Programma Klimaatadaptatie Voerendaal - definitief 20261029 (3)
Tekst van het document
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal 2027-2031 29-10-2026
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal 2027-2031 Voor Gemeente Voerendaal Raadhuisplein 1 Voerendaal Nelen & Schuurmans Zakkendragershof 34-44 3511 AE Utrecht www.nelen-schuurmans.nl Projectgegevens Dossier : 20250101 Datum : 29-10-2026 Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd. Inhoudsopgave 1 | Klimaatadaptatie in Voerendaal | ....................................................................................... 2 1.1 | Waarom een lokaal Programma Klimaatadaptatie? ..................................................... 2 1.2 | Totstandkoming ............................................................................................................ 2 1.3 | Samenwerking in de regio ............................................................................................ 4 1.4 | Geldigheidsduur ........................................................................................................... 5 1.5 | Leeswijzer .....................................................................................................................
5 2 | De effecten in beeld: Welke invloed heeft klimaatverandering op Voerendaal? ............... 6 2.1 | Dit is Voerendaal: systeembegrip ................................................................................. 6 2.2 | Hevige neerslag ............................................................................................................ 8 2.3 | Overstromingen ............................................................................................................ 9 2.4 | Langdurige droogte ...................................................................................................... 9 2.5 | Extreme hitte .............................................................................................................. 10 3 | Beleidskaders................................................................................................................. 12 3.1 | Europese en Nationale beleidskaders klimaatadaptatie ............................................ 12 3.2 | Provinciale programma’s ............................................................................................ 13 4 | Visie en doelen klimaatbestendig Voerendaal ................................................................ 15 4.1 | Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie ....................................................
15 4.1.1 | Speerpunten uit Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie .......... 15 4.1.2 | Doelen uit Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie ................... 16 4.2 | Doelen uit de Integrale Visie Openbare Ruimte 2023-2033 ....................................... 18 4.3 | Visie Klimaatadaptatie Voerendaal 2040 .................................................................... 18 4.4 | Doorkijk naar 2050 ..................................................................................................... 18 4.5 | Gemeentelijke doelen voor de programmaperiode 2027-2031 ................................. 19 5 | Actieprogramma 2027-2031: Waarmee gaan we aan de slag? ........................................ 21 5.1 | Actieprogramma ......................................................................................................... 21 5.2 | Benodigde budgetten en financiering ........................................................................ 22 5.3 | Gevolgen voor beheer en onderhoud ........................................................................ 23 5.4 | Vervolgtraject .............................................................................................................
23 Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 | i Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 2 1 Klimaatadaptatie in Voerendaal Voor u ligt het Programma Klimaatadaptatie voor de periode 2027 t/m 2031 van de gemeente Voerendaal. Het klimaat verandert merkbaar, ook binnen onze gemeente. Sinds het begin van de 20e eeuw is de jaargemiddelde temperatuur in Nederland met circa 1,9 °C toegenomen. Deze temperatuurstijging heeft invloed op weerspatronen en leidt tot een toename van extreem weer, zoals langdurige droogte, hevige neerslag, hittegolven en overstromingen. De overstromingen van juli 2021 als gevolg van extreme neerslag en de hittegolf in de zomer van 2026 hebben laten zien dat we dergelijke overlast zo veel mogelijk willen beperken. Deze ontwikkelingen benadrukken het belang van gerichte maatregelen op zowel lokaal als regionaal niveau. Door tijdig te reageren op deze veranderingen kunnen we de leefbaarheid, veiligheid en klimaatbestendigheid van onze gemeente versterken. Dit Programma Klimaatadaptatie beschrijft hoe we dit willen doen. Om de effecten van klimaatverandering in beeld te krijgen, heeft het KNMI de KNMI’23-scenario’s ontwikkeld. Deze klimaatscenario’s schetsen het scenario van hogere temperaturen, een sneller stijgende zeespiegel, nattere winters, hevigere buien en drogere zomers in 2050.
Deze weersveranderingen hebben ook een effect op de leefomgeving in gemeente Voerendaal. De mate waarin we overlast ervaren van extreem weer hangt nauw samen met de karakteristieke kenmerken van het landschap zoals bodemtype, hoogteligging, watersysteem en landgebruik. Zo blijft water na hevige neerslag lang staan in laaggelegen gebieden en houden stedelijke kernen warmte sterker vast tijdens zeer hete perioden. In die ruimtelijke en landschappelijke kenmerken hebben we als mensen sterk de hand gehad. We kunnen de leefomgeving zo inrichten zodat we om kunnen gaan met de weersextremen. Ook kunnen we ons gedrag aanpassen. Beide acties vallen onder ‘klimaatadaptatie’. Gemeente Voerendaal gaat aan de slag met klimaatadaptatie, met en voor de inwoners, organisaties en bedrijven in Voerendaal en in samenwerking met de Stadsregio Parkstad Limburg. 1.1 Waarom een lokaal Programma Klimaatadaptatie? In de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie hebben alle overheden met elkaar afgesproken om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Deze transitie moet in 2050 voltooid zijn. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk deze overgang kunnen doorlopen. Er zijn ‘zeven ambities’ geformuleerd en toonbaar gemaakt in Figuur 1, waarmee we deze transitie doorlopen.
‘Weten, Willen, Werken’ is de methodiek die het DPRA hanteert om klimaatadaptatie stapsgewijs vorm te geven. 1.2 Totstandkoming Voorliggend Programma Klimaatadaptatie Voerendaal vormt het kader waarmee de gemeente richting geeft aan klimaatadaptatie tot en met 2031. Het Programma bestaat uit Figuur 1. De zeven ambities vanuit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie 1 1 1 2 1 3 Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 3 een visie, concrete doelstellingen en een uitvoerbaar actieprogramma, gebaseerd op de huidige inzichten. Alle acties in dit programma zijn als prioritair aangemerkt en worden binnen de programmaperiode opgepakt. Met het Programma Klimaatadaptatie leggen we vast hoe wij als gemeente anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering en op welke wijze wij invulling geven aan de zeven ambities van het DPRA: 1. Weten: Kwetsbaarheid in beeld brengen De eerste stap is het verkrijgen van inzicht in de mogelijke gevolgen van hevige neerslag, langdurige droogte, aanhoudende hitte en overstromingen voor de leefomgeving, economie, gezondheid en veiligheid. De gemeente Voerendaal heeft deze analyse uitgevoerd binnen het regionale samenwerkingsverband Stadsregio Parkstad Limburg. In 2019 is de klimaatstresstest voor de thema’s wateroverlast, hitte en droogte uitgevoerd.
Het opgestelde kaartmateriaal verschaft inzicht in de effecten van klimaatverandering voor Voerendaal (stap één van de ‘zeven ambities’ uit het DPRA) en het resultaat is ontsloten in de digitale Klimaatatlas van Parkstad. Met de Stadsregio Parkstad Limburg hebben we de afgelopen jaren aanvullende acties en maatregelen uitgevoerd. Zo is er gewerkt aan het verbeteren van onze riooldata via ‘Meten, monitoren, rekenen’. In 2023 hebben we in de Klimaatkwetsbaarhedenscan Stadsregio Parkstad Limburg een verdiepende analyse uitgevoerd op de kwetsbaarheden die volgden uit de stresstest droogte. 2. Willen: Risicodialoog voeren en strategie opstellen Om de risico’s (vanuit de kaarten en/of herkend in de praktijk) te beheersen moeten we strategische beleidskeuzes maken. We kunnen niet álle risico’s wegnemen. Dit betekent dat we keuzes moeten maken of we risico’s accepteren of dat we ze willen verminderen. Omdat klimaatverandering veel partijen raakt zijn we met alle belanghebbenden in gesprek gegaan om deze keuzes gezamenlijk te maken. In de Stadsregio Parkstad Limburg heeft daarom op 5 november 2021 de eerste regionale klimaatadaptatiedialoog plaatsgevonden (stap twee van de ‘zeven ambities’). Hierbij waren interne stakeholders (vanuit de gemeente) en externe stakeholders (o.a.
de andere gemeenten binnen de Stadsregio Parkstad Limburg, provincie Limburg, Waterschap Limburg en Waterleiding Maatschappij Limburg) aanwezig. Tijdens de raadsinformatiebijeenkomst van 17 juni 2026 zijn de gevolgen van klimaatadaptatie toegelicht aan de gemeenteraad van Voerendaal en heeft de raad gesproken over welke problemen ervaren worden en wat de rol van de gemeente hierin kan zijn. Hierbij is ook een toelichting gegeven op het proces en de inhoud van het Programma Klimaatadaptatie Voerendaal. 3. Werken: Uitvoeringsagenda opstellen Om werk te maken van klimaatadaptatie is een regionale uitvoeringsagenda klimaatadaptatie opgesteld. Op de agenda zijn concrete regionale en lokale projecten, onderzoeken en andere maatregelen terecht gekomen om klimaatadaptatie beter te verankeren. Een van de projecten op de uitvoeringsagenda is een eerste aanvraag (via de Stadsregio Parkstad Limburg) voor de impulsgelden vanuit het DPRA. In 2023 is een DPRA subsidie verleend (met gem. Heerlen als kartrekker) voor het verminderen van de gevolgen van wateroverlast, overstromingen en droogte. Voor de gemeente Voerendaal heeft deze subsidie betrekking op het project Voerendaal-Oost (Noord). Met deze rijksbijdrage wordt het wegprofiel uitgevoerd als een omgekeerd dakprofiel, zodat de as van de rijbaan kan worden benut voor de afvoer van regenwater.
De resterende vier ambities De eerste drie ambities (kwetsbaarheid in beeld brengen, risicodialoog voeren en strategie opstellen én uitvoeringsagenda opstellen) volgen direct de methodiek van Weten, Willen, Werken. De overige vier ambities (meekoppelkansen benutten, reguleren en borgen, handelen bij calamiteiten én stimuleren en faciliteren) vinden deze programmaperiode een plek op de uitvoeringsagenda, binnen dit Programma Klimaatadaptatie of binnen onze organisatie, zo: › benutten we bijvoorbeeld kansen voor klimaatadaptatie binnen andere (geplande) uitvoeringsprojecten (meekoppelkansen benutten) › verankeren we klimaatadaptatie in wet- en regelgeving in het Programma Klimaatadaptatie (reguleren en borgen) Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 4 › delen we kennis/instrumenten om inwoners te ondersteunen bij het klimaatbestendig maken van particulier terrein (stimuleren en faciliteren) De ambitie handelen bij calamiteiten is binnen de gemeente belegd bij het taakveld Openbare Orde en Veiligheid. Dit taakveld (en de veiligheidsregio) is verantwoordelijk voor de fysieke veiligheid. Het Programma Klimaatadaptatie (en het uitvloeisel n.a.v. de modelstudies) leveren waar nodig relevante input voor het opstellen van crisisplannen en handelingskaders, zoals bij extreem weer en overstromingen.
Monitoring en actualisatie De stresstesten, risicodialogen en uitvoeringsagenda worden (conform de afspraken uit het DPRA) minimaal eens per zes jaar geactualiseerd. Zo monitoren we als gemeente hoe we ervoor staan en wat de afgelopen periode uitgevoerd is. Nieuwe inzichten uit nieuwe klimaatstresstesten en klimaatdialogen worden verwerkt in een geactualiseerd actieprogramma en uitvoeringsagenda. 1.3 Samenwerking in de regio We pakken lokaal op wat moet, regionaal wat kan. Regionaal stellen we met de Stadsregio Parkstad Limburg een Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie (RPWK) Parkstad Limburg op (Figuur 2). In het regionale plan hebben we onze gezamenlijke ambities vastgelegd voor water en klimaatadaptatie en de samenwerking daarin voor de komende jaren met alle partners. Naast het regionale programma hebben we voor de gemeente Voerendaal een Gemeentelijk Programma Water en Riolering (PWR) én een Gemeentelijk Programma Klimaatadaptatie opgesteld. In het PWR beschrijven we hoe we als gemeente invulling geven aan onze wettelijke gemeentelijke zorgplichten op het gebied van water. Het PWR gaat ook over het verminderen van wateroverlast in de bebouwde kom (de bestaande knelpunten). Onderdeel daarvan is het stimuleren en realiseren van minder verharding in combinatie met vergroening.
Het Programma Klimaatadaptatie beschrijft hoe we om gaan met de gevolgen van hitte, langdurige droogte, hevige neerslag, en de gevolgenbeperking van overstromingen. Maatregelen ter verhoging van infiltratie en de vermindering van wateroverlast worden (grotendeels) gefinancierd uit het PWR. Om die reden leggen we in het Programma Klimaatadaptatie een directe link met de actiepunten uit het PWR. Het Programma Klimaatadaptatie en het PWR zijn daarom onlosmakelijk met elkaar verbonden. Met de aanleg van meer groen kan daarnaast een positieve bijdrage worden geleverd aan de biodiversiteit. Daarom vormt biodiversiteit ook een onderdeel van het Programma Klimaatadaptatie, als meekoppelkans. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 5 Figuur 2. Samenhang tussen het Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie, het gemeentelijk Programma Klimaatadaptatie en het gemeentelijke Programma Water en Riolering 1.4 Geldigheidsduur Het Programma Klimaatadaptatie wordt door de gemeente Voerendaal vastgesteld en geldt voor een periode van vijf jaar (2027 t/m 2031). Deze termijn biedt voldoende stabiliteit voor de uitvoering van maatregelen, zonder dat tussentijds beleid hoeft te worden aangepast. Daarnaast maakt een periode van vijf jaar het mogelijk om een realistische inschatting te maken van de benodigde middelen en de financiële dekking.
1.5 Leeswijzer Dit Programma Klimaatadaptatie is opgebouwd uit vijf hoofdstukken. Hoofdstuk 1 geeft een inleiding en schetst waarom Voerendaal een gemeentelijk Programma Klimaatadaptatie heeft opgesteld, hoe dit tot stand is gekomen en het dit programma zich verhoudt tot het RPWK en het PWR. In hoofdstuk 2 staan de effecten van klimaatverandering op Voerendaal beschreven. Hoofdstuk 3 bevat de Europese, nationale en provinciale beleidskaders van het Programma Klimaatadaptatie. Hoofdstuk 4 gaat in op de visie en doelen voor een klimaatbestendig Voerendaal in 2050. Ook worden er concrete doelen voor de programmaperiode 2027 t/m 2031 beschreven. Tot slot bevat hoofdstuk 5 het actieprogramma. Hierin staan de concrete acties beschreven waarmee de gemeente de komende programmaperiode aan de slag gaat om de gestelde doelen te realiseren, met de benodigde budgetten en financiering.
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 6 2 De effecten in beeld: Welke invloed heeft klimaatverandering op Voerendaal? In Voerendaal leiden veranderingen in temperatuur, neerslagpatronen en weersomstandigheden steeds vaker tot situaties die invloed hebben op de veiligheid, gezondheid en leefkwaliteit van inwoners. Extreme neerslag, langere perioden van droogte en toenemende hittestress zetten het bestaande watersysteem, de openbare ruimte en het stedelijk gebied onder druk. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste effecten van klimaatverandering voor Voerendaal in beeld gebracht. Op basis van beschikbare klimaatscenario’s, stresstesten en lokale ervaringen wordt inzicht gegeven in de mate waarin de gemeente kwetsbaar is voor verschillende klimaatthema’s. Daarbij wordt gekeken naar zowel het fysieke bodem- en watersysteem als naar de gevolgen voor inwoners, natuur en voorzieningen. Dit vormt de basis voor het bepalen van prioriteiten en het vastleggen van gerichte adaptatiemaatregelen. Door de effecten van klimaatverandering concreet en gebiedsgericht te benoemen, ontstaat een duidelijk beeld van de opgaven waar Voerendaal voor staat en wordt richting gegeven aan de keuzes die nodig zijn om de gemeente klimaatbestendig in te richten.
2.1 Dit is Voerendaal: systeembegrip Voerendaal is gelegen in het zuidoosten van de provincie Limburg en bevindt zich grotendeels op het Plateau van Ubachsberg. Het landschap van Voerendaal wordt gekenmerkt door duidelijke hoogteverschillen, met hoger gelegen plateaudelen en ingesneden beekdalen. Het glooiende landschap van Voerendaal is in de loop van duizenden jaren ontstaan door afzettingen uit de ijstijden, de werking van (af)stromend water in relatie tot de bodemopbouw. In latere perioden hebben landbouwkundig gebruik, infrastructuur en dorpsontwikkeling het landschap verder beïnvloed. Door de aanwezige hoogteverschillen stroomt (hemel)water vanaf de hogergelegen delen van het plateau richting de lagergelegen beekdalen (Figuur 3). Binnen de gemeente spelen onder andere de Retersbeek en Hoensbeek een belangrijke rol in de afvoer van water. Deze beken zijn bepalend geweest voor de landschappelijke structuur en hebben bijgedragen aan de ligging en ontwikkeling van dorpen en agrarische gebieden. Bij hevige neerslag stroomt water versneld af richting de beekdalen, wat leidt tot piekafvoeren en een verhoogde kans op wateroverlast. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 7 Figuur 3. Hoogteverloop gemeente Voerendaal inclusief rivieren, beken en woonkernen.
De bodemopbouw in Voerendaal bestaat hoofdzakelijk uit lösshoudende gronden op de hoger gelegen delen binnen de gemeente en leemgronden in de beekdalen. Deze bodemopbouw kan, met name bij extreme neerslag, leiden tot een beperkte infiltratiecapaciteit en een verhoogd risico op wateroverlast in lagergelegen gebieden en kernen. De extreme neerslaggebeurtenissen van juli 2021 hebben ook in Voerendaal geleid tot wateroverlast en schade, met name in lagergelegen dorpen en langs beekdalen. Deze gebeurtenissen onderstrepen de kwetsbaarheid van het watersysteem bij steeds extremere weersomstandigheden. Zonder aanvullende maatregelen blijft de kans op wateroverlast in de toekomst aanzienlijk. Voerendaal beschikt over waardevolle groene en landschappelijke gebieden, waaronder de beekdalen van de Retersbeek en Hoensbeek, het open agrarische cultuurlandschap op het Plateau van Ubachsberg, en diverse groenzones en natuurgebieden langs hellingen en dalen. Deze gebieden dragen bij aan waterberging, verkoeling, biodiversiteit en ecologische verbindingen binnen de gemeente en de regio. Tegelijkertijd kennen de dorpskernen Voerendaal, Klimmen, Termaar, Ransdaal en Ubachsberg en omliggende woongebieden een relatief hoge mate van verharding.
In deze delen van de gemeente is de ruimte voor waterinfiltratie en verkoeling beperkt, waardoor hier een verhoogde gevoeligheid bestaat voor wateroverlast en hittestress. Dit heeft gevolgen voor de gezondheid en het welzijn van inwoners, in het bijzonder voor kwetsbare groepen. De genoemde landschappelijke, ecologische en ruimtelijke kwaliteiten vormen samen de basis van Voerendaal als woon-, werk- en leefgemeente. Klimaatverandering zet deze kwaliteiten onder druk en vraagt om een samenhangende aanpak. De gemeente staat voor de opgave om de gevolgen van klimaatverandering te beperken en de leefomgeving klimaatbestendig in te richten. Daarom wordt toegewerkt naar een klimaatbestendig Voerendaal in 2050, passend binnen de regionale en landschappelijke context van Zuid-Limburg.
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 8 2.2 Hevige neerslag Door klimaatverandering verwachten we vaker te maken te krijgen met hevigere neerslag in onze gemeente. In 2019 hebben we, met de klimaatstresstest wateroverlast, de te verwachten effecten van een hevige bui van 60 mm in 1 uur tijd in beeld gebracht. Dat is een bui die gemiddeld eens in de 100 jaar voorkomt. Een dergelijke bui is in Voerendaal zeer lokaal al eens gevallen, maar nog niet over het gehele grondgebied. De verwachting is dat in onze gemeente de frequentie en intensiteit van hevige buien in de toekomst zullen toenemen. Met de klimaatstresstest wateroverlast is inzichtelijk gemaakt wat Voerendaal kan verwachten wanneer deze hevige bui valt. De wateroverlast die kan ontstaan is vertaald naar kwetsbaarheden: de kwetsbaarheid van panden én de begaanbaarheid van wegen (Figuur 4). Het volledige resultaat is raadpleegbaar in de digitale Klimaatatlas van Parkstad. Figuur 4. Uitsnede van de berekende wateroverlast, kwetsbaarheid van panden en begaanbaarheid van wegen bij hevige neerslag (60 mm in 1 uur), rondom de Valkenburgerweg in Voerendaal. Het hoogtemodel dat is gebruikt (AHN2) is ingemeten in 2012.
Uit de stresstest zijn een aantal knelpunten naar voren gekomen die we in 2023 als Parkstad nader hebben onderzocht in een kwetsbaarhedenscan (verdieping op de kwetsbaarheden die volgen uit de stresstesten voor o.a. wateroverlast). Vervolgens hebben we als gemeente gekeken waar we het nodig achtten om knelpunten aan te pakken: deze hebben we aangepakt of gaan we nog aanpakken (zogenoemde “STRIP”-projecten, waarbij STRIP staat voor Strategisch Investeringsprogramma). In samenwerking met het Waterschap Limburg werken we aan een gebiedsgerichte aanpak ter vermindering van de toestroom van water vanuit landelijk gebied naar bebouwd gebied via het Programma Water in Balans (zie paragraaf 3.2). Aanpak hevige neerslag onder het PWR Wateroverlast door hevige neerslag wordt binnen het PWR opgepakt. De oplossing en financiering hiervoor valt primair binnen de kerntaken van het PWR. Waar het gaat om de aanpak van wateroverlast is klimaatadaptatie complementair en niet leidend; binnen herontwikkelingsprojecten stimuleren en realiseren we minder verharding in combinatie met vergroening. Zie Programma Water en Riolering 2027-2031.
2.3 | Overstromingen Tijdens de overstromingen in juli 2021 werd de gemeente Voerendaal getroffen door wateroverlast als gevolg van extreme neerslag. Doordat de bodem verzadigd raakte (de opname van water in de bodem kon niet meer plaats vinden) stroomde het regenwater direct af naar het lokale (oppervlakte)watersysteem. Het lokale watersysteem raakte overbelast. Deze gebeurtenis heeft de kwetsbaarheid van het lokale watersysteem onder extreme weersomstandigheden tastbaar gemaakt. Het vormde de aanleiding om maatregelen ter versterking van de waterveiligheid en klimaatadaptieve inrichting van het Limburgse watersysteem versneld gebiedsgericht en integraal uit te voeren. Hiervoor is het Programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) opgesteld (zie paragraaf 3.2). 2.4 | Langdurige droogte Nederland is in de historie sterk ingericht op het snel afvoeren van water via watergangen, drainage en riolering. Hierdoor wordt regenwater, inclusief zomerse piekbuien, vaak onvoldoende vastgehouden in de bodem en het oppervlaktewatersysteem. Dit versterkt de effecten van droogte in droge perioden. Vooral in de zomermaanden krijgt ook Voerendaal vaker te maken met langdurige perioden van droogte en de effecten van (zoet)watertekorten.
De droge zomers van 2018, 2020, 2022 en 2026 hebben laten zien dat extreme droogte in | Nederland kan optreden, al is op basis van deze jaren nog geen eenduidige langjarige trend vast te stellen. Deze droge perioden hebben in onze regio geleid tot schade aan landbouw, groenvoorzieningen en natuurgebieden. Droogte wordt vaak uitgedrukt als een neerslagtekort tijdens het groeiseizoen (april tot en met september). Zowel landbouw als natuur zijn afhankelijk van neerslag; wanneer de verdamping groter is dan de hoeveelheid neerslag, ontstaat verdroging. In 2018 liep het neerslagtekort eind augustus o | p tot circa 300 millimeter ten opzichte van een gemiddeld jaar. Klimaatscenario’s laten zien dat een dergelijk neerslagtekort richting 2050 ongeveer eens per tien jaar kan voorkomen. Figuur 5. Klimaatkwetsbaarhedenscan Stadsregio Parkstad Limburg (2023). | Resultaat van de verdiepende analyse op de kwetsbaarheden die volgden uit de stresstest droogte. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 | 9 Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 10 Langdurige droogte heeft daarnaast een negatief effect op de grondwaterstanden. In Voerendaal en de rest van Parkstad wordt dit proces versterkt door klimaatverandering, grondwateronttrekkingen en het beperkte vermogen van het huidige watersysteem om water vast te houden.
Figuur 5 presenteert de gemiddeld laagste grondwaterstand voor het huidige klimaat. In delen van Voerendaal kan een structureel lagere grondwaterstand nadelige gevolgen hebben op de bodemkwaliteit, het groen en de funderingen van gebouwen, bijvoorbeeld door inklinking van de bodem of een verminderde beschikbaarheid van water voor vegetatie. De twee rood gearceerde gebieden markeren verzakkingsgevoelige gebieden als gevolg van een structureel lagere grondwaterstand. De zorg voor grondwater is belegd bij verschillende partijen. De gemeentelijke zorgplicht richt zich op het voorkomen of beperken van structurele nadelige gevolgen van grondwaterstanden, voor zover deze niet tot de verantwoordelijkheid van het waterschap of de provincie behoren. Binnen Parkstad wordt hierbij steeds meer ingezet op samenwerking en gebiedsgerichte maatregelen, bijvoorbeeld via het Convenant Voldoende Zoetwater Limburg (zie paragraaf 3.2). 2.5 Extreme hitte Hoge temperaturen zullen steeds vaker voorkomen in Nederland. Op 26 juni 2026 zijn ook in onze regio nieuwe hitterecords verbroken met temperaturen van rond de 40 graden. We verwachten een toename in tropische dagen (van ten minste 30 graden) en nachten (van ten minste 20 graden). In versteende stedelijke gebieden wordt warmte sterker vastgehouden dan in groene en open gebieden.
Hierdoor stijgen temperaturen in bebouwde kernen meer dan in het omliggende groen en buitengebied. Deze stijging wordt juist in het binnenland (oosten en zuiden) verwacht, en daarmee ook in Voerendaal. Langdurige hitte kan leiden tot gezondheidsklachten, zoals hittestress, uitdroging en verergering van bestaande aandoeningen. Daarnaast kan hitte zorgen voor verminderde productiviteit en een afname van het comfort in de openbare ruimte. Kwetsbare groepen (zoals ouderen, kinderen en mensen met een verminderde gezondheid) zijn hierbij extra gevoelig. Om hitte goed in kaart te brengen gebruiken we op hoog detail de Physical Equivalent Temperature (PET/gevoelstemperatuur) van een extreem warme dag (1 juli 2015). Deze dag had een temperatuur die volgens het huidige klimaat eens per 1000 zomerdagen voorkomt. De gevoelstemperatuur is een maat die aangeeft wat voor hittestress een individu ervaart, afhankelijk van de meteorologische condities en omgeving. Zo speelt bijvoorbeeld de luchttemperatuur en luchtvochtigheid een belangrijke rol, maar ook of iemand zich in de schaduw bevindt of in de buurt is van voldoende verdampend groen. De gevoelstemperatuur hangt daarom sterk af van de ruimtelijke inrichting van het openbaar en particulier terrein. In de PET-kaart worden al deze effecten meegenomen.
De werkelijkheid is dus altijd complexer, maar de kaart geeft een goede inschatting van de ervaren hittestress in de buitenruimte. In Figuur 6 zijn de PET-kaart en andere kwetsbaarheden voor hitte weergegeven voor Voerendaal. Uit deze kaart kan worden geconcludeerd dat de gevoelstemperatuur hoog is in met name de versteende woonwijken en het centrumgebied van Voerendaal en locaties met relatief weinig groen. Dit zijn vaak ook plekken waar veel mensen samenkomen (scholen, zorgvoorzieningen, winkelgebieden en openbaar toegankelijke pleinen). Juist op deze locaties is het belangrijk om te zorgen voor voldoende verkoeling en beschutting. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 11 Figuur 6. Klimaatkwetsbaarhedenscan Stadsregio Parkstad Limburg (2023). Resultaat van de verdiepende analyse op de kwetsbaarheden die volgden uit de stresstest hitte.
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 12 3 Beleidskaders Dit hoofdstuk beschrijft de beleidskaders waarin de afspraken en ambities staan ten aanzien van klimaatadaptatie in 2050. Het benoemen van deze kaders is essentieel, omdat het gemeentelijk klimaatadaptatiebeleid niet op zichzelf staat: het geeft invulling aan afspraken en ambities die op Europees, nationaal, provinciaal en regionaal niveau zijn vastgelegd. Door dit expliciet te maken, wordt duidelijk vanuit welke bredere context de gemeentelijke keuzes voortkomen en hoe deze zich verhouden tot het beleid van andere overheden. 3.1 Europese en Nationale beleidskaders klimaatadaptatie Nationale Adaptatiestrategie De Nationale Adaptatiestrategie (NAS) vormt het overkoepelende kader voor klimaatadaptatie in Nederland. De NAS beschrijft de belangrijkste klimaatrisico’s voor Nederland en zet de koers uit om deze risico’s vanuit verschillende sectoren aan te pakken. De NAS verscheen in 2016, als antwoord op de oproep vanuit Europa om uiterlijk in 2017 een nationale adaptatiestrategie gereed te hebben waarin beschreven staat hoe de risico's en gevolgen van klimaatverandering voor Nederland beheerst en verkleind worden. De strategie wordt in 2026 herzien en de vernieuwde strategie verschijnt naar verwachting eind 2026.
Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie In de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie hebben alle overheden met elkaar afgesproken om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Deze transitie moet in 2050 voltooid zijn. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk deze overgang kunnen doorlopen. Het DPRA is nauw verweven met de NAS: waar de NAS de overkoepelende risico’s en de rijksbrede koers schetst, geeft het DPRA hier concreet richting aan voor de fysieke leefomgeving. Net als alle andere gemeenten in Nederland geldt voor Voerendaal dat het DPRA de basis vormt voor dit Programma Klimaatadaptatie Voerendaal. Deltaplan Hoge Zandgronden Het Deltaplan Hoge Zandgronden (DHZ) is de gebiedsgerichte uitwerking van het Deltaprogramma Zoetwater voor de droogtegevoelige zandgronden van Nederland, waaronder Zuid-Limburg. De ambitie vanuit het DHZ is om de hoge zandgronden uiterlijk in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te maken, zodat deze gronden om kunnen gaan met extreem weer en watertekort en -overlast. Europese Natuurherstelverordening De Europese Natuurherstelverordening is sinds 2024 van kracht. Deze verordening verplicht lidstaten om verslechterde ecosystemen te herstellen en bevat concrete en meetbare doelen, ook voor stedelijk gebied.
Zo mag er uiterlijk op 31 december 2030 geen nettoverlies zijn in de totale nationale oppervlakte stedelijke groene ruimte en stedelijke boomkroonbedekking in stedelijke ecosysteemgebieden. Dit houdt concreet in dat het aandeel stedelijke groene ruimte in de stedelijke centra en stedelijke clusters groter moet zijn dan 45% en het aandeel stedelijke boomkroonbedekking groter moet zijn dan 10%. Daarnaast zijn er in de Natuurherstelverordening doelen gesteld voor het uiterlijk in 2030 stoppen van de afname van bestuiverpopulaties om daarna een toenemende trend te realiseren voor bestuiverpopulaties. Water en Bodem Sturend Het Rijksbeleid Water en Bodem Sturend verplicht overheden om water en bodem leidend te laten zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen. Dit beleidskader is vastgelegd in de Kamerbrief Water en Bodem Sturend (2022) en heeft als doel te voorkomen dat ruimtelijke keuzes leiden tot onveilige, onhoudbare of onbetaalbare situaties als gevolg van klimaatverandering. De belangrijkste uitgangspunten zijn: › niet bouwen op locaties die kwetsbaar zijn voor overstromingen, bodemdaling of langdurige droogte; › water vasthouden, bergen en pas als laatste afvoeren; Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 13 › grondwatersystemen beschermen en duurzaam beheren; › strategische drinkwatervoorraden beschermen; › vitale infrastructuur klimaatbestendig inrichten.
Een belangrijk uitgangspunt binnen dit beleid is het principe 'niet afwentelen'. Dit betekent dat negatieve gevolgen van ruimtelijke keuzes niet mogen worden afgewenteld op andere gebieden, andere partijen of toekomstige generaties. Historisch werden waterproblemen vaak opgelost door het water zo snel mogelijk af te voeren. Hierdoor verplaatsten de problemen zich naar andere gebieden. Met het beleid Water en Bodem Sturend wordt deze werkwijze verlaten. Afwenteling moet worden voorkomen: › in de ruimte (naar andere gebieden); › in de tijd (naar toekomstige generaties); › financieel (van private naar publieke partijen). Voor Voerendaal is het uitgangspunt ‘Water en Bodem Sturend’ extra relevant vanwege de ligging op de Zuid-Limburgse lössgronden en de aanwezigheid van hellingen en beekdalen. Bij hevige neerslag stroomt regenwater vanaf de hoger gelegen gebieden snel af richting onze kernen, waardoor lokaal wateroverlast kan ontstaan. Tegelijkertijd zorgen langere droge perioden ervoor dat het vasthouden van water steeds belangrijker wordt. Bij ruimtelijke ontwikkelingen zetten we daarom nadrukkelijk in op het vasthouden, infiltreren en vertraagd afvoeren van hemelwater, waarbij het natuurlijke watersysteem en de bodem leidend zijn.
3.2 Provinciale programma’s Programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg Het Programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) is een gezamenlijke en strategische, langjarige overheidsopgave van Provincie Limburg, Waterschap Limburg, het Rijk en de Limburgse gemeenten. Het programma WRL is opgezet naar aanleiding van de overstromingen in Limburg van juli 2021. Het doel is om Limburg structureel weerbaarder te maken tegen wateroverlast en de gevolgen van klimaatverandering. WRL richt zich op het versterken van de waterveiligheid via drie inhoudelijke pijlers: › Fysieke maatregelen voor een robuust watersysteem, waaronder ingrepen in cruciale stroomgebieden. › Water en bodem sturend maken in de ruimtelijke ordening, zodat klimaatadaptieve keuzes duurzaam worden geborgd. › Versterking van klimaatbewustzijn en zelfredzaamheid van inwoners en organisaties. De uitvoering vindt plaats in vier werkgebieden, gebaseerd op de Limburgse stroomgebieden. Voor onze gemeente is dit de werkregio Parkstad-Westelijke Mijnstreek. Binnen elk werkgebied worden voorkeursvarianten en maatregelenpakketten ontwikkeld. De prioriteit ligt in de zwaar getroffen stroomgebieden van onder meer de Geul, Geleenbeek en Roer. De aanpak is adaptief en werkt van grof naar fijn, waarbij steeds wordt ingespeeld op nieuwe inzichten.
Voor onze gemeente houden we rekening met het uitvoeren van maatregelen vanuit de gezamenlijke aanpak voor het stroomgebied van de Geleenbeek. WRL wordt gefinancierd vanuit regionale en rijksmiddelen. Binnen de provinciale begroting is budget beschikbaar voor verkenningen en planvorming; in 2026 bedraagt dit circa €4,72 miljoen, voornamelijk voor de uitwerking van wateroverlastmaatregelen van bron tot monding. Convenant Voldoende Zoetwater Limburg De beschikbaarheid van voldoende schoon zoetwater staat onder druk door klimaatverandering. We ervaren langere periodes van droogte en we zien een toenemende watervraag. Het convenant is een gezamenlijke afspraak tussen Provincie Limburg, Waterschap Limburg, Limburgse gemeenten, Waterleiding Maatschappij Limburg en maatschappelijke partners om de beschikbaarheid van voldoende schoon zoetwater richting 2050 te vergroten. Het convenant bouwt voort op de intentieverklaring Voldoende Zoetwater (2022) en legt gezamenlijke inspanningsdoelen vast: verhoging van de grondwaterstanden en vermindering van de totale watervraag. Door dit convenant wordt de gezamenlijke Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 14 verantwoordelijkheid zichtbaar gemaakt. Het convenant vormt ook een belangrijke pijler onder de regionale propositie richting het nationale Deltaprogramma Hoge Zandgronden.
Doel van het convenant Het convenant kent geen resultaatsverplichting maar een inspanningsverplichting. Partijen werken stapsgewijs toe naar: › het mitigeren van de achteruitgang van grondwaterstanden (met lokaal maatwerk waar verdere verhoging wenselijk is, bijvoorbeeld vanuit natuurdoelen); › het verminderen van de totale watervraag met circa 20% richting 2050. De uitwerking vindt plaats via gebiedsprocessen. Gemeenten hebben vooral een rol in de bebouwde omgeving; voor het landelijke gebied is de rol van gemeenten vooralsnog faciliterend. Belang voor onze gemeente Voor onze gemeente is het convenant relevant in het kader van: › Ruimtelijke ontwikkeling en leefbaarheid: voldoende water is randvoorwaarde voor woningbouw en vitale dorpen en steden; › Economische continuïteit: landbouw, industrie en recreatie zijn afhankelijk van water; › Gezondheid en welzijn: schoon water draagt bij aan een gezonde leefomgeving en voorkomt hittestress; › Natuur en biodiversiteit: herstel van beekdalen, natuurgebieden en stedelijk groen vraagt om voldoende water; › Klimaatadaptatie opgave: door het natuurlijke systeem weer meer te benutten (retentie, infiltratie, sponswerking) vergroten we structureel de waterbeschikbaarheid.
Programma Water in Balans Water in Balans is een uitvoeringsprogramma van Waterschap Limburg, gericht op het praktisch verminderen van wateroverlast als gevolg van klimaatverandering. Kenmerken: › Focus op concrete gebiedsprojecten (bijv. beken verruimen, buffers aanleggen, afkoppelen van verhard oppervlak) › Werkt met regioteams en intensieve samenwerking met gemeenten, landbouw en inwoners › Benadering via meerdere “knoppen”, waaronder landelijk gebied, stedelijk gebied, watersysteem en schadebeperking aan woningen › Sterk uitvoerend en praktijkgericht Binnen het programma Water in Balans werken Waterschap Limburg en de gemeente Voerendaal gezamenlijk aan een gebiedsgerichte aanpak om wateroverlast structureel te verminderen. Op basis van hydrologische analyses, gebiedsverkenningen en een intensief participatietraject met inwoners en grondeigenaren is een integraal maatregelenpakket opgesteld. Naast de uitwerking van de Omleiding Oost en de verkenning van de Omleiding West, worden verspreid over het stroomgebied circa 25 maatregelen voorbereid en uitgevoerd. Deze maatregelen bestaan onder meer uit het realiseren van nieuwe waterbuffers, het vergroten van bestaande buffers, het aanleggen van watergangen en het vasthouden en vertraagd afvoeren van afstromend hemelwater.
Door water zoveel mogelijk bovenstrooms op te vangen en vast te houden, wordt de afstroming richting de kern van Voerendaal verminderd en neemt de kans op wateroverlast in de bebouwde omgeving af. Waar mogelijk worden deze maatregelen gekoppeld aan gemeentelijke herinrichtings- en rioolvervangingsprojecten, zodat de waterveiligheid, klimaatadaptatie en de kwaliteit van de openbare ruimte integraal worden verbeterd. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 15 4 Visie en doelen klimaatbestendig Voerendaal Dit hoofdstuk beschrijft de visie en doelen waarmee Voerendaal toewerkt naar een klimaatbestendige gemeente in 2050. De visie en doelen zijn zowel op regionaal niveau als op gemeentelijk niveau beschreven, en geven invulling aan afspraken en ambities die op nationaal, provinciaal en regionaal niveau zijn vastgelegd. 4.1 Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie In het Regionale Programma Water en Klimaatadaptatie Parkstad Limburg1 is vastgelegd hoe we met de regio gezamenlijk aan de slag gaan de komende jaren. De ambitie van de regio is gericht op verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving (gezonde en toekomstbestendige leefomgeving) én dat waterrobuust en klimaatadaptief handelen het uitgangspunt is bij beheer, onderhoud en de inrichting van de leefomgeving in Parkstad. Meekoppelkansen worden daarbij benut.
4.1.1 Speerpunten uit Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie Met een set van speerpunten geeft de regio aan waarop de focus moet blijven of komen te liggen om bovenstaande regionale ambities waar te maken. De visie op een klimaatbestendig Voerendaal steunt op deze speerpunten. De speerpunten zijn gepresenteerd in Figuur 7. Figuur 7. Speerpunten uit het Regionale Programma Water en Klimaatadaptatie Parkstad Limburg De speerpunten geven richting aan de wijze waarop Voerendaal zich aanpast aan het veranderende klimaat. We nemen deze speerpunten uit het Regionale Programma Water en Klimaatadaptatie Parkstad Limburg 1-op-1 over zodat we de speerpunten ook op lokale schaal in beleid borgen en tot uitvoer kunnen brengen. Zorgen voor water en klimaatadaptatie in de fysieke leefomgeving We werken samen aan een gezond, groen en klimaatadaptief Parkstad in 2050 in lijn met het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Dit betekent dat alle nieuwbouw klimaatadaptief ontwikkeld wordt en de geplande herinrichtingen gebruikt worden om bestaand stedelijk gebied klimaatadaptief te maken. Hiermee beperken we de gevolgen van hevige neerslag, extreme hitte, langdurige droogte en overstromingen. Daarnaast zetten we maximaal in op watersysteemherstel zowel in stedelijk als in landelijk gebied. Bij de nieuwbouw en herinrichting van bestaand gebied is het water- en bodemsysteem sturend.
We richten ons op de Landelijke Maatlat Groene Klimaatadaptieve gebouwde omgeving en we houden daarbij tegelijkertijd rekening 1 De gepresenteerde speerpunten komen uit conceptversie van het Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie Parkstad Limburg (d.d. 23 juni 2026). De inhoud van deze speerpunten is mogelijk nog onderhevig aan tekstuele wijzigingen.
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 16 met de couleur locale. Meekoppelkansen op het gebied van biodiversiteit worden gezocht en benut. We werken aan schoon en voldoende grond- en oppervlaktewater zodat we altijd (drink)water kunnen leveren (waterbeschikbaarheid), inwoners met plezier verkoeling kunnen zoeken tijdens warme dagen en de ecologie zich herstelt en niet verslechtert. We dragen als waterpartners bij aan een watersysteem van goede kwaliteit (waterkwaliteit). Dit doen we in lijn met de Kaderrichtlijn Water (KRW) en Grondwaterrichtlijn (GWR). Daarbij hebben we oog voor de ecologie, de morfologie (beperken piekafvoeren), de stoffen in het water én het vermijden van (nieuwe) gezondheidsrisico’s. Om droogte tegen te aan is het uitgangspunt dat iedere druppel lokaal het grondwater aanvult. Om langdurige droge perioden te kunnen overbruggen, dragen we daarnaast bij aan het vasthouden van water. Werken aan water- en klimaatbewust gedrag We blijven richting particulieren (inwoners, scholen, bedrijven en woningbouwcorporaties) duidelijk maken dat we de uitdagingen waar we voor staan niet alleen kunnen oplossen. Klimaatadaptatie, waterkwaliteit en zuinig omgaan met drinkwater zijn gezamenlijke opgaves van Stadsregio Parkstad Limburg, drinkwaterbedrijf, waterschap, de gemeentes, woningbouwcorporaties, projectontwikkelaars, bedrijven en inwoners.
We maken de stakeholders bewust van welke bijdrage ze zelf kunnen leveren en wat hun wettelijke plicht is. Van stakeholder naar shareholder voor een klimaatadaptief Parkstad in 2050. Benutten van instrumenten uit de Omgevingswet Het programma Water en Riolering én het Programma Klimaatadaptatie moeten opgevat worden als programma's onder de gemeentelijke Omgevingsvisies. ‘Water en bodem sturend’ hanteren we als basis voor ruimtelijk structurerende keuzes, en we reserveren ruimte voor zowel blauwe als groene aders binnen zowel bestaand bebouwd gebied als op nieuwbouwlocaties. Daarnaast benutten we het Omgevingsplan voor het verankeren van regels die noodzakelijk zijn om onze doelen op het gebied van water, riolering en klimaatadaptatie te behalen. Samenwerken aan water en klimaatadaptatie Om de ontwikkelingen op het gebied van klimaatverandering, waterketen en waterkwaliteit, maar ook de krapte op de arbeidsmarkt het hoofd te kunnen bieden, blijven we intensief samenwerken op provinciaal, regionaal en Zuid-Limburgs niveau. We continueren de huidige samenwerking zowel in de waterketen als in de DPRA- werkregio. We blijven onze kennis en vaardigheden gericht verder ontwikkelen en delen, zodat we onze watertaken professioneel blijven uitvoeren.
4.1.2 Doelen uit Regionaal Programma Water en Klimaatadaptatie Voor de gezamenlijke regionale speerpunten zijn in het Regionale Programma Water en Klimaatadaptatie Parkstad diverse acties benoemd die betrekking hebben op klimaatadaptatie. Deze acties voeren we als gemeente uit in samenwerking met de Stadsregio Parkstad en staan in deze paragraaf. In dit Programma Klimaatadaptatie zijn doelen vastgelegd die direct samenhangen met klimaatadaptatie. De doelen die betrekking hebben op het functioneel waterbeheer (wateroverlast, waterbeschikbaarheid, waterkwaliteit, waterveiligheid) zijn vastgelegd in het Programma Water en Riolering, waar ze deel uitmaken van een integrale en wettelijke benadering van het (stedelijk) waterbeheer en de zorgplichten daarin. Zorgen voor water en klimaatadaptatie in de fysieke leefomgeving
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 17 › We werken volgens de klimaatadaptatiepiramide uit de Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS). De basis is het benutten van het natuurlijk systeem, in plaats van het nemen van alleen technische maatregelen. Op die manier hoeft er ook minder gereageerd te worden op extremen. › We gebruiken de meest actuele klimaatstresstest (klimaatatlas Parkstad i.c.m. Landelijke Klimaateffectatlas), Waterveiligheids- en Overstromingsrisicokaarten en de Onderlegger Water en Bodem van de provincie Limburg voor de bepaling welke locaties geschikt zijn voor nieuwbouw en hoe deze locaties geschikt zijn. Hierbij hanteren we de beleidsuitgangspunten van ‘water en bodem sturend’, zodat we niet bouwen op locaties waarmee overlast of kosten worden afgewenteld op toekomstige generaties. We houden daarbij ook rekening met de na-ijleffecten van de mijnbouw. Bovenstaande instrumenten gebruiken we om de samenwerking met alle belanghebbende stakeholders (projectontwikkelaars, woningbouwcorporaties, waterschap etc.) te versterken. › We stellen gezamenlijk nieuwe klimaatkaarten op om een gedetailleerd en actueel beeld te krijgen van de klimaatadaptatie opgave. Deze kaarten brengen we onder in de Klimaatatlas van de Stadsregio Parkstad.
› Voor bestaand openbaar én particulier gebied (boven- en ondergrond) benutten we elke herstructurering om dit klimaatrobuust te maken. Met een gebiedsgerichte aanpak bepalen we welke maatregelen per locatie doelmatig zijn; dit is maatwerk. › Bij nieuwbouw en bij reconstructies hanteren we de eisen uit de gemeentelijke hemelwaterverordeningen of op te stellen regels uit het Omgevingsplan. Overlast en kosten mogen niet worden afgewenteld naar de omgeving en naar toekomstige generaties. De bodem moet het water dat vrijkomt binnen de ruimtelijke ontwikkeling kunnen verwerken. › We stellen gezamenlijk een regionale regenwaterstructuurvisie op. Dit geeft inzicht in de samenhang in het watersysteem en is een onderbouwing voor welke maatregelen (o.a. infiltreren, vertraagd afvoeren en verminderen verharding) we op regionale schaal treffen en wat we individueel doen als partijen. › We benutten de reeds beschikbare lokale, regionale, provinciale en landelijke middelen/strategieën voor klimaatadaptatie en passen deze toe.
Denk hierbij aan Water en Bodem sturend, de waterveiligheidskaarten, het “Stroomschema verantwoord omgaan met regenwater” uit het Bestuurlijk Regionaal Overleg Limburg (BROL), de klimaatatlas Parkstad, de Bovenregionale Stresstesten, de landelijke Hitte-aanpak 2025 (waarbij we werken volgens de pijlers gezondheid, gebouw, gebied en calamiteiten), Nationale Biodiversiteitsstrategie en Actieplan Nederland. Ook houden we rekening met nieuwe ontwikkelingen en mogelijke meekoppelkansen, zoals het Nationaal Natuurherstelplan. Werken aan water- en klimaatbewust gedrag › We blijven als regio aangesloten bij de communicatiestrategie van Waterklaar en “Wacht niet op water”. › Voor hitte gaan we een communicatiestrategie opstellen zoals het voorbeeld “Hitte? Houd je hoofd koel”. › We dragen bij aan de Limburgbrede evaluatie van de stimuleringsregeling afkoppelen private terreinen en onderzoeken hoe we klimaatadaptief gedrag het beste kunnen stimuleren via het AROL (Ambtelijke Regio Overleg Limburg) en het BROL (Bestuurlijk Regio Overleg Limburg). › We stimuleren de realisatie van meer blauw-groene bedrijventerreinen en schoolpleinen. Benutten van instrumenten uit de Omgevingswet › We stellen voorbeeldteksten op voor het Omgevingsplan voor water en klimaatadaptatie. Hiermee kunnen we klimaatadaptieve eisen bij nieuwbouw in de lokale omgevingsplannen en verordeningen juridisch verankeren.
We gebruiken hierbij de rapportage “Bouwstenen water en klimaatadaptatie in het omgevingsplan” van Waterpanel Noord als voorbeeld. › We behouden de bestaande Hemelwaterverordeningen (opgegaan in de tijdelijke Omgevingsplannen). › We ontwerpen waterafvoerstructuren en leggen deze vast in het Omgevingsplan. Hiermee is de (ondergrondse) ruimteclaim gewaarborgd voor in de toekomst. › We gebruiken de meest actuele klimaatstresstest (klimaatatlas Parkstad i.c.m. Landelijke Klimaateffectatlas), Waterveiligheids- en Overstromingsrisicokaarten en Onderlegger Water en Bodem van de provincie Limburg voor het opstellen en actualiseren van alle ruimtelijke plannen. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 18 Samenwerken aan water en klimaatadaptatie › We versterken de huidige samenwerking binnen de stadregio Parkstad op het thema klimaatadaptatie, water en bodem sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen, waterkwaliteit, de Omgevingswet en waar mogelijk in de uitvoering. › Er is veel ontwikkeling in het aanbod van klimaatadaptieve maatregelen. Binnen de samenwerking worden veel nieuwe maatregelen uitgeprobeerd en toegepast. Om te zorgen dat we effectief nieuwe maatregelen toepassen, stellen we een gezamenlijk kennisdelings- en onderzoeksprogramma op waarbij we gestructureerd klimaatadaptieve aanpakken met elkaar onderzoeken, toepassen en evalueren.
› We stellen een gezamenlijke strategie op voor het aantrekken, opleiden en behouden van personeel. We sluiten hierbij zoveel mogelijk aan bij bestaande initiatieven (bijvoorbeeld Parkstad werkt, RIONED en Wateropleidingen). Het aannemen van personeel verzorgt iedere overheidsorganisatie zelf. 4.2 Doelen uit de Integrale Visie Openbare Ruimte 2023-2033 De Integrale Visie Openbare Ruimte van de gemeente Voerendaal (IVOR) brengt de ambities en het beleid van verschillende vakdisciplines binnen de gemeente samen. Ook op het gebied van klimaat stelt de IVOR concrete doelen. Concrete doelen zijn onder andere het vergroenen van wijken, het infiltreren van water, het faciliteren van buurtinitiatieven en het afkoppelen van regenwater van het gemengd riool. Deze doelen sluiten nauw aan bij de Europese Natuurherstelverordening. De IVOR is het instrument waarmee de gemeente Voerendaal invulling geeft aan deze Europese opgave. De ambities in het IVOR dragen direct bij aan het behalen van de normen voor stedelijke groene ruimte en boomkroonbedekking uit de verordening. Ook op maatregelniveau is de koppeling zichtbaar. Een voorbeeld hiervan is dat er bij nieuwe ontwikkelingen gekeken wordt naar de mogelijkheden om de 3-30-300 regel toe te passen.
Deze regel houdt in: dat je vanuit je woning zicht moet hebben op tenminste 3 bomen, dat 30% van de oppervlakte in elke wijk voorzien moet zijn van een bladerdak en dat iedereen binnen 300 meter vanaf zijn woning een park of groene ruimte moet kunnen bereiken van tenminste 1 ha. 4.3 Visie Klimaatadaptatie Voerendaal 2040 In de Omgevingsvisie Voerendaal 2040 is opgenomen dat we werken aan een robuuster natuurlijk systeem binnen het Nationaal Landschap Zuid Limburg. Dit doen we door het behouden en versterken van een netwerk van natuurkernen, landschapselementen en grensoverstijgende ecologische verbindingen. Hierdoor kan het landschap beter omgaan met droogte, hitte en wateroverlast (waarbij de mate van overlast sterk verschilt per gebied en kern), en neemt de biodiversiteit in onze gemeente toe. Het landschap biedt ruimte aan natuurlijke processen, waarbij beekdalen, waterbergingsgebieden, groene corridors en natuurlijke oevers één samenhangend netwerk vormen. We versterken de beekdalen, waarmee een robuust systeem ontstaat dat natuur en landbouw ondersteunt. Dit voorkomt wateroverlast in natte periodes, en watertekort in droge periodes. Zowel in het buitengebied als in onze kernen versterken we de groene structuren en de biodiversiteit.
Vergroening, zoals bomen, groene straten en verkoelende verblijfsplekken, draagt bij aan klimaatadaptatie door hittestress te verminderen en versterkt de gezondheid en leefkwaliteit van onze inwoners. In de Omgevingsvisie staan de volgende voorbeelden genoemd van maatregelen die bijdragen aan het voorkomen van wateroverlast en hittestress: › wadi’s en groene infiltratiezones en groene oevers › minder verharding en vergroende straten met schaduwrijke bomenrijen en groene parkeerplaatsen › groene daken › afkoppelen van regenwater van daken › groene natuurspeeltuinen en dorpspleinen met schaduwrijke zitplekken 4.4 Doorkijk naar 2050 Een klimaatbestendig Voerendaal in 2050 is voor belangrijke gemeenschappelijke functies (zoals wonen, werken en recreatie) bestand tegen de gevolgen van klimaatverandering. We weten wat er op ons af komt en weten hoe we er mee om moeten gaan. De openbare ruimte is vergroend met groene ruimtes, bomen en infiltratiestroken. Ook zijn tuinen van particulieren en bedrijven vergroend. De gemeente is daardoor leefbaarder geworden, er is sprake van minder hittestress, droogte en wateroverlast, en de biodiversiteit is toegenomen | .
4.5 | Gemeentelijke doelen voor de programmaperiode 2027-2031 Om in de komende programmaperiode doelgericht stappen te kunnen zetten, richting een klimaatbestendig en waterrobuust Voerendaal in 2050, zijn (naast de regionale doelen) voor de vier speerpunten uit paragraaf 4.1.1 en de beleidskaders uit Hoofdstuk 3 afzonderlijke lokale doelen voor Voerendaal geformuleerd. Het vertalen van de regionale speerpunten naar lokale doelen zorgt ervoor dat we richting geven aan waar en hoe we de komende periode werk maken van klimaatadaptatie in Voerendaal. Bovendien zorgt deze lokale doorvertaling ervoor dat we gerichter kunnen inspelen op de specifieke ruimtelijke kenmerken van onze gemeente. Zo werken we stap voor stap aan een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving. Op het gebied van klimaatadaptatie richt de gemeente zich de komende planperiode op de volgende doelen: 1. | Binnen één jaar hebben we: a. | bepaald welke ontwerprichtlijn we gaan hanteren voor een hittebestendige inrichting van de buitenruimte (de 3-30-300 regel of vergelijkbaar)2; b. | zicht in hoeverre de gekozen ontwerprichtlijn, de 45% groene ruimte en 10% boomkroonbedekking (doelen vanuit de Natuurherstelverordening) gerealiseerd zijn en weten we wat nodig is om deze doelen te halen; c. | benodigde vergroeningsmaatregelen uitgewerkt, met als doel: vermindering effecten wateroverlast en droogte. 2.
| Bij alle herinrichtings- en nieuwbouwprojecten: a. | wordt bij voorkeur infiltratie van hemelwater toegepast, wordt onnodige verharding verwijderd en vervangen door groen; b. | gebruiken we voor het vergroenen inheemse beplanting en/of beplanting die waarde heeft voor inheemse soorten ter verhoging van de biodiversiteit; c. | kiezen we eerst voor oplossingen die aansluiten bij het natuurlijke systeem en eenvoudig kunnen meegroeien met toekomstige ontwikkelingen. Technische maatregelen passen we toe als natuurlijke oplossingen niet voldoende zijn; d. | benutten we de beschikbare ruimte zo slim mogelijk. We combineren waar mogelijk meerdere functies en bij de inrichting houden we rekening met de beschikbare boven- en ondergrondse ruimte; e. | kijken we bij klimaatadaptatie naar gebied, gebouw én gebruiker. We richten ons zowel op de inrichting van de omgeving, als de eigenschappen van gebouwen als het gedrag van gebruikers; f. | werken we samen met inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisatie en andere partners om onze doelen te behalen; g. | zijn water en bodem sturend voor de inrichting van de fysieke leefomgeving; de ontwikkeling sluit aan op de draagkracht van het systeem.
Hiermee: o | beperken we wateroverlast, erosie en droogteschade; o | beschermen we de kwaliteit van de bodem, het grondwater en oppervlaktewater, inclusief archeologische waarden; o | waarborgen we het veilig gebruiken van de ondergrond waarin we rekening houden met na- ijleffecten van de mijnbouw en niet-gesprongen explosieven (NGE); 2 Veelgebruikte richtlijnen zijn de 3-30-300 regel (Konijnendijk, Nature Based Solutions Institute) en de richtlijnen uit de CoolKit (Hogeschool van Amsterdam). De 3-30-300 regel is een algemene groennorm voor stedelijk groen, terwijl de CoolKit specifiek is ontwikkeld om hittestress in de buitenruimte te beperken. De 3-30-300 regel stelt dat 3 bomen zichtbaar zijn vanuit elke woning, 30% boomkroonbedekking per wijk en binnen 300 meter loopafstand van elke woning een park of groen gebied. De CoolKit-richtlijnen stellen een maximale loopafstand van 300 meter tot een aangename koele verblijfsplek, 40% schaduw op belangrijke langzaamverkeersroutes | en verschillende streefwaarden voor groen percentages op buurtniveau o.b.v. wijktypologie. Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 | 19 Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 20 o gebruiken we de beperkte ruimte in de ondergrond optimaal; o verminderen we de langetermijn maatschappelijke kosten.
Programma Klimaatadaptatie Voerendaal | 20250101 | 29-10-2026 21 5 Actieprogramma 2027-2031: Waarmee gaan we aan de slag? Dit hoofdstuk beschrijft het actieprogramma klimaatadaptatie. De geselecteerde acties hebben met elkaar gemeen dat ze tijdens de planvorming aangemerkt zijn als het meest urgent, uitvoerbaar zijn binnen de komende programmaperiode en naar verwachting een substantiële bijdrage leveren aan de doelen voor klimaatbestendigheid en waterrobuustheid. Omdat de effecten van maatregelen sterk afhankelijk zijn van lokale omstandigheden en toekomstige klimaatscenario’s, is het op dit moment niet volledig te voorspellen welke resultaten uiterlijk in 2031 zullen worden bereikt. De komende jaren worden daarom ook benut als leerperiode, waarin kennis en ervaring systematisch worden opgebouwd en geëvalueerd. De inzichten die hieruit voortkomen vormen een belangrijke basis voor de voorbereiding van de volgende programmaperiode en maken het mogelijk om het beleid tijdig en onderbouwd bij te sturen. 5.1 Actieprogramma In het actieprogramma beschrijven we wat de actie inhoudt, het achterliggende doel, het type maatregel, de voorgenomen planning, het benodigde budget en de financiering.
Om te zorgen dat knelpunten worden opgelost en we doelen voor deze programmaperiode behalen richten we ons de komende periode van 2027 t/m 2031 op de volgende acties: › Planvorming en onderzoek o Concrete uitwerking van maatregelen ten behoeve van een hittebestendige en klimaatadaptieve inrichting van de buitenruimte, aan de hand van ontwerprichtlijn 3-30-300 regel of vergelijkbaar. Dit met als hoofddoel: vermindering effecten hittestress en verhoging leefbaarheid, en als nevendoel vermindering wateroverlast en droogte. Hiermee wordt tevens invulling gegeven aan de doelen t.a.v. stedelijke groene ruimte en boomkroonbedekking in de Natuurherstelverordening. Dit wordt uitgevoerd aan de hand van een modelstudie. Het resultaat hiervan is een overzicht van locaties en aantallen te planten bomen, bomenrijen, boomgroepen en bosschages, met als doel vermindering hittestress, toegelicht in een rapportage. o Concrete uitwerking van benodigde vergroeningsmaatregelen, met als doel: verhoging infiltratie ter vermindering effecten wateroverlast, gevolgenbeperking overstroming en droogte. Onderzocht wordt welke vergroeningsmaatregelen nodig zijn, in aanvulling op de reeds geplande klimaatmaatregelen in het Programma Water en Riolering.