Raad - Beantwoording van de financiële vragen Commissie Algemeen en Sociaal 18 januari 2024

A. Beantwoording van de financiële vragen van de Commissie Algemeen en Sociaal op 18 januari 2024 over het Burgerinitiatief Slavernijmonument Vlissingen PSR 1. Plaatsing en het beheer van het monument zijn voor rekening van de gemeente. Zijn er mogelijkheden voor het verkrijgen van landelijke subsidie onderzocht? Antwoord: De mogelijkheden van landelijke subsidie zijn onderzocht. Deze bleken in november 2023 niet aanwezig. Op advies van de Griffie hebben wij ons burgerinitiatief reeds begin december 2023 ingediend. Op 8 januari 2024 bezocht staatssecretaris van Koninkrijksrelaties Alexandra van Huffelen de gemeente Vlissingen vanwege de grote rol van Vlissingen bij de slavenhandel in de tweede helft van de achttiende eeuw. Bij die gelegenheid meldde zij dat het kabinet middelen beschikbaar heeft gesteld voor initiatieven in gemeenten van Nederland en de Nederlandse Antillen om aandacht te schenken aan het slavernijverleden, waaronder monumenten in de openbare ruimte. Ook de gemeente Vlissingen zou daarop een beroep kunnen doen, aldus de staatssecretaris. Aangezien ons initiatief reeds was ingediend, is deze mededeling niet opgenomen kunnen worden in ons voorstel en kon evenmin een procedure van subsidieverwerving worden doorlopen. 2.

Is er een meerjarenonderhoudsplan voor het onderhoud van het monument? Antwoord: Voor het onderhoud van kunstwerken en straatmeubilair is jaarlijks een post in de begroting opgenomen voor onderhoud en herstel van schade. In de Uitvoeringsnota wordt het meerjarenonderhoudsplan uitgewerkt. Vooruitlopend daarop kunnen we nu de volgende onderdelen noemen. Het onderhoud van het monument en het bankje bestaat uit jaarlijkse schoonmaakkosten, eens in de vijf á tien jaar opnieuw poeder coaten van de kom en herstel van vandalisme, voor zover niet gedekt door de verzekering. Het onderhoud kan gedekt worden door de volgende begrotingsposten: - kostenplaatsnummer 600805/4357 Wegmeubilair - kostenplaatsnummer 603101/4356 Onderhoud kunstobjecten Ter besparing van onderhoudskosten adviseert Monumentenwacht Zeeland het bankje uit te voeren in hardhout dat niet geschilderd en dus ook niet onderhouden hoeft te worden en in de loop der jaren vergrijst. Realisatie van bankje qua vormgeving, materiaalkeuze en dergelijke ware te bepalen in overleg met de afdeling Beheer. Daarnaast is niet uit te sluiten dat er kosten zijn als het monument te lijden heeft van vandalisme. Vandalisme is moeilijk te voorkomen. Schoonmaakkosten na bekladding van het monument kunnen aanzienlijk worden beperkt door het monument, het bankje en de omringende muur te voorzien van een anti-graffiti coating.

Een permanente coating is effectief tussen de 3 tot 8 jaar of tussen de 50 tot 70 keer 1

schoonmaken. Wij verwachten dat gedurende die periode de kans op bekladding aanzienlijk zal afnemen. De uitvoering van de anti graffiti coating ware te bepalen in overleg met de afdeling Beheer. 3. Er zijn in het land ook monumenten die door stichtingen worden onderhouden. Is gezien onze financiële situatie deze mogelijkheid ook onderzocht? Antwoord: Het is ons bekend dat de gemeente een onderhoudsfonds voor de kunst in openbare ruimte heeft. Echter, dat fonds geldt voor de collectie die met inbreng van de gemeente is gerealiseerd. Voor nieuwe kunst gaat de gemeente uit van onderhoud voor eigen rekening van de initiatiefnemers, zoals bij voorbeeld voor het kleine kunstpark aan de Sloeweg bij Paauwenburg als particulier initiatief. Wij hebben daarom wel overwogen om een stichting op te richten voor het onderhoud van het monument met bankje. Echter, dat zou bevestigen dat het een particulier monument is. Maar ons burgerinitiatief heeft juist tot doel dat de gemeente haar verantwoordelijkheid en rol pakt in het proces van erkenning, excuses en herstel van het slavernijverleden. Daaraan gaat gepaard dat de gemeente het monument zich eigen maakt, het zich als het ware toe-eigent, als duidelijke stap in dat proces van erkenning, excuses en herstel. Het gaat immers om de rol die de Vlissingers en het gemeentebestuur van destijds hebben gespeeld in de slavernij.

En om de rol die Vlissingen en de Vlissingers na de excuses voor het slavernijverleden oppakken in het kader van het herstel. De gemeente namens alle inwoners belichaamt die historie en toekomst beter dan enig particulier. Aangezien wij het monument met bankje niet zien als een particulier maar als een gemeentelijk monument, achten wij de gemeente als eigenaar dan ook verantwoordelijk voor het onderhoud. POV 1. Als de raad akkoord gaat met plaatsing van het monument dan wordt de gemeente eigenaar van dat monument. Draait de eigenaar op voor eventuele beschadigingen aan het monument? Antwoord: Ja, de kosten van herstel van beschadigingen zijn voor de eigenaar van het monument. Zie ook het antwoord op vraag 3 van de PSR 2. Er is een kostenpost ‘concept en kunstwaarde’ opgenomen. Wat zijn de objectieve criteria die deze waarde hebben bepaald? Antwoord: Evenals de arbeid om het kunstwerk te maken is er ook arbeid verricht om het kunstwerk te bedenken, te ontwikkelen en te ontwerpen. Dat houdt onder meer literatuurstudie in, overleg met de andere initiatiefnemer en met potentiële leveranciers van materialen, offertes opvragen, schetsen maken, et cetera. Daarmee is ruim 100 uur gepaard gegaan. Tegen een tarief van € 50 per uur geeft dat een bedrag van € 5.000 voor het uitdenken van het concept en de kunstwaarde. Overigens is het begrip kunstwaarde geen objectief gegeven.

Net zomin als er een algemeen geaccepteerde definitie van kunst bestaat. Beauty is in the eyes of the 2

beholder. Het begrip kunstwaarde varieert met de beschouwer. Waar Van Gogh in zijn tijd zijn schilderijen amper verkocht kreeg, zijn ze nu haast onbetaalbaar geworden. Desalniettemin hebben wij voor het monument een reële kunstwaarde willen bepalen door uit te gaan van de uren die met het ontwerp ervan gepaard zijn gegaan. FvD 1. Is er een analyse gemaakt van mogelijke bijkomende kosten in de toekomst zoals bijvoorbeeld onderhoud? Antwoord: Zie het antwoord op vraag 2 van de PSR. 2. Welke stappen kunnen er worden genomen om bekladding en bedreiging van het monument en de kunstenaar te voorkomen en voor wie zijn de eventuele kosten? Antwoord: Bekladding van het monument kan worden beperkt door het monument, het bankje en de omringende muur te voorzien van een anti-graffiti laag. Zie ook het antwoord op vraag 2 van de PSR. Verder draagt inzet van gemeentelijke handhaving bij aan het behoud van het monument. Daarnaast hebben omwonenden aangegeven het monument mede te willen bewaken. Bekladding van het monument en bedreiging van de kunstenaar zal niet altijd te voorkomen zijn. In dergelijke gevallen is aangifte bij de politie aangewezen. De eventuele kosten zijn voor de gemeente als eigenaar en deels of geheel te verhalen op de gemeentelijke verzekering tegen vandalisme. B.

Overige onbeantwoorde vragen Achteraf hebben wij ons gerealiseerd dat nog een vraag van de PSR onbeantwoord is gebleven, namelijk of de tekst van het informatiepaneel bij het monument correct is. Antwoord: Op 28 januari 2021 heeft uw raad een motie aangenomen waarin u verzoekt om onderzoek te doen naar het slavernijverleden van Vlissingen. Dat onderzoek is uitgevoerd door prof. dr. Henk den Heijer en dr. Gerhard de Kok. De laatste drie alinea’s van samenvatting van hun rapport vormen de tekst voor het informatiebord bij het monument. Zie ook bijlage 2 bij het burgerinitiatief. C. Dekking van de kosten Onzerzijds willen wij u graag nog attent maken op de dekking van de kosten. Op pagina 4 van ons burgerinitiatief staat onder het kopje ‘Wat is de dekking?’ het volgende dekkingsvoorstel opgenomen. Illustratie 4. Overzicht van de dekking Onderdeel Sponsoring slavernijmonument door Zeus Hoenderop Begrotingsposten gemeente Vlissingen Totaal 3

Bedrag ex BTW € 10.450,00 € 21.594,10 € 32.044,10

Uit dit overzicht blijkt dat een bedrag van € 10.450,00, zijnde 33% van het totaal, wordt gesponsord door de kunstenaar. Voor het resterende bedrag van € 21.594,10 voor aanschaf van het bankje moet apart budget gevonden worden. Daarnaast heeft de staatssecretaris aangegeven dat Vlissingen een beroep kan doen op de middelen die het kabinet beschikbaar heeft gesteld voor initiatieven in gemeenten van Nederland en de Nederlandse Antillen om aandacht te schenken aan het slavernijverleden. Daarmee kan het bedrag van € 21.594,10 naar verwachting aanmerkelijk worden verlaagd. D. Teksten van de presentatie Ten slotte voegen wij voor uw informatie nog de teksten toe van onze presentatie in de commissie op 18 januari jl. als bijdrage aan uw inhoudelijk raadsdebat op 1 februari 2024.

4

Presentatie voor de vergadering van de Commissie Algemeen en Sociaal op 18 januari 2024 over het burgerinitiatief Slavernijmonument ‘Kom’ door mw. A. Duijndam Geachte leden van de Gemeenteraad Vlissingen Voor u ligt het burgerinitiatief Slavernijmonument ‘Kom’. Ons burgerinitiatief beoogt: 1) het Slavernijmonument ‘Kom’ met bankje te plaatsen in de halve-cirkelmuur aan het begin van Boulevard Bankert met daarbij een informatiepaneel over het slavernijverleden van Vlissingen. 2) tegenover het huis dat staat op de plaats waar Betje Wolff is geboren, Nieuwendijk 21, een informatiezuil te plaatsen over haar verzet tegen de slavernij. Ons initiatief wordt ondersteund door vele honderden medestanders. Wat voorafging Ik neem u allen even mee terug naar 28 januari 2021 toen de raad besloot om de motie ‘Erkenning Slavernijverleden’ vooralsnog te beperken tot een onderzoek naar het Vlissings Slavernijverleden en nog geen besluit te nemen over de plaatsing van een slavernijmonument. Na het bekend worden van de resultaten heeft het college op 20 juli 2021 besloten “in Vlissingen geen apart monument neer te zetten voor het slavernijverleden omdat het slavernijverleden nadrukkelijk een Walchers en een Zeeuws verhaal is en dus het slavernijmonument in Middelburg passend is”. Context is veranderd Intussen is de context van de discussie over het slavernijverleden aanmerkelijk anders.

Zo heeft de minister-president op 19 december 2022 namens de regering “excuses aangeboden voor het handelen van de Nederlandse staat in het verleden; postuum aan alle tot slaaf gemaakten die wereldwijd onder dat handelen hebben geleden, aan hun dochters en zonen, en aan al hun nazaten tot in het hier en nu”. De minister-president zei in zijn toespraak ook; “we doen dit en we doen dit nu, om staande op de drempel van een belangrijk herdenkingsjaar, samen de weg vooruit te vinden. We delen niet alleen het verleden, maar ook de toekomst. Dus zetten we vandaag een komma, geen punt”. Er zijn toen verschillende steden opgestaan om excuses te maken voor hun rol in dit verleden, waaronder Middelburg en Vlissingen, waarna op 1 juli 2023 de excuses door de burgemeesters zijn uitgesproken. Ook de Provincie heeft erkend dat de Zeeuwse betrokkenheid bij de slavenhandel over een periode van meerdere eeuwen systematisch en structureel was. De Zeeuwse gezagsdragers van toen hadden een groot aandeel in de systematische en gruwelijke ontmenselijking van tienduizenden medemensen. Daarvoor heeft ook het provinciebestuur van Zeeland haar excuses aangeboden aan hen die hebben geleden onder het handelen van haar rechtsvoorgangers, de tot slaaf gemaakten, hun nazaten en aan de mensen die de gevolgen van het onrecht van toen vandaag de dag nog ervaren.

Koning Willem – Alexander heeft op diezelfde dag ook zijn excuses aangeboden en zelfs gevraagd om vergiffenis, omdat zijn voorouders destijds niet hebben ingegrepen tegen het systeem. Op 2 december 2023 is Keti Koti officieel bijgeschreven op de inventarislijst Immaterieel Erfgoed. 5

Leidende rol van Vlissingen toen en nu Voor Vlissingen wil dit zeggen dat er met het uitspreken van de excuses erkenning wordt gegeven aan de rol die Vlissingen heeft gespeeld in dit dossier. In de hoogtijdagen van de slavenhandel draaide 30 tot 35% van de Vlissingse economie op deze handel. We hadden als Vlissingen in de 18e eeuw een leidende rol; vandaag de dag kan Vlissingen diezelfde rol spelen in het proces van erkenning, excuses en herstel voor het slavernijverleden. Het plaatsen van een monument kan hierbij het verschil maken. Een slavernijmonument is nodig Al bij de eerste plaatsing van het monument ‘Kom’ werd duidelijk dat het nodig is om een plek van bezinning, voor dialoog binnen Vlissingen te hebben. Binnen 24 uur was het beklad met woorden die geheel uit de context zijn van wat dit monument beoogt. Dit monument nodigt uit tot dialoog over het slavernijverleden. De start van het gesprek is het besef dat dit verleden er wel degelijk is geweest en dat het meer kanten heeft dan datgene wat je ooit in een geschiedenisboek of geschiedenisles hebt geleerd. Zo je er ooit al les over hebt gehad. Hoe moeten we ooit tot verwerking van het verleden komen als men het niet kent? Dan werkt het slavernijverleden onbewust door in de hoofden van wit en zwart.

We willen de emoties, die dit verleden oproept, een plek geven, maar daarbij ook gebruik maken van elkaars verhalen en daar kracht uit putten. Dit kan als je ook de rust hebt om bij het monument te zitten op een bankje. In de korte tijd dat het monument er in juli stond, kon je al zien dat er mensen bij stil stonden, dat er een gesprek ontstond en het dus een vorm van ontmoetingsplek werd voor vrienden en voor vreemden. Zo’n plek willen we weer creëren. In de kom van de boulevard, als een symbolische omarming door Vlissingen. Voorouders Dit monument is er voor de onbekende voorouders. Bij een geschiedenis van migratie, dus bij het verplaatsen van mensen, zoek je de verbinding. Zoals de tot-slaaf-gemaakten aan boord van de slavenschepen nieuwe verbindingen maakten, familie werden en bij aankomst in Suriname met onbekenden toch een thuis wisten te maken. Zo verbeeldt dit monument thuis. Het verbeeldt de verbinding met de voorouders, als één van de hoekpunten van de driehoekshandel tussen Vlissingen, Afrika en de overzeese plantages. Vlissingen is dan thuis. En thuis, Vlissingen, verdient haar eigen monument. En dit monument dan op de boulevard, uitkijkend over de Westerschelde, kijkend naar de kanons die verhalen over die tijd, die periode van de slavenhandel, waar iedereen aan verdiende, gelet op de uitkomst van het onderzoek van Gerhard de Kok.

Dan mag het monument ‘Kom’, een stil monument zijn van nu over de tijd van toen. We willen gaan voor informatie over de tijd van toen en mogelijk kunnen we gezamenlijk dan meerdere stappen zetten die - in de woorden van de burgemeester - de ontmoetingen binnen de Vlissingse gemeenschap rond dit thema, aantrekkelijk, zinvol en leerzaam kunnen maken. Betje Wolff Waarbij wij u als raad tevens vragen om na te denken over de persoon Betje Wolff. Een Vlissingse vrouw die geboren is aan de Nieuwendijk 21, en waar we als Vlissingen een informatiezuil zouden kunnen plaatsen die verhaalt over haar strijd over de onmenselijke kanten van slavernij en slavenhandel. Een kleine stem die desalniettemin een krachtig geluid heeft laten horen die wij willen erkennen.

6

Vergunning Wij verzoeken u met dit burgerinitiatief nadrukkelijk om vergunning te verlenen voor de plaatsing van het Slavernijmonument ‘Kom’ en om de plaatsing ervan volgens ons ingediende voorstel ook daadwerkelijk te realiseren, mogelijk met de toegezegde hulp vanuit het Rijk om de kosten te delen. Er is nog een lange weg te gaan. Laat Vlissingen de volgende stap zetten met dit monument, met deze informatiezuil en met opgeheven hoofd het ongemak van het verleden onder ogen komen en overgaan tot actie. De lusten van het verleden zijn eenzijdig ervaren, maar de lasten dragen we samen. Zodat we gezamenlijk kunnen groeien tot een inclusieve en open samenleving, met nieuwe verbindingen die Vlissingen maken tot de veilige haven, het thuis voor ons allemaal. Wees welkom bij ‘Kom’.

7

Presentatie voor de vergadering van de Commissie Algemeen en Sociaal op 18 januari 2024 over het burgerinitiatief Slavernijmonument ‘Kom’ door dhr. Z. Hoenderop

Geachte leden van de Gemeenteraad Vlissingen, Het monument is een gouden kom met daaronder een scheepsketting op een zilverkleurige pilaar. Het goud en het zilver verbeelden de rijkdommen die uit de koloniën werden meegenomen. Het monument ‘Kom’ is ontworpen voor de plaats waar het op de boulevard heeft gestaan. Het monument is namelijk even hoog gemaakt als de omringende muur die het monument omhult en tevens de mogelijkheid geeft het monument niet te hoeven zien als je deze niet wil zien. Het monument is voorzien van een kom met daaraan een ketting en biedt op deze manier iedereen de mogelijkheid om een verschil te maken en de Kom wel boven de muur, het symbolische maaiveld uit te tillen en de Kom zichtbaar in het licht te plaatsen. Volgens wetenschappelijk onderzoek genezen slachtoffers van een trauma het beste door niet af te wachten maar door zelf in beweging te komen en te handelen. Deze handeling van de Kom boven de muur uittillen, draagt zodoende bij aan het proces van intergenerationele traumaverwerking. Zodat jong en oud, kinderen en hun ouders de Kom boven de muur uit kunnen tillen en hiermee het doorgeven van trauma in het licht van het nu en naar de toekomst toe kunnen herstellen zodat het trauma niet meer doorgeven hoeft te worden. Door het monument geen plek in Vlissingen te geven zeg je eigenlijk als stad: we zeggen wel sorry maar het mag niet zichtbaar zijn.

Kom is een ontmoetingsplek waarbij zwart en wit naar elkaars verhalen kunnen luisteren en van elkaars verhalen kunnen leren en samen kunnen helen, wat weerspiegeld wordt in een gezamenlijk verhaal van onze geschiedenis. Vlissingen heeft een hoofdrol gespeeld in de slavenhandel en draagt hierbij de verantwoordelijkheid om nu ook een hoofdrol te spelen in het herstel van de verbinding tussen mensen. Waardoor het bijdraagt aan collectieve genezing en naar een gezonde en goede toekomst voor onze kinderen.

8