RIB Jaarverslag 2022 Monumentencommissie bijlage 1 jaarverslag

Vlissingen wat een stad, wat een kansen

Jaarverslag 2022 Monumentencommissie Vlissingen

Intro De rijke historie van de gemeente Vlissingen – van de Vlissingse opstand in 1572 tot de Slag om de Schelde in de Tweede Wereldoorlog – vertaalt zich in het straatbeeld, met meer dan driehonderd rijksmonumenten binnen de gemeentegrenzen, een beschermd stadsgezicht en tal van cultuurhistorisch waardevolle panden en objecten. Wat een kansen biedt dat voor de stad. In dit jaarverslag, het eerste van de Monumentencommissie in de huidige samenstelling, blikt zij terug op haar werk van het afgelopen jaar en kijkt over de grenzen van 2022, om het Vlissingse erfgoed ook op de langere termijn zo goed mogelijk te beschermen én te benutten. Het jaarverslag, gebaseerd op interviews met de commissieleden, is ook bedoeld als 'praatstuk' om het gesprek over de kansen en uitdagingen die het Vlissingse erfgoed biedt te stimuleren.

Vlissingen vanuit de lucht

1 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Monumentencommissie De Monumentencommissie, die door de gemeente is aangesteld, adviseert over aanvragen voor wijzigingen van rijksmonumenten en bouwplannen binnen het beschermd stadsgezicht. Dat kan gaan van Vlissingse huizen met een middeleeuwse kern tot de belettering van een tot hotel getransformeerde fabriek. De gemeente verleent de vergunning en ziet erop toe dat bouwplannen volgens de vergunning worden uitgevoerd. Wanneer echter tijdens verbouwingswerkzaamheden van een rijksmonument monumentale waarden in het geding dreigen te komen, kan de Monumentencommissie het college adviseren het bouwproces te onderbreken.

Samenstelling Monumentencommissie 2022 Stedenbouwkundige en voorzitter: Ellen Marcusse Architect: Thom Hoevenaar Bouwhistoricus: Hein Hundertmark Architect en stedenbouwkundige, reservelid: Lieve Vukanic Lokale monumentendeskundige: Michel Verduijn Ambtelijk secretaris: Marc Overbeeke Albionkade, Timmerfabriek

2 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Werkgroep Om aanvragen goed te kunnen beoordelen, neemt de monumentenwerkgroep (de bouwhistoricus samen met de monumentendeskundige) zelf een kijkje in de Vlissingse panden. Door de coronacrisis kon de werkgroep in de eerste helft van 2022 nauwelijks op pad, maar in de tweede helft van het jaar leidde het werkbezoek tot verrassende ontdekkingen. Zo bleek het complex Bellamypark, hoek Nieuwendijk nog een gave, oorspronkelijke eikenhouten kapconstructie uit de zestiende eeuw te hebben. Hundertmark: 'Vlissingen was een rijke stad en dat vind je terug als verborgen rijkdom in de panden zelf. Ook elders in de stad zijn zulke vondsten. Die verborgen rijkdom van Vlissingen moeten we minstens goed documenteren.' Met haar werkbezoeken ondervangt de monumentenwerkgroep een deel van de taken van een erfgoeddeskundige binnen de gemeente. Die wordt in Vlissingen node gemist, zowel voor een zorgvuldige uitvoering van de wet als bij de begeleiding van bouwplannen. De commissie heeft dat bij haar advisering meermalen ondervonden.

Bellamypark - Nieuwendijk

3 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Tekeningen sleutelstukken pand Bellamypark 34–36. Rapportage Een bouwhistorisch rapport, verkenning, goede documentatie of analyse kan de commissie inzicht verschaffen in de monumentale waarden en vormt een onderlegger voor een afgewogen advies. Hundertmark: 'Bij de beoordeling van een planaanvraag missen we vaak een verantwoorde bouwhistorische rapportage over de bouwgeschiedenis met waardestelling, dat als uitgangspunt voor het behoud van de monumentale waarden kan dienen. Het is niet alleen belangrijk om deze informatie vast te leggen maar het heeft tevens een gunstig effect op de afloop van de aanvraagprocedure. Met het afleggen van bezoeken wordt in wezen het proces gestroomlijnd. Ook krijgen we een goed beeld van de – veelal verborgen – historie en een beter inzicht in de monumentale waarde.' Om de kansen optimaal te kunnen benutten, is het van belang dat het Vlissingse erfgoed de plek in de organisatie krijgt die het verdient. De instelling van een afdeling erfgoed is wenselijk voor het ontwikkelen van beleid, bij de voorbereiding van advisering en als aanspreekpunt voor initiatiefnemers. Bovendien kan informatie worden vastgelegd en kennis opgebouwd, wat bijdraagt aan de nieuwe uitdagingen waar Vlissingen voor staat.

4 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Aanvraag Wanneer de procedure soepel verloopt, komt dat het plan, en daarmee het erfgoed, ten goede. Bij de transformatie van het Arsenaaltheater bijvoorbeeld, dat binnen het beschermd stadsgezicht ligt, ontdekte de architect dat het pand een zestiende-eeuwse kern heeft. Die is vervolgens inzichtelijk gemaakt in een bouwhistorische rapportage. Na vooroverleg met de commissie werd deze bijzondere vondst in het plan opgenomen. Zo blijft niet alleen de historische rijkdom behouden maar kent ook de procedure een gunstig verloop. Hundertmark: 'Het is positief wanneer een aanvraag op de correcte manier wordt ingediend, er vooroverleg is en de architect een mondelinge toelichting geeft. Dat leidt tot een efficiënte behandeling van het plan. Het is essentieel om je huiswerk te doen.'

Arsenaalplein

5 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Soms zijn de aanvragen echter summier. Dat maakt het lastig om plannen zorgvuldig te beoordelen en zorgt ook voor onnodige vertraging. Een bezoek van de werkgroep geeft inzicht welke historische waarden in en aan het pand aanwezig zijn en ook wordt het bouwplan duidelijk. Hoevenaar: 'Bij grotere werken hebben we een visie en een onderbouwing nodig. Dat is voor het inzicht in de plannen en voor de historisch beoordeling echt belangrijk. Een visie helpt om goede keuzes te maken en ze te legitimeren.'

Vooroverleg Vooroverleg is een uitgelezen instrument om in een vroeg stadium het gesprek aan te gaan, bijvoorbeeld voor een haalbaarheidsonderzoek; het verslag wordt dan niet openbaar gemaakt. Door vooroverleg wordt duidelijk of het haalbaar is om tot een vergunningaanvraag over te gaan. Ook bij de aanvraag voor een permanente serre bij het café-restaurant in de middeleeuwse Gevangentoren aan de boulevard bleek het vooroverleg vruchtbaar. De commissie was positief over het plan omdat het de bestaande situatie zou verbeteren en de eigenaar stond open voor suggesties. Het ontwerp bood namelijk ook de kans om de verrommeling op zeeniveau, zoals de afvalcontainers, op te lossen. Hoevenaar: 'Om optimaal resultaat te boeken, is het belangrijk om de dialoog aan de voorkant van het proces te voeren, dan kunnen meteen vragen worden beantwoord et cetera. Het is stimulerend om dat samen te doen.'

Boulevard de Ruyter - Gevangentoren

6 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Kazematten Wanneer een bouwplan invloed kan hebben op de omgeving, zoals bij de Gevangentoren, kan de commissie dat in haar planadvisering aangegeven. Dat gebeurde ook bij de kazematten, onderdeel van muZEEum, een 'uniek, levend monument'. De kazematten hebben te lijden door constructieproblemen en door de invloed van vocht en zout. Om de ontstane schade te kunnen beoordelen moest er, voorafgaand aan het restauratieplan, worden geboord en gemonitord en moesten er materiaal- en bodemmonsters worden genomen, een vrij technische operatie. De commissie was op hoofdlijnen positief over het plan, maar had aanvullend technisch relevante details nodig. Ze heeft een extra vergadering belegd om de aanvraag omgevingsvergunning te beoordelen. Omdat het stormseizoen voor de deur stond, is versneld in een aantal stappen geadviseerd.

Keizersbolwerk - Kazematten

7 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Waardevol De commissie is ook betrokken bij plannen voor panden die in het bestemmingsplan zijn aangeduid als karakteristiek of cultuurhistorisch waardevol, maar geen rijksmonument zijn. Monumenten worden beschermd op grond van de Erfgoedwet en de Omgevingswet, die vanaf 2024 van kracht is. Aanvragen voor cultuurhistorisch waardevolle panden zonder monumentale status worden nu nog beoordeeld op basis van de Welstandsnota (2006) omdat ze in het bestemmingsplan als zodanig zijn aangegeven. Het opstellen van een gemeentelijke monumentenlijst zou een uitgelezen kans bieden om de zorg voor (en het behoud van) dit waardevol erfgoed te waarborgen. Het is ook mogelijk deze bescherming op te nemen in het op te stellen omgevingsplan. Dat zo'n gemeentelijke monumentenlijst ontbreekt terwijl de bescherming ook nog niet is opgenomen in een omgevingsplan, baart de commissie zorgen. Marcusse: 'De tijd dringt'.

Kasteelstraat

8 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Transformatie

Singel (Onze Lieve Vrouwekerk)

Een aansprekend voorbeeld is de transformatie van de neo-romaanse Onze Lieve Vrouwekerk (1910) aan de Singel tot een hotel met ruim tachtig suites. Vanwege de waardevolle aanduiding van de kerk in het bestemmingsplan is hierover met de commissie overlegd. In het vooroverleg gaf de commissie aan positief te zijn over de herbestemming, maar ze miste wel een waardestelling van de kerk en de pastorie. Wat zijn de huidige waarden, en welke worden doorgegeven in het ontwerp? De commissie vroeg zich ook af hoe bijvoorbeeld installaties in het ontwerp worden opgenomen, wat er met het orgel gebeurt, hoe de relatie wordt tussen het gebouw en de tuin en hoe de aansluiting is op de openbare ruimte. De commissie zou graag direct betrokken zijn bij de kerkenvisie van de gemeente Vlissingen. Ze is er wel over geïnformeerd, net als over het erfgoed met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog. De commissie ziet hier tal van kansen die een gedegen erfgoedbeleid verdienen.

9 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Planimpressie Crocusbuurt

Crocusbuurt De karakteristieke en cultuurhistorisch waardevolle Crocusbuurt, een populaire woonwijk die is aangelegd volgens de principes van het tuindorp, staat op de nominatie om gesloopt te worden; de honderd jaar oude woningen zijn technisch in slechte staat. Door oorlog- en overstromingsschade en door eerdere verbouwingen zijn veel karakteristieke bouwelementen en detailleringen verdwenen. De corporatie heeft de bewoners nauw betrokken bij de nieuwbouwplannen, een mix van woningtypes met behoud van het tuindorpidee; de stedenbouwkundige structuur is als waardevol aangemerkt. De commissie heeft gestuurd door het stellen van kritische vragen, die uiteindelijk tot planwijzigingen op stedenbouwkundig niveau hebben geleid. Een beeldkwaliteitsplan waar-borgt ook de architectonische kwaliteit. Resultaat is een doordacht plan voor een groene, eigentijdse wijk dat recht doet aan het oorspronkelijke tuindorpkarakter van de Crocusbuurt.

10 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Integraal advies In 2014 is de gemeentelijke kwaliteitstoetsing gewijzigd. De onafhankelijke, gecombineerde Welstands- en monumentencommissie werd afgeschaft en maakte plaats voor een onafhankelijke Monumentencommissie en een Ambtelijk Toets Team (ATT), dat overige vergunningsaanvragen behandelt. In het laatste jaarverslag van de vorige commissie werd – op basis van zeven jaar ervaring – geadviseerd om de kansen en mogelijkheden van de Omgevingswet te benutten. In de Omgevingswet zal het, veel meer dan nu, gaan om samenhang en dat vraagt om een integrale benadering. Het verslag is een pleidooi voor de instelling van een onafhankelijke commissie Omgevingskwaliteit. De huidige Monumentenommissie onderschrijft die aanbeveling: overweeg om inhoudelijke en praktische redenen de inrichting van kwaliteitstoetsing, met de Omgevingswet als aanleiding. Marcusse: 'Als het gaat om het realiseren van kansen is dit het moment. Kwaliteitsbeleid is gebaat bij integrale advisering over de leefomgeving. Met het van kracht worden van de Omgevingswet zou de combinatie van Monumentencommissie en Welstandscommissie een effectief en krachtig instrument kunnen zijn.'

Bellamypark

11 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Kwaliteit In het belang van de monumenten en het beschermd stadsgezicht zou het goed zijn om actuele thema's als transformatie, verdichting en verduurzaming in het bestaande toetsingskader op te nemen. Een beeldkwaliteitsplan voor het beschermde stadsgezicht en de historische binnenstad, dat duidelijke beleidslijnen uitzet, kan een inspirerend instrument zijn om de integrale gebiedskwaliteit te sturen. Dat sluit aan bij de nieuwe Omgevingswet, waarin de kwaliteit van de leefomgeving centraal staat. Het beeldkwaliteitsplan, dat de samenhang toont tussen de gebouwen en hun omgeving en richting geeft op actuele vraagstukken, biedt de initiatiefnemer een kader en houvast; het is niet alleen gebiedsgericht, maar geeft ook praktische richtlijnen over bijvoorbeeld verduurzaming, kleurstelling en uitbreidingsmogelijkheden.

Bellamypark

12 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Bellamypark Het Bellamypark, de oude gedempte haven, is met al zijn cafés en restaurantjes populair bij bewoners en bezoekers van de stad. De gemeente krijgt veel aanvragen voor de plaatsing van terrassen en zonneschermen. De belevingswaarde en uitstraling van de van oorsprong middeleeuwse bebouwing komt door de diversiteit van het straatbeeld niet goed tot zijn recht. Hier ligt een kans: hoe waardevol zou het voor Vlissingen zijn om deze openbare ruimte, met haar prachtige ligging – de voormalige haven aan zee – en karakteristieke bebouwing, optimaal te kunnen ervaren. Marcusse: 'Dit is een belangrijke openbare ruimte voor de identiteit van de stad en voor toerisme. Bij het ontwikkelen van beleid zou het goed zijn dat de gemeente stuurt op kwaliteit en samenhang, niet alleen als het gaat om terrassen en schermen, maar ook om bijvoorbeeld de kleur van de panden. Nu wordt het steeds diverser, waardoor een onordelijk beeld ontstaat. Daar gaat ook een precedentwerking van uit. Een beeldkwaliteitsplan zou daar een rol in kunnen spelen. Door de stakeholders mee te nemen, kan je draagvlak creëren.'

Bellamypark

13 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Stillegging Aan het Bellamypark is op advies van de commissie twee maal de verbouwing van een rijksmonument stilgelegd. De verbouwing tot appartementen van de vier panden die samen Bellamypark, hoek Nieuwendijk vormen was al begonnen toen er slechts een preadvies lag. Dat werd duidelijk toen middeleeuwse vloerplanken met zeventiende-eeuwse sjabloonschilderingen al in een container op straat lagen. De commissie stond voor een voldongen feit. Er was geen vergunning verleend, met als dramatisch gevolg voor de initiatiefnemer dat de werkzaamheden werden stilgelegd totdat op correcte wijze een vergunningsprocedure is doorlopen. Daarbij moeten ook de monumentale waarden die in het geding zijn gekomen worden gerespecteerd en waar mogelijk gecorrigeerd en behouden blijven.

Een 16e eeuws sleutelstuk onder een moerbalk. Een natuurstenen console onder het sleutelstuk.

14 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

restanten van twee 17e eeuwse sjabloonschilderingen op de moerbalken

Bij Bellamypark 36-38, twee in aanleg zestiende-eeuwse panden, pakte de interventie van de Monumentencommissie uiteindelijk juist goed uit. Ook hier was de verbouwing tot appartementen voortijdig begonnen, maar de adviezen die de werkgroep deed bij het bezoek zijn goed opgepakt. De plannen zijn zo bijgesteld dat de historie van de panden in het interieur goed leesbaar blijft. Zo is er een historische inventarisatie van de sleutelstukken – een houten ondersteuningsconstructie van een balk – opgesteld en zijn omwille van de belevingswaarde meer historische sleutelstukken in het zicht gebracht. Hierop is alsnog vergunning verleend.

Verkamering Transformatie van een monumentaal pand biedt kansen, maar vraagt wel om aandacht. Bellamypark, hoek Nieuwendijk laat zien dat een te zwaar programma slecht kan uitpakken voor de structuur of de monumentale waarde. Vaak gaat het om een woonprogramma. Dat brengt de nodige ingrepen met zich mee die niet alleen raken aan de structuur en beleving van het monumentale pand zelf (opdeling van het pand, de aanleg van leidingen, installaties) maar ook impact hebben op de openbare ruimte (bergingen, fietsenstalling). Dit leek ook te spelen bij plannen voor de verbouwing van het monumentale 'Pand met het poortje', Hellebardierstraat 2, tot appartementen. Een 'topmonument', dat oorspronkelijk uit twee zestiende-eeuwse huizen bestond, met bijzondere kenmerken uit de zeventiende en achttiende eeuw. Nadat de commissie in het vooroverleg de monumentale waarde had benadrukt, heeft de architect die zo goed mogelijk opgenomen in de plannen, met het bijzondere achttiende-eeuwse trappenhuis in Lodewijk XV-stijl als blikvanger. Marcusse: 'Een mooi resultaat, maar het gaat dus niet vanzelf goed. Het stellen van een minimale woningomvang bijvoorbeeld zou ongewenste ontwikkelingen kunnen tegengaan. Ik kan me voorstellen dat de commissie in de toekomst ook ongevraagd advies over thema's als verkamering geeft.'

Hellebardierstraat

15 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Economische waarde Met de rijke historie heeft Vlissingen ook een toeristische schat in handen; monumentenzorg heeft economische waarde en dat is in het voordeel van de stad. Het levert veel op en is het waard om in te investeren. Een goed voorbeeld zijn de ontwikkelingen in het Scheldekwartier, zoals de transformatie van de rijksmonumentale Timmerfabriek tot hotel. Marcusse: 'Wat daar nu gebeurt, heeft een spin-off op de ontwikkelingen in de omgeving.' Hoevenaar: 'Historie kan een motor zijn voor stadsontwikkeling en toerisme. Hoe mooi zou het zijn als toeristen hierheen komen om én naar het strand te gaan, én om de stad te beleven.'

Albionkade - Timmerfabriek

16 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Lijst van behandelde projecten • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Albionkade 301 Arsenaalplein 1 Bellamypark 2-4/Nieuwendijk 1-3 Bellamypark 16-18 Bellamypark 22 Bellamypark 34-36 Boulevard Bankert Boulevard De Ruyter 1A Hellebardierstraat 2

Aanbrengen gevelbelettering 'Hotel de Timmerfabriek’ Renovatie voormalig Arsenaaltheater Verbouwing reeks samengevoegde historische panden Aanpassen van het terras Plaatsen van een terrasoverkapping Verbouwing twee samengevoegde historische panden Herbestemming voormalige zeevaartschool tot hotel Wijziging terras tegen Gevangenpoort Verbouwingsvoorstel twee samengevoegde historische panden Kasteelstraat Aanbrengen voorzetbeglazing in verband met vandalisme Keizersbolwerk Medewerking verleend aan voorstel schadeonderzoek kazematten Nieuwendijk 7 Plaatsen van een zonwerende luifel Nieuwendijk 9/Sarazijnstraat 6 Aanpassen twee panden Nieuwendijk 11/Nieuwstraat 26-28 Plaatsen glazen paviljoen op binnenplaats Nieuwendijk 27A Uitbreiding van het balkon/dakterras Oranjestraat 2-8 Initiatiefvraag plaatsing zonnepanelen Oude Markt 18 Schilderen pui begane grond Singel 106 Herbestemming rooms-katholiek kerkcomplex tot hotel Sint Jacobsstraat 11 Uitvalscherm tegen monumentale voorgevel Stationsplein 5 Wijziging windscherm stationsoverkapping Tuindorp Crocusbuurt Sloopvoorstel voor nieuwbouw met behoud historisch tuindorpaspect Vrouwestraat 12 Verbouwing pand Vrouwestraat 64-66 Verbouwing samengevoegde panden

17 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

Door de werkgroep van de Monumentencommissie bezochte projecten • Bellamypark 2-4/Nieuwendijk 1-3 • Bellamypark 34-36 • Boulevard Bankert (voormalige zeevaartschool) • Hellebardierstraat 2

Door de Monumentencommissie bezochte projecten • Tuindorp Crocusbuurt • Singel 106

Colofon Tekst: Fotografie:

Corien Ligtenberg Jurjen Drenth - cover, blz. 7 (links), 11 en 13 Silco Saaman - blz. 1 Beeldbank RCE - blz. 3 Lena Schreijberg - blz. 7 (rechts) Hans Sinke - blz. 14 Gemeente Vlissingen - overig Tekeningen Hans Sinke Impressies: WTS Delacourt van Beek Vormgeving: Gemeente Vlissingen

Cijfers 2022 In 2022 zijn in de Monumentencommissie 27 plannen behandeld, waarvan 10 keer een aanvraag omgevingsvergunning en 17 keer een vooroverleg. In totaal is er 46 keer een advies gegeven. Het betrof 30 keer een advies voor een rijksmonument, 16 keer ging het om een advies voor een pand in het beschermd stadsgezicht of een cultuur-historisch waardevol pand (als zodanig aangemerkt in het bestemmingsplan).

Nieuwendijk

18 Jaarverslag 2022 I Monumentencommissie Vlissingen

De gemeente Vlissingen – de stad Vlissingen en de kernen Oost- en West-Souburg en Ritthem – telt meer dan 300 rijksmonumenten. Aantal rijksmonumenten: Oost-Souburg 13 Ritthem 6 Vlissingen 294