Inkomend - NVvR - Rapport Adviescommissies integriteit

Adviescommissies integriteit Overzicht van integriteitscommissies in verschillende gemeenten Den Haag, mei 2024

Inleiding Belangenverstrengeling van raadsleden kan spanning oproepen als het gaat om onafhankelijk raadswerk uitvoeren. Om belangenverstrengeling van raadsleden te voorkomen zijn er in Nederland regels rondom integriteit van raadsleden. Raadsleden mogen bijvoorbeeld niet deelnemen aan beraadslaging en stemming over onderwerpen waar zij een persoonlijk belang bij hebben (artikel 28 Gemeentewet). Ook zijn raadsleden verplicht om alle functies die ze vervullen openbaar te maken, zowel betaald als onbetaald (artikel 12 Gemeentewet). Daarnaast zijn er een aantal functies die een raadslid niet mag vervullen, zoals burgemeester, wethouder of lid van de rekenkamer (artikel 13 Gemeentewet). Ook is een gemeenteraad verplicht om een gedragscode vast te stellen, waarin ook verder in kan worden gegaan op nevenfuncties van raadsleden. Raden kunnen er nog voor kiezen om aanvullende maatregelen te nemen om belangenverstrengeling te voorkomen. Zo zijn er gemeenten die trainingen geven over het thema integriteit of worden er jaarlijks gesprekken gevoerd over de gedragscode. Er zijn ook gemeenten die ervoor kiezen om een adviescommissie in te stellen die kan adviseren over integriteit. Uit onderzoek van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden uit 2023, kwam naar voren dat er in een aantal gemeenten sprake is van zo’n commissie.

In april 2024 is er een vervolgonderzoek gedaan, waar in totaal acht gemeenten aan hebben meegewerkt. Deze gemeenten zijn: Aalten, Brunssum, Weststellingwerf, Coevorden, Roermond, Amsterdam en Sluis. Gemeente Den Haag heeft niet meegewerkt aan de enquête, maar aangezien online veel te vinden is over de adviescommissie die Den Haag heeft voor het toetsen van nevenfuncties van volksvertegenwoordigers, is deze wel meegenomen in de analyse. Gemeente Sluis heeft wel meegedaan aan de enquête, maar is niet meegenomen in de analyse aangezien bleek dat er geen adviescommissie bleek te zijn maar een werkgroep. Die werkgroep probeert integriteit bespreekbaar te maken in de raad door middel van een informatieavond. Omdat dit niet echt vergelijkbaar is met de andere commissies uit dit onderzoek wordt deze niet meegenomen in het vervolg van deze rapportage. De gevonden commissies hebben verschillende vormen: 1. 2. 3. 4.

Combinatie van geloofsbrievencommissie en commissie integriteit Een commissie bestaande uit de leden van het presidium Een commissie van externe deskundigen Een gemeentelijk bureau rondom integriteitszaken

In deze rapportage worden de verschillende vormen van deze adviescommissie integriteit beschreven en met elkaar vergeleken, zodat gemeenten die een soortgelijke commissie overwegen, daaruit inspiratie op kunnen doen.

2

Combinatie van geloofsbrievencommissie en commissie integriteit Twee gemeenten met een adviescommissie, geven aan deze vorm te hebben door de commissie integriteit te combineren met de commissie geloofsbrieven. Aalten Sinds 2020 heeft de gemeente Aalten een Commissie Geloofsbrieven en integriteit. Deze commissie, bestaande uit raadsleden, onderzoekt geloofsbrieven van raadsleden, net als de commissie geloofsbrieven in iedere andere gemeente doet. Maar daarnaast fungeert de commissie ook als klankbordgroep voor de burgemeester bij het bevorderen van bestuurlijke integriteit. Daarnaast brengt de commissie ook adviezen uit op verzoek van een raadslid. De commissie speelt geen rol bij het onderzoeken van meldingen van mogelijke integriteitsscheldingen. De commissie doet haar werkzaamheden op grond van het Reglement van Orde voor de raad. Brunssum In 2018 is in Brunssum de Commissie Integriteit gestart. Deze commissie bestaat uit dezelfde raadsleden als die lid zijn van de geloofsbrievencommissie, maar beide commissies functioneren wel op basis van een ander protocol. Vanwege de diverse achtergrond en taken van beide commissies, vindt de raad het niet wenselijk om de beide commissies tot één commissie samen te voegen. Maar vanwege de samenhang van de taken van beide commissies, bestaan de commissies wel uit dezelfde personen.

De commissie Integriteit is betrokken bij het ontwikkelen van beleid en procedures, samen met de burgemeester, dat stabiliteit biedt wanneer kwesties van integriteit zich voordoen. Daarnaast is de commissie een constructieve tegenkracht van de burgemeester bij kwesties van integriteit. Tot nu toe zijn er goede ervaringen met de manier waarop de commissie in Brunssum is vormgegeven. Er heeft nog geen evaluatie plaatsgevonden, dus eventuele verbeterpunten zijn nog niet geconstateerd. Conclusie Een belangrijk verschil tussen de commissie in Aalten en de commissie in Brunssum, is het protocol op basis waarvan werkzaamheden worden verricht. In Aalten is de commissie samengevoegd met de geloofsbrievencommissie en gebeuren werkzaamheden op basis van het Reglement van Orde. In Brunssum is de commissie geloofsbrieven gescheiden van de commissie Integriteit; beiden hebben een eigen protocol. De twee commissies bestaan in Brunssum echter wel uit

dezelfde personen, aangezien er een grote samenhang is van taken van de twee commissies. Ook de taken van de twee commissies verschillen. De commissie in Aalten is een klankbordgroep bij het bevorderen van integriteit, terwijl de commissie in Brunssum ook echt betrokken wordt in kwesties waar het naleven van de integriteitsregels in het geding is.

Commissie bestaande uit het presidium In twee gemeenten bestaat de adviescommissie integriteit uit leden van het presidium, bestaande uit de voorzitters van de fracties van de gemeenteraad. Weststellingwerf Gemeente Weststellingwerf heeft sinds 2022 een integriteitscommissie bestaande uit leden van het presidium. De commissie heeft een eigen Reglement van Orde en komt bijeen op verzoek van de burgemeester of wanneer de leden van de commissie dit noodzakelijk achten, maar minstens twee keer per jaar. De commissie is een adviesorgaan dat integriteitsonderzoek doet bij benoeming van collegeleden en bij een vermoeden van integriteitsschendingen van raads- en/of collegeleden. Het is voor de burgemeester een klankbordgroep. Bij mogelijke integriteitsschandalen stelt de commissie een schriftelijk advies op voor de burgemeester. Als de commissie niet tot een unanieme advisering kan komen bij het vermoeden van een integriteitsschending vindt er een extern onderzoek plaats. Coevorden Gemeente Coevorden heeft een integriteitscommissie bestaande uit het presidium, die de raad, het college en de burgemeester adviseren over het onderwerp integriteit. De commissie is ingevoerd naar aanleiding van de in 2017 ingestelde ‘Gedragscode integriteit raadsleden en bestuurders’.

De commissie is betrokken bij meldingen van vermoedens van integriteitsschendingen van burgemeesters, wethouders en raadsleden. Raadsleden kunnen vermoedens melden bij de integriteitscommissie, die deze dan in behandeling zal nemen. Als de commissie vermoed dat de regel van de gedragscode overtreden wordt, verrichten zij een vooronderzoek. Van de bevindingen uit dit vooronderzoek wordt een rapport gemaakt. De commissie bestaat sinds 2017, maar de commissie heeft tot nu toe nog niet bijeen hoeven komen om vermoedens van integriteitsschending te onderzoeken. Conclusie De commissies uit Weststellingwerf en Coevorden komen overeen qua samenstelling van leden, aangezien beide bestaan uit de leden die ook in het Presidium zitten. Ook worden beide commissies actief bij vermoedelijke integriteitsschendingen, met uiteindelijk een rapport/schriftelijk advies. In tegenstelling tot de commissie in Coevorden, komt de commissie in Weststellingwerf regelmatig bijeen, namelijk minstens twee keer per jaar. Naast vermoedens van integriteitsschendingen komt de commissie ook bijeen bij de benoeming van collegeleden als klankbord voor de burgemeester.

Commissie van externe deskundigen In verschillende gemeenten heeft de raad geen interne commissie integriteit, maar is er een commissie/werkgroep die bestaat uit externen. Roermond Gemeente Roermond heeft sinds 2013 een werkgroep integriteit, bestaande uit twee externe leden en de burgemeester. De werkgroep wordt actief nadat er sprake is van een mogelijke integriteitsschending. Externe leden worden, na overleg met het presidium, door de burgemeester benoemd. De werkgroep fungeert op basis van het ‘Protocol voor mogelijke integriteitsschendingen door leden van de raad of college’. De werkgroep kan dienen als klankbord voor de raadsleden of collegeleden en kan gevraagd of ongevraagd advies geven over integriteitsvraagstukken. Het is echter lastig om goede externe deskundigen beschikbaar te krijgen voor de commissie. Den Haag Gemeente Den Haag heeft sinds 2021 een adviescommissie nevenfuncties, bestaande uit drie externe deskundigen en een secretaris. De commissie toetst de verenigbaarheid van functies naast het raadslidmaatschap, dit doen ze zowel gevraagd als ongevraagd. Ze doen dit op basis van een verordening. De commissie vergadert wanneer de voorzitter of leden dit noodzakelijk achten. De vergaderingen van de commissie zijn besloten, maar het advies dat ze uitbrengen is openbaar.

In deze openbare adviezen kunnen ze raadsleden ook adviseren om een nevenfunctie op te geven, die de commissie niet verenigbaar acht met het raadslidmaatschap. De Nederlandse Vereniging voor Raadsleden heeft zich eerder tegen deze toetsing van nevenfuncties uitgesproken. Conclusie Gemeente Roermond en gemeente Den Haag maken beiden gebruik van een commissie van externe experts op het thema integriteit. Een groot verschil tussen beide commissies is dat in Roermond, de werkgroep pas actief wordt nadat er sprake is van een mogelijke integriteitsschending. In Den Haag wordt ook ongevraagd vooraf advies gegeven, zonder vermoedens van integriteitschendingen. De commissie houdt zich specifiek bezig met nevenfuncties, wat in Roermond niet het geval is. Bovendien is in Roermond, de burgemeester ook lid van de commissie, terwijl in Den Haag de commissie alleen externe deskundigen als lid heeft. Hoewel beide commissies bestaan uit externe deskundigen, verschillen de commissies uit Roermond en Den Haag dus wel veel qua vorm en inhoud.

Gemeentelijk bureau integriteit In gemeente Amsterdam is geen sprake van een adviescommissie, maar wel van een Bureau Integriteit dat advies uitbrengt op het gebied van integriteit. Het bureau bestaat uit medewerkers van de gemeente en werkt onder de verantwoordelijkheid van de burgemeester en secretaris. Het bureau werkt primair voor de ambtelijke organisatie, maar ook gemeenteraadsleden kunnen daar terecht over zaken rondom integriteit. Raadsleden kunnen op eigen initiatief vragen stellen over advies rondom integriteitszaken of vermoedens van integriteitsschendingen doorgeven. Het Bureau beoordeelt de melding en voert waar nodig een onderzoek uit.

Conclusie Er zijn dus veel verschillende vormen waarop een adviescommissie integriteit kan worden vormgegeven. Er zijn dus verschillende gemeenten die een adviescommissie integriteit allemaal anders vormgeven. Toch is er een grote overeenkomst: deze commissies zijn allemaal raad gerelateerde commissies die zich bezighouden met het thema integriteit. De vorm van de commissies verschilt echter flink per gemeente. In de meeste gevallen bestaat de commissie uit raadsleden. In sommige gemeenten wordt de commissie gecombineerd met de commissie geloofsbrieven. In andere gemeenten bestaat het uit het presidium. De commissie kan ook bestaan uit externe deskundigen of een bureau met medewerkers van de gemeente. Er zijn ook grote verschillen in de taken van de commissie. In de meeste gemeenten is de commissie betrokken bij vermoedens van integriteitsschendingen, waarbij het bijvoorbeeld een advies opstelt naar de burgemeester. In een enkele gemeente is de commissie vooral betrokken bij het bevorderen van integriteit of voor adviezen aan raadsleden over het thema. De commissie in Den Haag wijkt af van de andere commissies, want die adviseert enkel over nevenfuncties. Sommige commissies komen structureel bijeen, bijvoorbeeld een aantal keer per jaar.

Andere commissies zijn enkel actief bij een integriteitsschending, wat er bijvoorbeeld voor heeft gezorgd dat de commissie in Coevorden nog nooit bijeen is gekomen in zo’n situatie. Sommige commissies worden actief op initiatief van raadsleden zelf, die advies willen, bijvoorbeeld in Amsterdam. Andere commissies bieden ongevraagd advies, bijvoorbeeld Den Haag. De Nederlandse Vereniging voor Raadsleden heeft in dit onderzoek niet geprobeerd een oordeel te vormen over de commissies en een advies op te stellen over de beste vorm. We hebben met dit onderzoek geprobeerd een overzicht te bieden over verschillende soorten adviescommissies integriteit, zodat gemeenten die zo’n commissie overwegen, daaruit inspiratie op kunnen doen. Griffiers en raadsleden zouden hierin zelf een afweging kunnen maken welke vorm voor hun gemeente het meest geschikt zou zijn.