RIB Naar een Internationaal Kenniscentrum Slavernijverleden Zeeland (2598352) (9.0) Bijlage

Het Kenniscentrum kan continuïteit van dit onderzoek bevorderen en borgen, en mogelijk zelfs uitbouwen.” (Verdere suggesties?) “Van belang is om connecties te leggen met verwante instellingen op het gebied van onderzoek van het slavernijverleden en het agenderen van dit thema in politiekbestuurlijke kringen. Ik zou het thema van het centrum wel blijven beperken tot wat het nu is: onderzoek naar het slavernijverleden binnen Republiek en Koninkrijk en de koloniale activiteiten, en niet zozeer richten op de doorwerking daarvan, op de huidige slavernij of op andere gebieden. De kracht zit in de focus en de mogelijkheid zo de kwaliteit van de drie functies vorm te geven en te bewaken.” Peter Scholten, EUR: professor of Governance of Migration and Diversity. (Wat zijn uw eerste gedachten bij dit Kenniscentrum)? “Focus op Zeeland, maar dat is relevant als voorbeeld voor andere regio’s, en alles wat met slavernijverleden te maken heeft is eigenlijk per definitie ook internationaal.” (Hoe kan het Kenniscentrum Slavernijverleden bijdragen aan uw doelstelling)?

45

“Ik zou het leuk vinden als we bijvoorbeeld op het terrein van onderzoek elkaar zouden kunnen versterken. Denk aan onderzoek dat we in Rotterdam naar slavernijverleden en naar migratieverleden in het algemeen hebben gedaan. We hebben elkaar nodig om een steeds breder verhaal neer te zetten.” Zawdie Sandvliet, VU, PhD student en docent Afro-Nederlandse studies aan UvA en HvA: lid Intersectioneel Netwerk Anti-Racisme van het ministerie van OCW. (Wat zijn uw eerste gedachten bij dit Kenniscentrum)? “MCC-archief toegankelijk maken voor volgende generatie onderzoekers.” (Hoe kan het Kenniscentrum Slavernijverleden bijdragen aan uw doelstelling)? “Maak ruimte voor volgende generatie niet witte onderzoekers. Stel die centraal.” (Vervolgvraag, over fellowship programma voorstel en verblijf in het kenniscentrum): “Ik denk dat dit zeker zinvol en aantrekkelijk kan zijn. Inbegrepen aan dit verblijf zouden ook trainingen kunnen zijn als: paleografie en bekend raken met het archief.” In de periode januari-juni 2024 sprak de kwartiermaker nog veel meer onderzoekers en onderzoeksgroepen. Het voorstel om voor een kort verblijf naar Zeeland te kunnen komen voor onderzoek wordt overal positief ontvangen.

Aan de Vrije Universiteit zijn onderzoeksgroepen onder andere Kerk en slavernijverleden (in samenwerking met PthU en Universiteit van Curaçao), Juridische analyse en het slavernijverleden (Rechten en Geesteswetenschappen), Land Grab (slavernij en onteigening/bezit in global history), Slavernij en slavenhandel en emancipatie in Azië, slaafgemaakten en rechtspositie bij rechtszaken in Azië, burgerschap en slavernijverleden en doorwerking; en vele anderen. In Nijmegen zijn meerdere onderzoeksgroepen over het slavernijverleden met een aantal nieuwe PhD studenten actief. Bij het IISG in Amsterdam zijn nieuwe onderzoeksprojecten en PhD studenten actief. Bij de Universiteit Leiden is een groep onderzoekers over slavernij en slavenhandel met elkaar in contact. Ook buiten deze aan universiteiten verbonden groepen zullen onderzoekers geinteresseerd kunnen zijn in een tijdelijk verblijf in Middelburg om aan een project, opzet van een boek of artikelenbundel te werken, etcetera. De kwartiermaker adviseert in de opbouwfase door een tijdelijk coördinator van het fellowshipprogramma in kaart te laten brengen welke bestaande fellowship- en residentieprogramma’s er zijn en of hiermee samenwerkingen mogelijk zijn. In het netwerk van musea, archieven, curatoren en erfgoedinstellingen zijn bijvoorbeeld bij de VU veel docenten en promovendi actief.

Ook hieruit kunnen onderzoeksverblijven voortkomen die het Kenniscentrum kan faciliteren. De kwartiermaker adviseert bij fellowships praktische voorwaarden te stellen aan de toekenning, bijvoorbeeld: tijdens de looptijd van het verblijf van een onderzoeker of -groep een publiekslezing te houden, of mee te doen met publieksactiviteiten (educatie, informatie, erfgoed) in meerdere steden in Nederland. Samenwerking vanuit het KCS met andere fellowship-programma’s is denkbaar: een paar weken of maanden in Middelburg, voorafgaand aan of na een verblijf in Amsterdam, Bonn of Hull bijvoorbeeld. Bijeenkomst 9 juni 2024 in het MuZEEum in Vlissingen Een derde bijeenkomst vond plaats op 9 juni 2024 in het MuZeeum in Vlissingen. Hier lag het accent op het educatieve, culturele en erfgoed-veld, inclusief vertegenwoordigers van Keti Koti-comités uit

46

verschillende steden. Het eerste gedeelte bestond uit korte lezingen van de medewerker educatieve projecten van het MuZEEum, Joke Backx, van de kwartiermaker dr. Dienke Hondius, en van de directeur van Keti Koti Zeeland, Angelique Duijndam. Dagvoorzitter was Ir. Barbara Esseboom, onderzoeker en voorzitter van Keti Koti Arnhem. Tijdens een korte pauze liepen de aanwezigen naar de Boulevard van Vlissingen, een betekenisvolle plek. Daarna werden terug in het MuZEEum via gesprekken met kleine werkgroepen suggesties verzameld. Hier kwamen enkele nieuwe accenten naar voren. Enkele genoemde suggesties: - Een pleidooi voor ‘mede-eigenaarschap van de zwarte gemeenschappen (diasporagemeenschappen Suriname, Caraïbisch gebied, Trinidad, Tobago bijvoorbeeld)’ van activiteiten in het Kenniscentrum; - Een pleidooi voor aandacht voor de inheemse bevolking en het slavernijverleden (net zoals dat gebeurt in het National Museum of African American History and Culture in Washington, VS); - Een pleidooi voor historische en hedendaagse activiteiten in een centrum voor Zwarte Cultuur. Hier zou ruimte kunnen zijn voor muziek, dans, cursussen, spel, eten, discussiebijeenkomsten, rondleidingen en informatieve ‘strand’-wandelingen, workshops familiegeschiedenissen en genealogie.

- Een pleidooi voor het werken met enkele betaalde medewerkers en ook met vrijwilligers; - Aandacht voor andere vormen van kennis, bijvoorbeeld voor traumaverwerking, lichamelijkheid; - Een centrum met een breed educatief aanbod, een lesprogramma van basisschool tot en met hbo en universiteit; - Een plek waar toegankelijke tentoonstellingen en films te zien zijn; - De suggestie om op Zeeuwse scholen gelegenheid te verzorgen voor betrokken studenten en leerlingen om een actieve rol in het Kenniscentrum te vervullen, bijvoorbeeld als rondleiders en vraagbaak; - Het opbouwen van een groep, een pool van gastdocenten en erfgoeddragers; - Het geven van gerichte aandacht voor het opbouwen van een eigen collectie via onder meer interviews maken (oral history); - Het verwerven van ruimte voor het tonen van eigen verzamelingen van literatuur en documentatie, muziek en opnames van concerten en producties, en het vormen van een bibliotheek; - Het KCS als vraagbaak en vergaarbak: uitnodigend voor wit, zwart en gemengd publiek; - Vanuit Zeeland werken aan nationale en internationale partnerships met het Kenniscentrum, via ambassades, universiteiten, musea; - De kern van het KCS zou ‘gelijkwaardig, laagdrempelig, vindbaar voor een breed publiek’ moeten zijn; - Niet alleen binnen in een gebouw, maar ook buiten zouden locaties verzameld en getoond kunnen worden, bijvoorbeeld met QR-codes met

extra informatie; - In het KCS zouden ook workshops voor (jeugd)theater, oefenruimtes, kunnen zijn, en trainingen in bijvoorbeeld weerbaarheid, werken met sociale media, projectmanagement, subsidieaanvragen en financiële verantwoording; - Meerdere aanwezigen pleitten voor een verwelkomende sfeer in het Kenniscentrum, het zou een ‘huiskamerfunctie’ kunnen vervullen. De bijeenkomst eindigde met een spoken word-optreden door Ishfarah Esseboom, met terugblik op wat er was gezegd en gedeeld (zie volgende pagina).

47

Wrap-up Congres Kenniscentrum Slavernijverleden Door Ishfarah Esseboom – 9 juni 2024 Ik kwam om naar de zee te kijken, in de zee te zwemmen natuurlijk niet om over moeilijke dingen te praten Ook vandaag, in mijn samenvatting, zal ik het niet over moeilijke dingen hebben Want als ik antwoord geef op de vraag waar ik vandaan kom Is dat niet moeilijk En wanneer ik dan antwoord 'Arnhem' is het niet moeilijk om te vragen 'maar waar kom je écht vandaan?' Net deed de groep die hier zat een voorstelrondje En ik hoorde mensen uitleggen waarom hun achternaam klinkt zoals ie klinkt. Als ik moet uitleggen waarom mijn achternaam zo Nederlands klinkt is dat niet moeilijk Wanneer mijn oma meer weet over de Nederlandse taal en geografie dan mijn leeftijdsgenoten terwijl ze hier niet is opgegroeid - is dat niet moeilijk. Het is moeilijk voor het MuZEEum om een diverser vrijwilligersbestand te creëren, Wat niet moeilijk is, is om hun tentoonstellingen te re-humaniseren, Om ervoor zorgen dat het slavernijverleden in de collectie wordt verwerkt Het is moeilijk om te realiseren dat al die tijd onze toegang tot educatie over dít deel van de geschiedenis al die tijd zó werd beperkt Maar het is niet moeilijk om nu het historisch perspectief te verbreden.

Een stem te geven aan de zwarte Zeeuwen, De zwarte mensen De embodied knowledge, Oftewel lopende monumenten Om te kijken waar geprofiteerd werd van het slavernijverleden niet alleen in grote Lampsins-huizen aan feestelijke tafels maar juist op de plekken waar onopvallende sporen van broodkruimels langsgaan Het is niet moeilijk om de koloniale verhalen te vertellen we in onze keukenkastjes vinden Verhalen van een strijk over het hart van een directeur of kaptein Die Leonora meenam naar Nederland want daar was ze vrij, Maar ook daarover gelijk weer de vraag stellen: ‘hoe vrij kon dat zijn?’ Want zelfs wat voor de één zo duidelijk driehoek, Bleek voor de ander een rechte lijn… En dan begint het wel een beetje moeilijk te klinken Maar dan gaan we naar buiten, voelen we Vlissingen Voel ik de zon en de wind mijn huid

48

Door de sluis Zie ik een sneak peak van de golven Waarover de schepen wegvoeren op reis Ze maakten van mensen ergens Mensen die nergens meer ergens waren En ze namen van ergens Suiker, tabak en houten palen Die nog altijd de Zeeuwse kust beschermen Ik zie Michiel en de open zee En denk niet aan moeilijke verhalen Maar verhalen die allang verteld mogen worden Met trots, ontketend en expliciet Als ik naar de Boulevard kom Kom ik ook om deze verhalen te vertellen En dat is misschien nieuw Maar moeilijk is volgens mij het niet

49

Bijlage 4 Draagvlakmeting In de periode juni-juli 2024 is door HZ University of Applied Sciences, Centrum Zeeuwse Samenleving een draagvlakmeting uitgevoerd. Het online panel Zeeuwse Samenleving heeft een vragenlijst toegestuurd gekregen. In totaal hebben 646 respondenten de vragenlijst ingevuld. Hieronder is een samenvatting opgenomen van de resultaten van deze draagvlakmeting en zijn een aantal concrete citaten overgenomen uit de open vragen die werden gesteld.

Draagvlakmeting in juni-juli 2024:

Is een Kenniscentrum Slavernijverleden volgens u een goed idee? (N = 646)

16%

51% 33%

Ja

Nee

Weet niet/geen mening

Het percentage % respondenten dat wel eens het slavernijmonument in Middelburg heeft bezocht (N = 646)

30%

70%

Ja

Nee

50

In hoeverre bent u het eens met de volgende stellingen? (N = 646) Ik zou meer willen weten over het slavernijverleden en Nederland.

12%

17%

Als er iets over mensen met mijn achternaam (familienaam) bekend zou zijn in verband met het slavernijverleden zou ik dat interessant vinden.

12%

13%

22%

32%

20%

Als er iets over mijn woonplaats en het slavernijverleden bekend zou zijn zou ik dat interessant vinden.

12%

12%

21%

34%

20% 1%

34%

23%

14% 1%

1%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Helemaal oneens

Oneens

Neutraal

Eens

Helemaal eens

Weet niet-geen mening

Geef aan in hoeverre u het eens of oneens bent met deze stellingen (N = 646) 21% 20% 9% Er is nu onvoldoende aandacht voor het... 11% 16% 24% 28% Zeeland is een geschikte plek voor een kenniscentrum... 12% 13% 28% 35% Ik vind het interessant om iets over het... 8% 15% 22% 40% Kennis over het slavernijverleden op een centrale plek... 8% 11% 47% Historische informatie is belangrijk voor me 3%6% 16%

22% 18% 5% 13% 1% 16% 3% 27% 1%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Helemaal oneens

Oneens

Neutraal

Eens

Helemaal eens

Weet niet/geen mening

In hoeverre heeft u interesse om de volgende activiteiten bij te wonen bij een Kenniscentrum Slavernijverleden? (N = 646) 39%

Een tentoonstelling bekijken

30%

33%

Een film kijken

31%

35% 31%

33%

Een lezing van een deskundige beluisteren

20%

Een voorstelling bezoeken (theater, dans, muziek)

18%

Een live interview met een expert over het slavernijverleden bijwonen Een presentatie of discussie over het slavernijverleden bijwonen

14%

29%

57%

12%

30%

58%

30%

49% 52%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Ja

Misschien

Nee

51

Geef per activiteit aan of deze uw interesse zou hebben, en of u er eventueel aan mee zou willen doen bij een Kenniscentrum Slavernijverleden. (N =646)

28%

Iets over mijn familienamen of woonplaats opzoeken

20%

Een excursie doen, zoals een wandeling of fietstocht

28%

44%

28%

52%

Een workshop volgen om meer over het...

9%

23%

69%

Zelf deelnemen aan een gesprek over het...

7%

22%

71%

Zelf een onderzoek doen naar het slavernijverleden 5%

19%

76%

Zelf een voorwerp maken dat iets te maken heeft met... 2%10%

87%

Zelf iets creatiefs bedenken/maken wat te maken heeft... 2% 13%

84%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Ja

Misschien

Nee

Opvallende zaken op basis van deze nulmeting: Weinig animo om zelf actief te worden in of bij te dragen aan het Kenniscentrum. Interesse ligt bij de respondenten wel bij aangeboden activiteiten als film, onderzoeksmogelijkheden familienamen of woonplaats en excursies. De respondenten konden ook suggesties meegeven, hiervan hebben 70 personen gebruik gemaakt. Deze opmerkingen zijn in te delen in positieve suggesties en negatieve reacties. Enkele voorbeelden: Positieve opmerkingen en suggesties: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Aanwezig zijn bij de herdenking. Actuele slavernij aan de orde stellen. De mate van vrije keuze of dwang bespreekbaar maken. Donatie doen. Helpen bij archiefonderzoek. Helpen bij het doen van onderzoek; content schrijven, ook in het Engels; reaching out to relevant (international) organisations and institutions. 7. Helpen de discussie in het juiste historische perspectief te plaatsen en aandacht genereren voor alle partijen die betrokken waren. 8. Het is interessant als ook vroegere tijden meegenomen zou worden, want in alle tijden en bevolkingen zijn er slaven geweest of zijn er nog. 9. Ik ben voorstander van een museum over dit onderwerp in Vlissingen. Is een mooie, educatieve slecht-weer-activiteit voor eenieder die hier (al of niet tijdelijk) verblijft. 10. Ik heb een obligatie thuis van een plantage met slaven, uitgegeven door een burgemeester van Middelburg, ene Boddaert. 11. Ik weet niet of een kenniscentrum in Zeeland de plek bij uitstek is, maar het lijkt mij persoonlijk het meest belangrijk, dat in het basisonderwijs als eerste en voorgezet onderwijs bij vervolg goed aandacht hieraan besteed wordt, dit moet gewoon in de geschiedenislessen geïntegreerd zijn! Te beginnen op de PABO's en bij het ontwikkelen van het lesmateriaal. Zelf ben ik van 1972 en wij zijn terdege op het reformatorisch onderwijs hierover onderwezen en het kwade ervan voor ogen gehouden.

52

Ik sta hier ook volledig achter, slavernij is nimmer goed te praten. In de reformatorische en andere behoudende christelijke groeperingen is hierover in het algemeen altijd te geageerd! Gelukkig maar! 12. Ik weet nog niet precies wat. Misschien onderwerpen aandragen voor een evenement. 13. Ik wil helpen met organiseren en mogelijk maken. MAAR! Het verhaal moet worden verteld, samengesteld. 14. Ik zou best interesse hebben in (medewerking aan) archiefonderzoek. Vraag me alleen af of/waarom het Zeeuws Archief hiervoor dan niet de aangewezen plaats is. 15. In het Zeeuwse Archief zoeken naar het slavernijverleden. Heb ik trouwens al gedaan. En in tijdschriften van heemkundekring kom ik dat ook wel tegen. 16. Informatieverspreiding via sociale media of eventueel gidsen bij een tentoonstelling. 17. Kennis verspreiden over moderne, hedendaagse slavernij. 18. Ga naar de bibliotheek en lees er over. Lees eens voor aan uw (klein)kinderen over dit onderwerp. De negerhut van oom Tom heeft op mijn als kleine jongen bijzonder veel indruk gemaakt. 19. Installatie maken. 20. Meedoen aan discussie over betekenis en doorwerking van slavernijverleden. 21. Veel waardering voor jullie activiteiten. 22. Vanuit huis research doen. 23. Via museumeducatie het onderwerp voor scholen aanbieden. 24. Wellicht meehelpen aan een onderzoek onder bijvoorbeeld mijn vrienden of familie. 25.

Via museumeducatie het onderwerp voor scholen aanbieden. 26. Wellicht meehelpen aan een onderzoek onder bijvoorbeeld mijn vrienden of familie. 27. Verzamelen van kennis, bestuderen en ethische implicaties bestuderen en neerschrijven (met ZVU bijvoorbeeld). Liever aandacht voor andere groepen die het moeilijk hebben (gehad): 1. Toch niet!! Het verleden hierover wordt te veel overschat. De toestand vroeger in b.v. Drenthe was voor de arbeiders net zo slecht. Ook de vraag naar geldelijke vergoedingen is in mijn ogen niet goed!! Kans op misbruik. 2. Denk ook de vissers uit Arnemuiden die ook slaaf geweest zijn. Zelfs meerdere malen. Door financiële acties en bemiddeling van Michel A. de Ruyter (ook geld gegeven) werden ze vrijgekocht. Dit is dus dichtbij? Hoe in heel Zeeland. En Nederland. Er is boek over gemaakt: wel ruim 5000 slaven uit Nederland. Dit was te achterhalen. Dus meer! Daar dus ook aandacht aanbesteden!!! Negatieve reacties: 1. Bij ons zeggen we altijd, geen oude koeien uit de sloot halen. 2. De boel de boel laten. Heb er helemaal niets mee. 3. Geen belangstelling. Ik kijk liever naar de toekomst. Het hele gedoe over dit onderwerp komt me langzamerhand de strot. 4. Het laten rusten, kijken naar voren en niet naar achteren. 5. Ik heb geen interesse in het slavernijverleden dat is van voor mijn tijd is ook niet mijn schuld. 6.

Nee want er zijn belangrijkere onderwerpen. 7. Sorry, geen belangstelling; beetje 'hype' en 'woke'. 8. Totale onzin.

53

Bijlage 5 Adhesiebetuiging Kathleen Ferrier Kenniscentrum Slavernijverleden Zeeland Voormalig politica, thans voorzitter van de Nederlandse Unesco Commissie Graag ga ik in op het verzoek om, op persoonlijke titel, het realiseren van een Kenniscentrum Slavernijverleden in Zeeland te ondersteunen. Daarvoor heb ik drie redenen: 1. Van het Middelburgs Archief maakt ook het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) deel uit. Nederland, Suriname en Curaçao droegen dit archief in 2010 voor om ingeschreven te worden in het UNESCO Memory of the World register voor documentair erfgoed. In 2011 werd het als zodanig erkend en bijgeschreven in het Memory of the World register, de Unesco lijst voor documentaire werken. Vanuit de hele wereld komen wetenschappers en geïnteresseerden naar Zeeland om deze archieven te raadplegen. Het kan dan ook niet anders dan logisch zijn, het Nationale Kenniscentrum Slavernijverleden aan te laten sluiten bij wat er al is op dit gebied. En dat is te vinden in Zeeland. 2. Toen ik indertijd door de gemeente Amsterdam gevraagd werd voorzitter te worden van de groep deskundigen die de voorstellen zou beoordelen om te komen tot een slavernijmuseum, was mijn nadrukkelijke voorwaarde om dat verzoek te honoreren dat het zou gaan om een nationaal museum, en niet een Amsterdams museum.

Dat is van belang om te beseffen dat de slavernijgeschiedenis niet een geschiedenis is die zich beperkt of Amsterdam of de randstad, maar het hele Koninkrijk betreft. Sinds eind juni weten we dat de locatie voor het Nationaal Slavernijmuseum bepaald is op het Java Eiland in Amsterdam. Dat pleit er wat mij betreft dus sterk voor om voor het Kenniscentrum over dit onderwerp niet dezelfde locatie of stad als het museum te kiezen, maar het elders te vestigen. Om zo te benadrukken dat het hier om een nationale kwestie gaat. Decentralisatie versterkt bovendien de boodschap die de regering wenst uit te dragen, namelijk dat de noodzakelijke bewustwording over het slavernijverleden de gehele natie betreft. 3. De bestuurders van steden en provincie in Zeeland hebben zich volmondig uitgesproken voor het vestigen van het Kenniscentrum Slavernijverleden in Zeeland. Hun commitment is natuurlijk van wezenlijk belang om een dergelijk belangrijk en invloedrijk centrum van de grond te krijgen. Mijn sterke aanbeveling zou zijn om de bestaande goodwill dan ook ten volle te benutten en spoedig met de realisatie van het kenniscentrum van start te gaan. Tenslotte: wellicht zal door tegenstanders van vestiging in Zeeland van het Kenniscentrum Slavernijverleden het argument gebruik worden van de afstand, de bereikbaarheid etcetera.

Als argument daartegen zou aangevoerd kunnen worden dat alle afstanden in een zo klein land als Nederland relatief zijn. Bovendien verhouden de moeite die men eventueel zou moeten doen en de afstanden die men eventueel zou moeten overbruggen om het Kenniscentrum Slavernijverleden in Zeeland te

54

bezoeken, zich op geen enkele manier tot de moeite en de afstanden waar tot slaaf gemaakten zich in de tijd van de slavernij mee van doen hadden. Kathleen Ferrier

Bijlage 6 Bibliografie Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden, Ketenen van het verleden. Amsterdam 2021 Adviesrapport: Advies Dialooggroep Slavernijverleden 'Ketenen van het Verleden' | Rapport | Rijksoverheid.nl Berents, Dick, en Anne Doedens, De Bilt en zijn slavernijverleden. Waanders, Zwolle 2023. Boenders, Alies, en Rocky Tuhuteru, “Vertel het hele verhaal, want we weten zoveel niet!” Interview met Peggy Brandon en John Leerdam. In: Pelita magazine, april 2024, p. 04-05. Bol, Pieter, en Jean Jacques Vrij, m.m.v. Radjinder Bhagwanbali, William Man A Hing, Hariëtte Mingoen, Sranan Famiri. Voorouders van verre. Deel 5, Suriname. Centraal Bureau voor Genealogie, Den Haag 2009. Broeke, Martin van den, ‘Het pryeel van Zeeland’. Buitenplaatsen op Walcheren 1600-1820. Uitgeverij Verloren, Hilversum 2016. Damme, Jan van, Het excuus voor het slavernijverleden maakt ons weer menselijk. Interview met Angélique Duijndam. Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p. 4-9. Dixhoorn, Arjan van, Gerianne Hoek, Koen van der Blij en David van Gelder (eds.), History of Zeeland in the world. Exploring the World from Zeeland. De Drukkery, Middelburg 2019. Drost, Aschwin, Barbara Esseboom, Else Gootjes, Camilla de Koning, Ineke Kok, Dineke Stam en Jan de Vries, Sporen van slavernijverleden in Arnhem. Onderzoeksrapport in opdracht van de gemeente Arnhem. Erfgoed Gelderland, Arnhem 2024.

Mitchell Esajas, Dionne Abdoelhafiezkhan, i.s.m. Cedric Joy Berkelouw, Nikita Krouwel, Jerry Afriyie, Joanna Rijsdam, Zwart Manifest, Adviesrapport: Route naar Herstel. Amsterdam april 2024. www.zwartmanifest.nl Fatah-Black, Karwan, en Camilla de Koning, Ooggetuigen van de Nederlandse slavernij. Van overtocht tot opstand. Querido, Amsterdam en Antwerpen 2024. Johan Francke en Peter Sijnke, Cacao, suiker en slaven. Stadswandeling Middelburg 13. Herziene uitgave. De Drvkkerij i.s.m. Stichting Chocolate Lovers, Middelburg 2023. Heijer, Henk den, en Gerhard de Kok, Het slavernijverleden van Vlissingen: Een historiografische verkenning. 2021. Heijer, Henk den, Het Slavernijverleden van Zeeland. Rapport in opdracht van de Provincie Zeeland. Middelburg, mei 2023. Heilbron, Waldo, m.m.v. Gloria Wekker, Miguel Heilbron en Mitchell Esajas, De toekomst van het verleden. Reflecties over Nederlands slavernijverleden en -erfgoed. Atlas Contact, Amsterdam 2024. Joosse, Leendert J., Drie keer verkocht in een vreemd land. Nederlanders in Noord-Afrikaanse slavernij 1600-1800. Walburg Pers, Zutphen 2023.

55

Kok, Gerhard de, Walcherse ketens. De trans-Atlantische slavenhandel en de economie van Walcheren, 1755-1780. Walburg Pers, Zutphen 2020. Koninklijk Paleis Amsterdam, Stichting, red. Marjan Pantjes, Sporen van Slavernij in het Koninklijk Paleis Amsterdam. Amsterdam 2023. Linden, Liane van der, en Schellekens, Els (tekst en beeldredactie), Koloniaal Rotterdam: Stad van vandaag en morgen. Stadsarchief Rotterdam, Rotterdam 2022. Mok, Ineke en Stam, Dineke, Haarlemmers en de slavernij. In de Knipscheer, Haarlem 2022. Mosterman, Andrea C., Spaces of Enslavement. A History of Slavery and Resistance in Dutch New York. Cornell University Press, Ithaca and New York 2021. Museum Catharijne Convent, Christendom en slavernij: Een Nederlands verhaal. Catharijne, 2024.2, Museummagazine, Utrecht 2024. Idem, tentoonstellingsteksten Christendom & Slavernij / Christianity and slavery, 2024. Nationaal Slavernijmuseum, kwartiermakers, rapporten “Vertel het hele verhaal” en het Programma van Eisen; Amsterdam 15 februari 2024. Herman Nijhuis, Kaurischelpen of ‘keutjes’. Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p.30-32. Freek Ossel, Astrid Elburg en Shereen Jaeger / NiNsee, Verkenning herdenking en kenniscentrum slavernijverleden”, december 2021. Paesie, Ruud, Geschiedenis van de MCC. Opkomst, bloei en ondergang. Walburg Pers, Zutphen 2014. Paesie, Ruud, Nieuwe balans van de trans-Atlantische slavenhandel.

In: Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p. 11-15. Raad voor Cultuur, ‘Omgaan met gedeelde bronnen van het koloniale verleden. Advies over herstel en restitutie in relatie tot koloniale archieven’. Raad voor Cultuur, Den Haag 2024. Raad voor Cultuur, Advies over het Nationaal Slavernijmuseum, april 2024. Ralf, F.H.E. (Ferdinand), Winti Agenda 2024. Amazon 2024. Arwin Ralf, DNA-onderzoek op Saba kan genetische verwantschap met Zeeuwen aantonen. Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p. 26-29. Regiegroep (Matthias van Rossum, Esther Captain, Urwin Vyent, Rose Mary Allen, red.), Het Nederlandse koloniale slavernijverleden en zijn doorwerkingen: Kennisagenda 2025-2035, april 2024. Schaik, Anne-Rieke van, Een Middelburgse plantagekaart. Slavernij en Walcheren in NederlandsGuyana. In: De Wete, Heemkundige Kring Walcheren, jaargang 52, no. 3, juli 2023, p. 29-36. Spalburg, Cherish, en Roshnie Phoelsingh (samenstelling), Zuidoost Beseft: Maar doe ik er toe? Stadsdeel Amsterdam Zuidoost 2024. Sprenger, Iman, Bijlhout en Bakkeljauw. Songline uitgeverij, Amsterdam 2022. Staatscommissie tegen discriminatie en racisme, Doorwerkingen van slavernijverleden: Meervoudige perspectieven op de relatie tussen verleden en heden. Den Haag 2023. Siegfried Steglich, Ontmoetingen leiden tot een beter verstaan. In: Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p. 19-21.

Ben van Yperen, Scheepsverzekeringen bij de Middelburgse Commercie Compagnie. Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p. 33-39. 56

Ivo van Werkhoven, Op zoek naar verhalen over slavernij en kolonialisme. Tijdschrift Zeeland, no. 2, 2024, p. 22-25. Zeeuwse Bibliotheek, interactieve livestream over Herdenking slavernijverleden 2024, 20 juni 2024. Interactieve livestream Herdenkingsjaar Slavernijverleden, en nu? (dezb.nl) Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK), Directie voor Democratie & Bestuur: Directoraat-generaal Openbaar bestuur en democratische rechtstaat | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties | Rijksoverheid.nl Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme: Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme | Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (bureauncdr.nl) Dossier Koninkrijksrelaties: Home - Dossier Koninkrijksrelaties Pagina herdenkingsjaar Slavernijverleden: Herdenkingsjaar Slavernijverleden: structureel meer aandacht en erkenning voor ons gedeelde verleden | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl Moties: Ceder: Rassendiscriminatie | Tweede Kamer der Staten-Generaal; Nicolaï: Motie-Nicolaï (PvdD) c.s. over het slavernijverleden (35.300 VI, Y) - Eerste Kamer der Staten-Generaal; Stemmingen over moties ingediend bij het tweeminutendebat Discriminatie en racisme | Tweede Kamer der Staten-Generaal

57