoals het cultuurbeleid, de Omgevingsvisie, wonen welzijn zorgvisies en heeft een inventarisatie kerkgebouwen als onderlegger. Huidige betekenis Vandaag hebben de kerkgebouwen uiteenlopende functies. Sommige worden nog intensief gebruikt als gebedshuis en vervullen daarmee hun oorspronkelijke rol. Andere zijn deels of geheel bestemd tot maatschappelijke, culturele of woon functies. Weer andere zijn vooral monumentale bakens in het straatbeeld of vervullen een toeristische rol. Daarmee zijn de kerken zowel religieuze centra, sociale ontmoetingsplekken, culturele podia als stille getuigen van het verleden.

1

Waarde en beleving De waarde van de kerken in Voorne aan Zee is veelzijdig. Cultureel-historisch zijn het vaak monumenten en herkenningspunten in dorps- en stadsgezichten. Sociaalmaatschappelijk zijn het plaatsen van ontmoeting, van rouw en viering, maar ook van kunst en cultuur. Economisch dragen kerken bij aan de aantrekkingskracht van de gemeente voor toeristen en bezoekers. Voor inwoners zijn kerken bovenal dragers van herinnering en identiteit. Gebouwen die het gemeenschapsgevoel versterken en betekenis geven aan de omgeving. Visie Voorne aan Zee zet in op het zijn van een culturele en beleefbare gemeente. Dit is ook opgenomen als een van de opgaven binnen de Omgevingsvisie. Zo wordt onder meer gestreefd naar het in stand houden van beschermde cultuurhistorische waarden en wordt ruimte gegeven aan functieverandering en het gebruiken van historisch erfgoed. Om nader uitwerking te geven aan de ambities uit de Omgevingsvisie maakt Voorne aan Zee een visie op kerkgebouwen, waarin religieus erfgoed, cultuurhistorie en maatschappelijke betekenis centraal staan. Door vroegtijdige signalering, samenwerking en het onderzoeken van mogelijkheden tot creatieve herbestemming wordt het behoud van identiteit, leefbaarheid en sociale samenhang geborgd, terwijl gebouwen levend, betekenisvol en toegankelijk blijven voor gelovigen, inwoners en bezoekers.

In bijlage 11 is een inventarisatie van alle kerkgebouwen in Voorne aan Zee ingevoegd.

Bijlage 1 is opgesteld d.d. november 2025

21 januari 2026

Kerkenvisie 2026 - 2031

3

Religieuze context en historie De 28 kerkgebouwen in Voorne aan Zee vertellen samen het religieuze, maatschappelijke en ruimtelijke verhaal van de gemeente. Hun ontwikkeling weerspiegelt de grote veranderingen in geloof, samenleving en dorps- en stadsstructuren. Deze geschiedenis vormt een belangrijke basis voor de huidige waardering én toekomstopgaven. Middeleeuwen Bakens van katholiek geloof (ca. 1000–1572) De vroegste religieuze gebouwen ontstonden in een periode waarin de Rooms-Katholieke Kerk het maatschappelijk leven domineerde. Kerken bepaalden de ruimtelijke structuur van dorpen en steden en fungeerden als centra van religie, zorg en gemeenschapsleven. In Voorne aan Zee stammen negen huidige kerkgebouwen uit deze periode. In Oostvoorne, Zwartewaal en Brielle zijn de middeleeuwse structuren nog zichtbaar, met monumentale parochiekerken die het historische hart van de nederzettingen vormen. Ook de dorpen Oudenhoorn, Nieuwenhoorn, Nieuw-Helvoet en Rockanje kregen in deze periode hun eerste kerken, vaak strategisch geplaatst op verhoogde gronden of langs dijken. Deze middeleeuwse gebouwen zijn nu rijksmonumenten en fungeren als materiële dragers van identiteit en geschiedenis. Reformatie en Gouden Eeuw Protestantse verankering (1572–1795) De inname van Den Briel door de Watergeuzen in 1572 markeerde een kantelpunt in de Nederlandse geschiedenis én

21 januari 2026

die van Voorne aan Zee. De overgang naar het protestantisme leidde tot de herinrichting van katholieke kerken en de opheffing van kloosters. Uit deze periode dateren slechts twee nieuwe kerkgebouwen, maar de impact op de bestaande kerken was groot: • Interieurs werden versoberd, • Rituelen veranderden, • Kerkgebouwen kregen een nieuwe maatschappelijke rol binnen de protestantse gemeenschap. De Hervormde Kerk van Hellevoetsluis, onderdeel van het 17e-eeuwse vestingplan, is een duidelijk voorbeeld van dit sobere protestantse bouw- en gebruikskarakter. Godsdienstvrijheid en verzuiling Veelkleurigheid in religie en bouwen (1795–ca. 1960) Met de komst van godsdienstvrijheid in 1795 ontstond ruimte voor verschillende denominaties om eigen kerkgebouwen te stichten. Hierdoor werd het religieuze landschap van Voorne aan Zee meer diverse. In deze periode verrezen vooral: • Rooms-katholieke kerken (zoals in Brielle, Hellevoetsluis en het Bedevaartcomplex), • De synagoge van Brielle, • Gereformeerde kerken in Brielle, Tinte, Rockanje en Oostvoorne, • Gebouwen van kleinere geloofsgemeenschappen zoals het Apostolisch Genootschap en de Nederlandse Protestantenbond. Deze gebedshuizen vormen een gelaagde collectie die de veelzijdigheid van het religieuze leven in de 19e en vroege 20e eeuw toont, en waarvan meerdere nog altijd als geloofsruimte functioneren.

Kerkenvisie 2026 - 2031

4

Ontzuiling en ontkerkelijking Nieuwe uitdagingen en kansen (na 1960) Vanaf de jaren zestig veranderde het religieuze landschap ingrijpend: het aantal gelovigen daalde snel en kerkelijke gemeenschappen fuseerden of verdwenen. Tegelijkertijd werden nog enkele moderne kerkgebouwen gebouwd om groeiende wijken te bedienen of bestaande kerken te vervangen. Belangrijker nog is de periode na 2000, waarin de transitie van kerkgebouwen versnelt. Een groeiend aantal gebouwen verloor de religieuze functie en is bestemd tot maatschappelijke, culturele of woonfuncties. Hierdoor ontstond een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van religieus erfgoed: dat van adaptief gebruik en betekenisvolle herbestemming.

21 januari 2026

Kerkenvisie 2026 - 2031

5

Hogere overheden De ontwikkelingen rond religieus erfgoed spelen niet alleen binnen Voorne aan Zee; ook hogere overheden hebben beleid ontwikkeld om eigenaren, gemeenten en maatschappelijke partners te ondersteunen bij behoud, herbestemming en verduurzaming van kerkgebouwen. Deze beleidskaders vormen een belangrijke achtergrond voor de keuzes die lokaal worden gemaakt. Rijksoverheid: behoud door instandhouding en herbestemming De rijksoverheid erkent dat leegstand van kerkgebouwen een brede maatschappelijke opgave vormt. Van de ruim 7000 kerkgebouwen in Nederland verliest een groot deel de komende jaren de religieuze functie. Het uitgangspunt van het Rijk is daarom helder: behoud van cultuurhistorische waarde door tijdige instandhouding en passend hergebruik. De rijksoverheid ondersteunt deze doelstellingen via: • Structurele instandhoudingssubsidies (Sim-regeling) voor rijksmonumenten, waarmee 50% van de onderhoudskosten kan worden gedekt. Vanaf 2025 wordt het budget uitgebreid, vooral voor grotere monumenten. • Eenmalige restauratieregelingen en aanvullende leenfaciliteiten (via het Nationaal Restauratiefonds) om grote restauratieopgaven mogelijk te maken. • Subsidies voor herbestemmingsonderzoek, zoals haalbaarheidsstudies of verduurzamingsadvies, om leegstand te voorkomen en transitie naar nieuw gebruik voor te bereiden.

• Het Programma Toekomst Religieus Erfgoed, waarin gemeenten worden ondersteund bij het ontwikkelen en uitvoeren van kerkenvisies. 21 januari 2026

Deze landelijke kaders sluiten nauw aan bij de ambitie van Voorne aan Zee om religieus erfgoed toekomstbestendig te maken door regie, samenwerking en vroegtijdige planvorming. Provincie Zuid-Holland: expertise, ondersteuning en verduurzaming De provincie Zuid-Holland heeft een actieve rol in het ondersteunen van monumentale kerkgebouwen, onder meer door: • Subsidies voor restauratie en herbestemming van rijksmonumenten, vaak aanvullend op rijksregelingen. • De Cultuurfonds-hypotheek, een gunstige financieringsvorm voor restauratie en verduurzaming van gemeentelijke monumenten. • Advies en kennisdeling, aangeboden via de aanjager herbestemmen rijksmonumenten en het Erfgoedhuis Zuid-Holland. Zij ondersteunen eigenaren en gemeenten bij meervoudig gebruik, verduurzaming en behoud van cultuurhistorische waarden. Met deze landelijke en provinciale randvoorwaarden wordt duidelijk dat Voorne aan Zee niet alleen staat: de gemeente maakt deel uit van een bredere beweging waarin erfgoed, leefbaarheid en toekomstbestendig gebruik hand in hand gaan.

Kerkenvisie 2026 - 2031

6

Toekomst Ontwikkelingen en toekomstbeelden De afnemende rol van religie en het dalende aantal kerkgangers stellen veel geloofsgemeenschappen voor uitdagingen. De uitdaging ligt met name in het gebrek aan vrijwilligers, de hoge leeftijd van vrijwilligers en een structureel begrotingstekort. Tegelijkertijd ontstaan nieuwe mogelijkheden door multifunctioneel gebruik, culturele programmering en herbestemming. Niet alle kerken zullen in hun huidige vorm behouden kunnen blijven, maar hun waarde vraagt om zorgvuldige keuzes. De toekomstbeelden zijn divers. Sommige kerken zullen zich ontwikkelen tot zogenoemde hybridekerken, waarbij erediensten en religieuze rituelen behouden blijven, maar de ruimte daarnaast wordt gebruikt voor maatschappelijke activiteiten zoals buurtmaaltijden, cursussen of ontmoetingsmomenten. Potentieel daarvoor geschikte kerken groeien uit tot culturele en educatieve huizen, waar concerten, tentoonstellingen en schoolprogramma’s plaatsvinden, terwijl momenten van stilte en ritueel de religieuze betekenis verankeren. Ook kan de kerk een sociaal ankerpunt worden, waar zorg, welzijn en ondersteuning samenkomen, bijvoorbeeld in de vorm van inloopspreekuren of ontmoetingspunten.

Tenslotte is het van belang dat kerkgebouwen vooral hun waarde behouden als monument of toeristische trekker, waar de nadruk ligt op conservering, educatie en beleving. Wat deze scenario’s gemeen hebben, is dat religieuze en culturele betekenis altijd leidend blijft, maar dat nieuwe maatschappelijke functies kansen bieden om gebouwen levend en toekomstbestendig te houden. Toekomstscenario’s en strategische richting De instandhouding van de monumentale waarde van de kerkgebouwen binnen Voorne aan Zee is leidend. Bij de mogelijkheden voor multifunctioneel gebruik, culturele programmering of herbestemming kan aan diverse scenario’s worden gedacht: 1. Behoud in religieuze functie: ondersteuning van vitale geloofsgemeenschappen. 2. Hybridekerken: eredienst en maatschappelijke functies (buurtmaaltijden, cursussen, ontmoetingen). 3. Culturele en educatieve centra: concerten, tentoonstellingen, schoolprogramma’s. 4. Sociaal ankerpunt: zorg, welzijn, ontmoetingsplek, inloopspreekuren. 5. Herbestemming met meerwaarde: wonen, gemengd gebruik, culturele of maatschappelijke functies, commerciële functies, met behoud van erfgoedwaarde. 6. Monument en toeristische trekker: focus op behoud, educatie en beleving.

Voor andere kerkgebouwen ligt transformatie naar wonen of gemengd gebruik meer voor de hand; daarbij wordt gezocht naar manieren om het monumentale karakter en het liturgische hart zichtbaar te bewaren.

21 januari 2026

Kerkenvisie 2026 - 2031

7

Afwegingscriteria Om te zorgen voor een juist afwegingskader ter besluitvorming in het proces kunnen afwegingscriteria gebruikt worden. Dit wordt beoordeeld aan de hand van ruimtelijke, economische en maatschappelijke uitgangspunten zoals, cultuurhistorische waarde, gebruikswaarde, toekomstperspectief, maatschappelijke betekenis, mobiliteit, milieu en ruimtelijke inpassing. Afhankelijk van de cultuurhistorische waarde van het kerkgebouw wordt ook getoetst op openbaarheid, gebruik en toegankelijkheid van de kerkgebouwen. Waarborgen: hoe houden we cultuur en religie intact? Bij elke nieuwe inzet gelden enkele onmisbare spelregels om religieuze en cultuurhistorische waarden te beschermen: • Scheiding van functies in tijd en ruimte: Indien sprake is van multifunctioneel gebruik waarbij de religieuze functie (deels) wordt behouden wordt een vaste ritme bepaald voor erediensten en wordt een zichtbare ruimte gereserveerd die niet wordt aangetast. Nevenfuncties draaien zoveel mogelijk om die kern heen. • Behoud van monumentale waarde: bij herbestemming of gedeeltelijke herbestemming worden monumentale waarde behouden en gerespecteerd zodat gevoelige voorwerpen en symbolen beschermd blijven. • Toegankelijkheid & inclusie: fysieke drempels en communicatie worden aangepakt zodat gebouw en aanbod voor zoveel mogelijk inwoners bruikbaar zijn.

21 januari 2026

Samenwerking Het behoud van deze waardevolle gebouwen kan alleen in samenwerking. Gemeente, kerkelijke organisaties, erfgoedinstellingen en inwoners delen de verantwoordelijkheid om deze gebouwen te koesteren en toekomst te geven. Dat betekent blijvend gesprek, praktische ondersteuning en het stimuleren van ontwikkeling met eigenaren. Kerken blijven een zaak van ons allemaal: erfgoed dat ons verbindt, dat herinneringen draagt en dat ook in de toekomst betekenis kan hebben of dat nu als gebedshuis, ontmoetingsplek, monument of nieuwe maatschappelijke ruimte is. Initiatieven tot herontwikkeling Initiatieven tot herontwikkeling zijn van harte welkom: eigenaren van kerkgebouwen en (maatschappelijke) organisaties kunnen zich melden bij de gemeente met een voorstel. Het verzoek wordt getoetst op bestaande wettelijke stelsels, waaronder de Erfgoedwet, de Omgevingswet en de monumentenzorg en de uitgangspunten van deze visie.

Kerkenvisie 2026 - 2031

8

Doelen, ambitie en rol van de gemeente Doelen van de kerkenvisie Het opstellen van de kerkenvisie heeft diverse doelen: • Behoud door gebruik: een actief gebruikt gebouw blijft behouden; stimuleren van (her)gebruik en voorkomen van leegstand. • Stimuleren van multifunctioneel gebruik: culturele, sociale, educatieve of woonfuncties integreren waar passend. • Erfgoed als maatschappelijke waarde: kerken zijn ankerpunten van identiteit, oriëntatiepunten in het landschap en ontmoetingsplekken. • Duurzame instandhouding: onderhoud en verduurzaming met oog voor erfgoedwaarden. • Participatie en partnerschap: gedeelde verantwoordelijkheid tussen eigenaren, gemeenten en partners; samenwerking tussen gemeente, geloofsgemeenschappen, inwoners en maatschappelijke organisaties. • Kennis en regie: monitoring, kennisdeling en begeleiding bij herbestemming. Ambitie Voorne aan Zee zet in op het zijn van een culturele en beleefbare gemeente. Dit is ook opgenomen als een van de opgaven binnen de Omgevingsvisie. Zo wordt onder meer gestreefd naar het in stand houden van beschermde cultuurhistorische waarden en wordt ruimte gegeven aan functieverandering en het gebruiken van historisch erfgoed. 21 januari 2026

Deze ambitie wordt nader uitgewerkt in voorliggende kerkenvisie: • Kerkgebouwen blijven dragers van cultuurhistorie, identiteit en gemeenschapszin. • Religieus gebruik is niet altijd leidend: waar dit afneemt, wordt duurzaam en betekenisvol hergebruik gestimuleerd. • Religieuze, culturele en maatschappelijke waarden staan centraal in toekomstige transformaties. Rol van de gemeente • Verbindend: jaarlijks overleg, samenwerking tussen geloofsgemeenschappen en lokale initiatieven. • Signalering & monitoring: update inventarisatie en prioritering van kwetsbare gebouwen. • Begeleidend bij planvorming: het beoordelen van haalbaarheidsstudies, adviseren inzake participatie, integratie in ruimtelijk beleid door uiteindelijke herbestemming. • Toetser: De gemeente heeft een toetsende rol bij ingediende initiatieven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de bestaande processen van ruimtelijke ontwikkeling. Hierbij wordt beoordeeld aan de hand van ruimtelijke, economische en maatschappelijke uitgangspunten zoals, cultuurhistorische waarde, gebruikswaarde, toekomstperspectief, maatschappelijke betekenis, mobiliteit, milieu en ruimtelijke inpassing.

Kerkenvisie 2026 - 2031

9

Verwerving kerkgebouwen Voorne aan Zee hanteert een terughoudend beleid ten aanzien van de verwerving van kerkgebouwen. Het eigenaarschap van kerken ligt primair bij kerkelijke organisaties, maatschappelijke partners of andere partijen die verantwoordelijkheid dragen voor beheer, exploitatie en toekomstbestendig gebruik. Daarbij kan worden ingezet op diverse wijzen van herbestemming waarbij de cultuurhistorische waarde behouden blijft.

erfgoedpartijen en inwoners om kerken een toekomst te geven die recht doet aan hun betekenis, verleden en mogelijkheden. De gemeente zet actief in gesprekken met initiatiefnemers om gezamenlijk te komen tot nieuwe mogelijkheden voor kerkgebouwen, binnen de wettelijke kaders en uitgangspunten van deze visie. Zo blijft het religieus erfgoed van Voorne aan Zee herkenbaar, levend en toegankelijk voor huidige en toekomstige generaties.

Wanneer sprake is van herbestemming of afstoting van kerkgebouwen, richt de rol van de gemeente zich op het beoordelen van initiatieven. Deze regierol richt zich op bestaande wettelijke stelsels, waaronder de Erfgoedwet, de Omgevingswet en de monumentenzorg. Deze wetten verplichten tot zorgvuldige instandhouding en bescherming van monumentale waarden en vormen de basis voor toetsing van verbouwingen, functiewijzigingen of ingrepen aan beschermde kerkgebouwen. De gemeente beperkt zich tot een toetsende rol. Keuzes over aankoop of verkoop zijn uitsluitend aan de orde wanneer dit noodzakelijk is voor borging van publieke belangen, monumentale bescherming of het voorkomen van verlies van cultuurhistorisch waardevolle gebouwen. Maar ook het behoud van identiteit en cultuurhistorische waarde, zoals ook binnen de uitgangspunten van deze visie beschreven. In alle gevallen blijft de inzet gericht op partnerschap. De gemeente zoekt samenwerking met eigenaren, geloofsgemeenschappen, maatschappelijke organisaties, 21 januari 2026

Kerkenvisie 2026 - 2031

10

Verbonden beleidsstukken De kerkenvisie staat niet op zichzelf, maar is verbonden met bestaande beleidskaders van Voorne aan Zee. Collegeprogramma Het collegeprogramma wil werken aan sterke, leefbare kernen met behoud van identiteit. Kerkgebouwen dragen wezenlijk bij aan dit doel als plaatsen van gemeenschap en symbolen van herkenning. De kerkenvisie maakt deze bijdrage zichtbaar en schetst de uitdagingen die daarbij horen. Omgevingsvisie Met de Omgevingsvisie wordt ingezet op een cultureel en beleefbaar Voorne aan Zee. Daarbij wordt ingezet op het beleefbaar maken van de geschiedenis van Voorne aan Ze, de instandhouding van beschermde cultuurhistorische waarden en het faciliteren van functieverandering en het gebruiken van historisch erfgoed. Kerken worden gezien als bakens en verhalenvertellers in het landschap. Met voorliggende kerkenvisie worden de in de Omgevingsvisie vastgestelde ambities nader uitgewerkt.

Cultuurnota Kerken zijn belangrijke cultuurdragers en dragers van identiteit. De cultuurnota benadrukt de waarde van erfgoed en participatie. De kerkenvisie sluit hierbij aan door kerken te beschrijven als culturele podia en erfgoedobjecten die verleden en heden verbinden. Wonen welzijn en zorg visie De WWZ-visie zet in op voldoende en passende woningen. Leegkomende kerkgebouwen kunnen in sommige gevallen een rol spelen in woontransformatie, mits zorgvuldig en met behoud van cultuurhistorische waarde. De kerkenvisie beschrijft deze kansen en aandachtspunten. Strategisch Vastgoedplan Het Strategisch Vastgoedplan geeft richting aan hoe de gemeente haar gebouwen inzet voor maatschappelijke doelen. We kijken niet alleen naar stenen, maar naar de betekenis van plekken voor inwoners en gemeenschap. Door bewust te beheren, te verduurzamen en te herbestemmen, zorgen we dat ons vastgoed bijdraagt aan een leefbare, toekomstbestendige gemeente.

Beleid duurzaamheid en erfgoed Dit beleid sluit direct aan bij de Kerkenvisie omdat kerkgebouwen vaak cultureel en monumentaal waardevolle gebouwen zijn waarvoor dezelfde balans tussen erfgoedbescherming en toekomstbestendig gebruik nodig is. Het biedt gemeentelijke kaders voor duurzaamheidstoetsing, informatievoorziening en begeleiding van eigenaren.

21 januari 2026

Kerkenvisie 2026 - 2031

11