Inkomend - Ministerie JV - Aanbiedingsbrief handreiking VPD adviseur

w Ministerie van Justitie en Veiligheid > Retouradres Postbus 20301 2500 EH

Den Haag

Gemeente Vlissingen (ZL) T.a.v. de Griffier Postbus 3000 4380 GV VLISSINGEN

Gemeente Vlissingen 2 0 JUNI 2025 ONTVANGEN

Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving

Directie Veiligheid en Bestuur

Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www. rijksoverheid. nl/jenv Contactpersoon

Datum Betreft

18 juni 2025 Aanbiedingsbrief handreiking VPD-adviseur

R.S. van der Beek (Senior) Beleidsmedewerker

r.s.van.der.beek@minjenv.nl Onze referentie

Geachte griffier,

Politieke ambtsdragers en andere personen met een publieke taak krijgen steeds vaker te maken met agressie en intimidatie. Uit de recent gepubliceerde 'Monitor Integriteit en Veiligheid 2024' blijkt dat de ervaren ernst van de incidenten toeneemt en incidenten meer op de persoon gericht zijn. Dit heeft een negatief effect op de veiligheid van bijvoorbeeld burgemeesters, wethouders en ambtenaren en daarmee op de aantrekkelijkheid van het ambt en de slagkracht van de veilige publieke dienstverlening (VPD). De gevolgen en impact van dit soort gedrag zijn groot: niet alleen voor de personen in kwestie zelf, maar ook voor hun naasten. Nog fundamenteler zijn de gevolgen voor het functioneren van de democratische rechtsstaat. Mensen met een publieke taak voelen zich minder vrij om hun ambt uit te oefenen of trekken zich zelfs terug.

Het aantal incidenten van agressie, intimidatie en bedreigingen tegen politieke ambtsdragers bestuurders, overheidsmedewerkers en andere medewerkers met een publieke taak is al jaren onacceptabel hoog. Als ministers van Justitie en Veiligheid en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties willen wij het tij keren. We mogen agressie en intimidatie tegen de gezichten van de democratische rechtsstaat nooit normaal gaan vinden. Onverminderde aandacht en inzet op weerbaar bestuur blijven dus noodzakelijk. Daarom is het ook onderdeel van het regeerprogramma.

Het is de verantwoordelijkheid van ons allen om agressie en geweld tegen mensen met een publieke taak te voorkomen en zowel de mensen binnen de publieke dienstverlening als de organisaties zelf weerbaar te maken tegen negatieve invloeden van buitenaf. Daarom spreken we u ook aan als vertegenwoordiger dan wel als degene die de werkgeversrol van uw organisatie draagt om hierin een rol te vervullen.

Handreiking veiligheidsadviseur (VPD-adviseur) Een goed instrument om deze bescherming en weerbaarheid te vergroten, is het aanstellen van een VPT-coördinator of VPD-adviseur. Met deze VPD-adviseur wordt vanuit één plek binnen de organisatie kennis en kunde verzameld en gecombineerd en de betrokken medewerkers ontlast. In de praktijk zien we al dat dergelijke functionarissen zijn aangesteld en dat dat zijn vruchten afwerpt. Pagina 1 van 2

Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving

Directie Veiligheid en Bestuur

Bijgaand treft u dan ook een handreiking voor het instellen van een dergelijke functie/aanstellen van een dergelijke functionaris. In de handreiking treft u de verschillende terreinen waarop deze VPD-adviseur kan worden ingezet. Deze zien zowel op preventie, als op reactie naar de dader als op nazorg. De handreiking bevat handvatten om deze functie in te kunnen vullen. Wat passend, haalbaar en wenselijk is kan per organisatie verschillen. De handreiking moet derhalve worden gezien als een menukaart en niet als een volledig menu.

Datum

Onze referentie

De handreiking is door de ministeries van Justitie en Veiligheid en Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties opgesteld in samenwerking met de VNG, met de gemeenten Tilburg, Nijmegen en Breda, met de provincie Utrecht en de Regionale Informatie en Expertisecentra (RIEC's). Een gezamenlijk product dus, waarmee wij u oproepen uw voordeel te doen. Dit voordeel is onder meer gelegen in het vergroten van de weerbaarheid tegen oneigenlijke druk. Agressie en intimidatie zijn vormen van oneigenlijke druk. Weet dat u hierin als gemeente niet alleen staat. Provincies en RIEC's spelen sinds een aantal jaar een steeds grotere rol bij het versterken van de weerbaarheid van gemeenten tegen oneigenlijke druk. Denk bijvoorbeeld aan het versterken van onderlinge samenwerking en kennisuitwisseling door de provinciale weerbaarheidsnormen. Meer informatie en praktische handvatten zijn ook te vinden op de websites www.veiliqepubliekedienstverleninq.nl en www.weerbaarbestuur.nl.

Oproep Wij onderstrepen hierbij nogmaals het belang dat wij hechten aan het tegengaan van agressie en geweld tegen politieke ambtsdragers, overheidsmedewerkers en andere medewerkers met een publieke taak en onze gezamenlijke verantwoordelijkheid hierop om daar tegen op te treden. Ik wil u oproepen deze handreiking in de veiligheidsdriehoek of het bestuur van uw organisatie te bespreken, zodat u kunt bezien of uw organisatie een dergelijke functie inricht. Met vriendelijke groet,

Minister

^titie en Veiligheid,

D.M. van Weel

De minister van Binnenlandse Zakeruen Koninkrijksrelaties,

<JjM.-Uitermark

Pagina 2 van 2

Rijksoverheid

Handreiking

Adviseur Veilige Publieke Dienstverlening Waarom deze handreiking?

ingewikkeld onderdeel van hun werk. Ook het voeren van een

herstelgesprek met een agressor vraagt specifieke kennis, vaardigheden, competenties en ervaring.

Voor wie is deze handreiking geschreven? Deze handreiking is primair geschreven voor decentrale overheden.

Het doel is decentrale overheden te inspireren om een interne

adviseur Veilig Publieke Dienstverlening1 (hierna: adviseur VPD) aan te stellen en hen een idee te geven welke taken en

verantwoordelijkheden kunnen worden ondergebracht in een

dergelijke functie. Deze handreiking is geen blauwdruk voor de vraag waar de functie van een adviseur VPD aan moet voldoen.

De afweging of en hoe een dergelijke functie wordt ingesteld, is aan de decentrale overheden om zelf te bepalen.

Politieke ambtsdragers hebben, anders dan ambtenaren, geen formele werknemersrelatie met de decentrale overheidsorganisatie

die zij (mede) besturen. Er geldt andere wet- en regelgeving voor

deze groep en erzijn verschillen in aanpak bij incidenten. Ook zijn er bijzondere maatregelen van toepassing voor bestuurders, zoals de ministeriële regeling Beveiligingsmaatregelen decentrale

bestuurders waar decentrale overheden (gemeenten, provincies en

waterschappen) een financiële bijdrage krijgen voor de beveiliging van de woningen van de bestuurders. Dat neemt niet weg dat kan

worden overwogen om ook de ondersteuning van politieke ambtsdragers mee te nemen in het veiligheidsbeleid. Immers

Meer incidenten, maar hoe ga je er mee om?

dragen ook zij bij aan het decentrale bestuursorgaan en ontstaat er

De afgelopen jaren neemt het aantal incidenten tegen personen met

zo een uniforme (en dus overzichtelijke) werkwijze voor burgers,

een publieke taak, zogenaamd Veilige Publieke Taak(VPT) of Veilige

politie en OM. Dat betekent verder dat er in één of meerdere

Publieke Dienstverlening (VPD)2, (bijvoorbeeld burgemeesters,

agressieprotocollen aandacht wordt besteed aan de verschillende

wethouders, raadsleden en ambtenaren) toe. Het is wenselijk om

grondslagen van waaruit gehandeld wordt. Ook kan het zo zijn dat

daar gepast op te reageren. Het kan al beginnen bij het nemen van

de adviseur VPD machtigingen nodig heeft van zowel het hoofd van

preventieve maatregelen. Werken die niet, dan kan in sommige

de ambtelijke organisatie als van het hoofd van het dagelijks bestuur

gevallen een zogeheten herstelgesprek worden gevoerd. In andere

of de griffier om te kunnen handelen.

gevallen wil je iemand de toegang tot het pand ontzeggen. En soms

is de situatie dusdanig ernstig dat degene die verantwoordelijk is

Het is belangrijk om agressie en geweld tegen medewerkers niet te

voor het incident strafrechtelijk vervolgd wordt. Ook het nemen van

benaderen als een project, maar als een permanente activiteit. Het is

civielrechtelijke stappen, zoals het opleggen van een dwangsom,

een zaak van lange adem. Het grootste obstakel om agressie en

zijn mogelijk. Daarnaast bestaat ook nog de mogelijkheid van het

geweld aan te pakken, is vaak tijdgebrek. Dat betekent dat er

vorderen van een civiele schadevergoeding, zowel door het

iemand in de organisatie moet zijn die voldoende tijd krijgt om

slachtoffer als door de werkgever (bijvoorbeeld omdat er sprake is

ervoor te zorgen dat er continu een wisselwerking is tussen de

van inhuur vanwege uitval van het slachtoffer). Zetje de juiste

beleidsvormende en de meer uitvoerende organisatieonderdelen.

stappen en bij wie kun je terecht?

Adviseur VPD Werkgeversverantwoordelijkheid

Bij de rondetafelgesprekken in de Tweede Kamer van november

Zowel vanuit het oogpunt van goed werkgeverschap als vanuit

2023 over agressie en geweld tegen mensen met een publieke taak

de Arbo-wetgeving dient een organisatie de sociale en fysieke

is meerdere keren verwezen naar de werkwijze die onder andere de

veiligheid van de medewerkers te waarborgen. In de meeste

gemeente Tilburg hanteert. Aangezien een goed voorbeeld goed

organisaties is de verantwoordelijkheid voor de afhandeling van

doet volgen, is het opportuun om een dergelijke werkwijze

incidenten neergelegd bij de directe leidinggevende van de

inzichtelijk te krijgen. Daarnaast vullen andere decentrale overheden

betrokken medewerker. Sommige leidinggevenden vinden dit een

in de praktijk de functie anders in dan Tilburg. Ook die werkwijze

1

In sommige gemeenten heet het een VPT-coördinator. In dit stuk wordt gekozen voor de term adviseur VPD.

2

Zowel de termen VPT als VPD worden in de praktijk gebruikt. Politie en OM zijn alleen bekend met de term “VPT”.

maakt dit document inzichtelijk. Zo kunnen andere decentrale

Aan die keuzes wordt in deze handreiking geen waardeoordeel

overheden leren hoe zij een dergelijke functie kunnen invullen.

gegeven. Dan kunnen de decentrale overheidsorganisaties zelf

De toegevoegde waarde van het inrichten van een functie van

de keuze bepalend voor het competentieprofiel dat past bij de

adviseur VPD is afhankelijk van de rol waar de organisatie voor kiest.

beoogde functie.

bepalen hoe zij een dergelijke functie willen invullen. Uiteraard is

In de verschillende fases van weerbaarheid kan een dergelijk

functionaris een rol worden gegeven. In de preventieve fase kan hij/zij

Mogelijke taken van de adviseur VPD

helpen om medewerkers en politieke ambtsdragers bewust te maken

De adviseur VPD kan, afhankelijk van de decentrale keuze, de

van het effect en de risico’s van hun handelen en hoe deze risico’s

volgende taken hebben:

kunnen worden beperkt. Ook kan worden bijgedragen aan preventie

• Zorgt dat het beleid up-to-date is.

door het verbeteren van interne dienstverleningsprocessen, of het

• Zorgt dat dit beleid bekend is op de werkvloer.

aanbieden van trainingen. In de reactiefase kan de adviseur een

• Zet zich in om de meldingsbereidheid van medewerkers en

betere afhandeling van incidenten mogelijk maken, bijvoorbeeld

politieke ambtsdragers te vergroten.

door handelingsprocessen aan te scherpen of een schakel te vormen

• Zorgt voor een juiste registratie van incidenten.

richting politie/OM. Ook kan er voor gekozen worden om de

• Bewaakt de ‘grens’ van overschrijdend gedrag en voorkomt een

functionaris een (adviserende) rol in de nazorg te geven.

glijdende schaal.

• Reageert op elk ernstig incident op de werkvloer, zowel om de Overheidsorganisaties krijgen daarnaast steeds meer te maken met

medewerker te ondersteunen bij bijvoorbeeld aangifte,

bedreiging en agressie vanuit het criminele circuit. Er is dus ook een

schadeverhaal en het vinden van nazorg alsook om van te leren.

rol weggelegd voor de adviseur VPD om aandacht te hebben voor de

• Gaat indien nodig mee naar de politie om aangifte te doen (tot het

veiligheidsrisico’s bij de aanpak van ondermijning.

moment dat de organisatie dit digitaal kan doen).

• Onderhoudt contact met politie en OM (ook op regionaal niveau). De huidige ontwikkelingen rechtvaardigen een structurele oplossing

• Zorgt dat geleerde lessen tot nieuwe afspraken leiden

voor deze vraagstukken. Met de adviseur VPD wordt vanuit één plek

kennis en kunde verzameld en gecombineerd, ook daar waar het de

en nieuw beleid. • Informeert het management over de voortgang van de aanpak

weerbaarheid van de organisatie als geheel betreft of daar waar het

gaat om de bewustwording van mogelijke ondermijnende

door rapportages. • Houdt de wet- en regelgeving en maatschappelijke ontwik­

invloeden. Het aanstellen van een toegewijde interne adviseur VPD die volledig vrij is gemaakt om de veiligheid te bevorderen en/of te

kelingen bij en begeleidt bezoeken van de Inspectie SZW. • Verzorgt opleiding en training voor medewerkers en

ondersteunen na incidenten, zorgt dat deze persoon meer kennis

heeft over het onderwerp en effectiever kan werken.

leidinggevenden.

• Genereert managementinformatie over incidenten voor

de werkgever. • Ondersteunt bij civiele rechterlijke procedures. • Verzorgt voorlichting aan nieuwe medewerkers.

Beleid Lange termijn

Afspraken Papier

Van papier naar praktijk

Van praktijk naar papier Leren van ervaringen

Adviseur

Afspraken bekend maken

Nieuwe afspraken vastleggen

Werkvloer Kortetermijn

Incidenten

Praktijk

2

Definitie agressie bewaken

Alternatieve inregeling

Brede toegang tot registraties en informatie

Bij het opstellen van deze handreiking is bekend dat het organiseren

Aangezien het zo kan zijn dat meerdere afdelingen te maken krijgen

van een aparte nieuwe functie voor grotere gemeenten beter te

met dezelfde burger die zich misdraagt, is het van belang dat alle

realiseren is dan voor kleinere gemeenten. Indien de kosten van een

informatie over incidenten intern geregistreerd wordt. Daarvoor

aparte adviseur VPD voor de omvang van de organisatie te hoog

kunnen bijvoorbeeld gemeenten, provincies en waterschappen

zijn, is het mogelijk om de werkzaamheden op een andere manier te

gebruik maken van het Gemeentelijk Incidenten Registratiesysteem

organiseren. Zo valt de functie te combineren met die van een

(GIR). Indien het een ernstig incident betreft, moet de adviseur VPD

arbo-coördinator of integriteitscoördinator. Voorts kan worden

hier meteen van op de hoogte worden gesteld. We willen voorkomen

overwogen om een samenwerking tussen een aantal organisaties

dat medewerkers die uit hoofde van hun functie in contact komen

aan te gaan. Dan kunnen de organisaties gezamenlijk een dergeiijke

met een agressor niet op de hoogte zijn van het veiligheidsrisico dat

adviseur aanstellen en de kosten delen.

van die persoon uitgaat. Denk aan mensen die een huisbezoek moeten brengen aan iemand die een dag eerder nog een

Intern kennishouder

baliemedewerkster bedreigde.

Intern zal de adviseur VPD degene zijn met de meeste kennis op het gebied van de veilige invulling van de taak/dienst. De collega’s van

In agressieprotocollen wordt beschreven hoe melding en registratie

verschillende afdelingen zullen bij deze functionaris terecht komen

van incidenten plaatsvindt, welke termijnen hierbij gelden en hoe

met vragen over een veilige taakuitoefening of met vragen over de

uitwisseling van informatie plaats kan vinden. Het is aan de adviseur

afwikkeling van een incident.

VPD, in samenwerking met directie en leidinggevenden om te zorgen

dat medewerkers goed op te hoogte zijn van de wijze en tijdigheid

Extern aanspreekpunt

van het melden van incidenten en dat het melden van incidenten laagdrempelig gedaan kan worden.

Ook externe partijen zullen contact kunnen onderhouden met de

adviseur VPD. Zo kan de adviseur VPD goed contact onderhouden met de VPT-contactpersonen bij de politie en het OM.3 Indien de

Preventie

adviseur VPD kennis heeft van het doen van aangifte en het

Steeds vaker moeten decentrale overheden netwerken, verbinden,

strafrecht, kan de adviseur VPD aangifte doen of daarbij

beïnvloeden, argumenteren, regisseren en processen begeleiden

ondersteunen. Ook kan de adviseur, indien deze beschikt over

en aansluiten bij de situatie en omgeving. Daarmee komen de

kennis van het strafrecht, uitleggen waarom bepaalde incidenten

bestuurders en medewerkers in contact met de buitenwereld.

niet strafbaar zijn volgens de letter van de wet. Daarnaast kan een

Een goede werkgever zorgt ook in die situaties voor een veilige

adviseur VPD contact onderhouden met organisaties die kunnen

werkomgeving en het welzijn van zijn medewerkers. De mensen die

helpen bij de nazorg na een incident.

werken voor een organisatie zijn het belangrijkste ‘kapitaal’ van die organisatie. Hun kennis, ervaring, inzet en toewijding zijn het meest

Positie

waardevolle ‘bezit’ van een organisatie. Een goed beleid kan helpen voorkomen dat dit verloren gaat door ziekteverzuim. Vandaar dat

Veilig Publieke Taak hoort niet alleen thuis bij de afdeling die ziet

het raadzaam is om een preventief beleid te voeren. Hierbij kan

op de veiligheid of bij de HR- of P&O-afdeling. Het is een

geïnvesteerd worden op waarden, houding en gedrag, de meer

verantwoordelijkheid van de gehele organisatie. Daarom is het van

‘zachte’ kanten van het systeem. Doelen van een preventief

belang dat de adviseur VPD korte lijnen heeft met het hoofd van de

beleid kunnen zijn:

ambtelijke organisatie, zoals de gemeentesecretaris, en/of het hoofd

• de kans op (non)verbaal, fysiek en digitaal normoverschrijdend

van het dagelijks bestuur van de overheidsorganisatie, zoals een burgemeester. Dat kan door de rol van adviseur VPD er direct onder

gedrag door mensen van buiten de eigen organisatie tegen de medewerkers en politieke ambtsdragers te verkleinen;

te plaatsen of door de korte lijnen naar de betreffende persoon te

• de medewerkers en politieke ambtsdragers weerbaar(der) te maken

garanderen. Dat helpt de adviseur VPD om toegang te hebben tot

voor het geval zij geconfronteerd worden met deze vormen van

alle organisatieonderdelen. Zo kan de adviseur zorgen voor

normoverschrijdend gedrag door mensen van buiten de eigen

bewustwording binnen de organisatie en aan alle afdelingen

diensten verlenen en kunnen alle mensen die diensten verrichten

organisatie en handelingsperspectief te bieden; • voorkomen dat de medewerkers en politieke ambtsdragers die

voor de organisatie, dus alle politieke ambtsdragers en ambtenaren,

geconfronteerd werden met normoverschrijdend gedrag door

gebruik maken van de adviseur VPD. Ook kan het de informatie­

mensen van buiten de eigen organisatie hun werk voor de

positie van de adviseur VPD versterken.

organisatie niet meer willen of kunnen uitvoeren vanwege de

gevolgen van deze confrontatie.

3

Ook de politie en het OM hebben VPT-coördinatoren die bekend zijn met de ELA-afspraken en de VPT-procedure. Indien er iets mis gaat bij een dergelijke procedure kunnen zij ingrijpen en dit recht trekken.

3

De interactie tussen de burger en de overheid kan bij een preventief

De adviseur VPD kan adviseren over het opstellen van een

beleid een belangrijke rol hebben. Interactie is per definitie

handelingskader waarin vormen van gedrag worden gekoppeld aan

tweerichtingsverkeer en houdt ook in dat er altijd twee partijen zijn die

wat de organisatie accepteert, hoe de organisatie handelt tijdens dit

de interactie kunnen beïnvloeden en daar gezamenlijk

gedrag en erna. Daarbij kan de adviseur VPD ook adviseren hoe

verantwoordelijkheid voor dragen. Bij het vormgeven van de

dergelijk gedrag voorkomen kan worden, bijvoorbeeld door een

communicatie vanuit het decentrale bestuursorgaan, kunnen de

klantvriendelijke ontvangst en bejegening of door in gesprek te gaan

onderstaande uitgangspunten helpen:

met een burger om te achterhalen waar diens onvrede vandaan komt.

• Burgers en medewerkers zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de

interactie en kunnen daar beide op worden aangesproken. • Zorg dragen voor goede dienstverlening kan helpen bij het

voorkomen van normoverschrijdend gedrag.

Naast het opstellen van een norm, kan de adviseur VPD helpen in te

schatten waar risico’s zich voordoen. Helpen om mensen voor te bereiden op het moment dat het mis gaat. Een ander voorbeeld van

• Taken en verantwoordelijkheden zijn beschreven en belegd.

een rol die een adviseur VPD kan pakken is bezien of het gebouw

• Het hanteren van een organisatienorm betekent dat er eenduidig

voldoende veilig is ingericht en te bezien of de veiligheidsorganisatie

wordt gehandeld ten aanzien van degene die de norm overschrijdt.

• Normoverschrijdend gedrag is nooit toelaatbaar, ongeacht oorzaken

(beveiligers) op orde is. Ook zijn er adviseurs VPD die bezien of het

GIR goed wordt gebruikt en bijgewerkt.

of verwijtbaarheid. • Burger en overheid zijn afhankelijk van elkaar; het uitgangspunt is dat

Een adviseur VPD kan verder de rol krijgen om te bezien of er (acute)

de dienstverleningsrelatie altijd (soms onder bepaalde condities en/of

veiligheidsmaatregelen nodig zijn. Verder kan er voor gekozen

na bepaalde tijd) weer hersteld moet kunnen worden.

worden dat de adviseur VPD adviseert over de manier hoe deze

• Op normoverschrijdend gedrag volgt altijd een reactie. Daarin staan

bewerkstelligd kunnen worden.

hoor en wederhoor centraal en staan eventuele maatregelen in

verhouding tot het incident. • De aanpak van normoverschrijdend gedrag is een lerende aanpak.

Overschrijdingen en incidenten worden gebruikt om als individu, als

team en als organisatie te leren en verder te professionaliseren.

Kwetsbare processen Overheidsprocessen kunnen kwetsbaar zijn voor oneigenlijke druk. Bijvoorbeeld het verlenen van vergunningen of de uitgifte van

reisdocumenten. Ambtenaren en politieke ambtsdragers die

werkzaam zijn binnen deze processen kunnen door kwaadwillenden Het helpt als aan de kant van de decentrale overheidsorganisatie

onder druk worden gezet om bepaalde besluiten te nemen.

wordt gezorgd voor een open en eerlijke cultuur waarin

Kwetsbaarheden kunnen zich zowel intern, extern als privé

medewerkers en politieke ambtsdragers:

voordoen. Denk aan een corrupte collega, een inspecteur die ter

• de (bijna) fouten die ze hebben gemaakt durven te melden; • elkaar aanspreken om risico’s te minimaliseren en dus om

plekke of via sociale media wordt geïntimideerd of een ambtenaar

die bij de voetbalwedstrijd van zijn zoontje wordt benaderd.

elkaar te helpen;

• gestimuleerd worden om incidenten te melden en te leren

van (bijna) fouten.

Een rol van de adviseur VPD kan (eventueel in samenwerking met de integriteitscoördinator) zijn dat deze actief zoekt naar

kwetsbaarheden binnen overheidsorganisaties en bij het personeel Een belangrijke stap bij het opzetten van preventie, is het ontwikkelen

en/of adviseert hoe deze kwetsbaarheden weg kunnen worden

van een norm wat wel en wat niet wordt geaccepteerd. Het ministerie

genomen. Zo zou er gekozen kunnen worden voor een vierogen-

van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft de norm “Stop

principe bij bepaalde processen, bestaan er mogelijkheden om minder

agressie samen”4 gelanceerd, de provincies ontwikkelen ook provinciale

normen en individuele gemeentes ontwikkelen een beleid op Veilige

Publieke Dienstverlening. In deze normen staat wat wel en wat niet

goed vindbaar te zijn op internet en manieren om werk en privé

makkelijker gescheiden te houden. Op deze wijze grijpt de adviseur

VPD niet reactief in, maar wordt er een preventieve rol gepakt.

wordt geaccepteerd.

Hieronder een voorbeeld van een breed gebruikte norm:

Bewustwording Het is van belang dat politieke ambtsdragers, raadsleden en

1. Wij hebben tot op zekere hoogte begrip voor emotie.

ambtenaren weten waar de grens ligt en welk gedrag problematisch

2. Wij tolereren geen normoverschrijdend gedrag -in welke vorm

is. De adviseur VPD kan binnen de organisatie werken als een

dan ook- naar onze medewerkers, medewerkers die wij

katalysator om deze bewustwording vorm te geven. De ervaring

inhuren, politieke ambtsdragers en hun directe omgeving

leert namelijk dat doorgaans veel medewerkers wel te maken

(waaronder gezin, familie, vrienden, huisdieren en

hebben gehad met incidenten, maar zich hier niet bewust van zijn.

eigendommen).

Ook is de adviseur VPD degene die binnen de organisatie kan

3. Niet tolereren betekent dat wij maatregelen nemen tegen

uitdragen waar de grens ligt.

degenen die zulk gedrag vertonen. Het neerzetten van een gezamenlijke norm is een belangrijke eerste stap om een veilige werkomgeving te definiëren. Het gaat dus per

definitie om normstelling vanuit de organisatie. Dat de ene

H 4

pdf Stop Agressie Samen | Publicatie | Veiligepubliekedienstverlening.nl

medewerker beter tegen agressie en geweld kan dan de andere,

Dit brengt ook veiligheidsrisico’s met zich mee. Denk aan het doen

is hierbij niet relevant. Agressie en geweld is een probleem van de

van Bibob-onderzoek, sluiten van panden en het houden van

organisatie, niet van de individuele medewerker. De organisatie stelt

integrale controles. De interne adviseur VPD kan bewustwording van

de grens. Het is dus van belang dat iedereen zich hiervan bewust is,

de risico’s hiervan vergroten en ervoor zorgen dat hier preventieve

en zich aan dezelfde norm houdt. Zo wordt duidelijkheid voor

maatregelen op worden genomen. Denk aan brieven over sluitingen

medewerkers én voor burgers geschapen, kunnen ambtenaren de

zonder persoonsgegevens van individuele medewerkers van de

regie houden in het dienstverleningsproces en kunnen de juiste

gemeente, een algemene mailbox voor gevoelige mails en niet met

acties ondernomen worden wanneer de grens wordt overschreden.

je privé auto naar een (integrale) controle gaan.

De norm ‘Stop Agressie Samen’, die door het openbaar bestuur is

opgesteld, helpt om duidelijke en gelijke grenzen te stellen bij agressie en geweld.

Bestuurlijke maatregelen De overheidsorganisatie zelf heeft mogelijkheden om op te treden

Bewustwording hiervan kan bijvoorbeeld gedaan worden door het een

vast onderdeel te maken in de onboarding van nieuwe medewerkers (e-learning, sessies waarin de grens en aanpak wordt toegelicht) maar

ook voorlichtingssessies op de werkvloer, bij het management, bij leidinggevenden, teamgesprekken n.a.v. casuïstiek etc.

tegen agressie en geweld. Gekozen kan worden om de adviseur VPD

hier verantwoordelijk voor te maken. Een voorbeeld van een maatregel is een herstelgesprek tussen een vertegenwoordiger van

de organisatie, bijvoorbeeld de direct leidinggevende en/of de adviseur VPD, en de veroorzaker van het incident. In dit gesprek

wordt de burger gevraagd naar de oorzaak van dit gedrag en kan Ook het gemakkelijk kunnen melden van incidenten draagt bij aan

deze bewustwording en vergroot de meldingsbereidheid.

De adviseur VPD zet zich actief in om de meldingsbereidheid onder

worden aangegeven dat hij moet stoppen met het overschrijden van

de grenzen van de gewenste omgangsvormen. Het doel van deze gesprekken is het stoppen van het gedrag, maar ook het herstellen

van het contact.

medewerkers te vergroten.

Extra aandacht kan hierbij gegeven worden aan de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Er wordt een steeds grotere rol gepakt

door decentrale overheden in de aanpak van ondermijning.

In onderstaand schema geven we een aantal voorbeelden van agressie-incidenten, de sanctie die hierop volgt en degene die

verantwoordelijk is voor deze sanctie (de beslisser).5

Voorbeelden van agressie-incidenten

Veroorzaken van overlast door

Sanctie

Werkingsgebied

Pandverbod** 1 maand

Locatie/Dienst

gebruik van drank, drugs, etc.

Beslisser

Degene die op dat moment verantwoordelijk is voor de

dienstverlening beslist Verbale agressie

Schriftelijke waarschuwing/

Locatie/Dienst

Verantwoordelijk leidinggevende

Locatie/Dienst

Verantwoordelijk leidinggevende

Pandverbod*** 1 maand

Locatie/Dienst

Verantwoordelijk leidinggevende

Pandverbod 3 maanden. Er wordt altijd aangifte gedaan

Dienst, eventueel gehele organisatie

Verantwoordelijk leidinggevende/

Fysiek geweld tegen werknemers /

Pandverbod 12 maanden. Er wordt

De gehele organisatie

vrijwilligers

altijd aangifte gedaan

Bedreigen van andere klanten / personen

Pandverbod. Er wordt altijd aangifte gedaan

ordegesprek. Bij herhaling van het

gedrag, uitnodiging voor ordegesprek respectievelijk

pandverbod van 1 maand Telefonische agressie/stalking

Schriftelijke waarschuwing/

ordegesprek. Bij herhaling: geen gesprek meer per telefoon

gedurende 1 maand

Bedreigingen gericht op organisatie of derden Bedreiging van werknemers

managementteam

Verantwoordelijk leidinggevende/ managementteam

Locatie/Dienst

Verantwoordelijk leidinggevende overlegt met managementteam over

de duur van het verbod

Fysieke agressie tegen klanten /

Pandverbod. Er wordt altijd

personen

aangifte gedaan

Locatie / Dienst

Verantwoordelijk leidinggevende

overlegt met managementteam over de duur van het verbod

Eigendommen van de instelling

Pandverbod 6 tot 12 maanden.

beschadigen

Schade wordt verhaald

* Bij strafbare feiten wordt altijd aangifte gedaan bij de politie ** Voor het opleggen van een pandverbod is het verstandig contact op te

nemen met de politie zodat dit verbod ook gehandhaaft kan worden

5

Locatie

Verantwoordelijk leidinggevende

*** Bij herhaling van het gedrag wordt de sanctie zwaarder (een waarschuwing wordt omgezet in een pandverbod of de duur van het

pandverbod verlengd)

Uit Arbo-catalogus Waterschappen, Publieksagressie en Arbo-catalogus gemeenten

5

Soort agressie (face-to-face, of schriftelijk

Sanctie*

Sanctie bij recidive

Schriftelijke waarschuwing

Pandverbod 1 maand en melding bij de politie

Pandverbod 3 maanden

Pandverbod 6 tot 12 maanden

Pandverbod 6 tot 12 maanden

Pandverbod 12 tot 18 maanden

Pandverbod 12 maanden

Pandverbod 24 maanden

Toepassing van de hoogste sanctie

Verdubbeling van de sanctie

of via social media)

* Bij strafbare feiten wordt altijd aangifte gedaan bij de politie

In het strafrecht is het vertrekpunt, ook bij VPT-zaken, dat het slachtoffer zelf aangifte doet. Het slachtoffer kan immers het beste

Indien een incident niet in aanmerking komt voor een strafrechtelijk

vertellen wat hem/haar is overkomen en dat is voor het bewijs van

vervolg, is van belang dat er binnen 48 uur een reactie aan de

de zaak belangrijk. Omdat het Openbaar Ministerie in de

veroorzaker wordt gegeven (lik op stuk aanpak). Hierbij is van

tenlastelegging aan de verdachte (waarin staat wat hem/haar

belang dat ook de veroorzaker wordt gevraagd naar zijn visie. Mede

verweten wordt) ook moet opnemen wie het slachtoffer is, is het

afhankelijk van de uitkomst van dit contactmoment kan bepaald

uitgangspunt dat in de aangifte dus ook de naam van het slachtoffer

worden welke reactie er zal komen. De adviseur VPD kan dit proces

moet worden vermeld. Soms kan, bij wijze van uitzondering, alleen

op zich nemen of hierbinnen adviseren.

met de voornaam of het personeelsnummer worden volstaan.

Strafrechtelijk traject

werknemer aangifte doen en zeker bij zwaardere delicten kun je je

Binnen het strafrecht kan een adviseur VPD verschillende taken

afvragen of het niet juist op de weg van de werkgever ligt om dit te

vervullen. Dit verschilt van aangifte doen namens de organisatie of

met het slachtoffer6 tot het uitleggen van de regels van het strafrecht

aan het slachtoffer, bijvoorbeeld of een incident strafbaar is, tot het onderhouden van contact met de VPT-coördinatoren van de politie

In plaats van het slachtoffer kan ook de werkgever namens de

doen.7 De werknemer kan dan vermeld worden onder personeelsnummer. In een dergelijk geval kan de verklaring van het

slachtoffer bijgevoegd worden of kan hij/zij door de politie als

getuige worden gehoord.

en het OM over het al dan niet doen van aangifte en de opvolging indien er aangifte gedaan is. Ten slotte is het mogelijk om het

slachtoffer te begeleiden bij het indienen van een schadeclaim en het verzoeken om een schadevergoedingsmaatregel. Door deze taken op

te pakken verloopt het proces bij de politie en het OM vlotter.

De werknemer en de werkgever kunnen ervoor kiezen om een ander adres dan het woonadres van het slachtoffer, een zogenoemd domicilieadres, in de aangifte te laten opnemen. Daar heeft het

slachtoffer recht op. Dit is bij voorkeur het adres van de werkgever.

Indien geen domicilie kan worden gekozen bij de organisatie/

Eenduidige landelijke afspraken In de eenduidige landelijke afspraken (ELA) hebben politie en openbaar ministerie onder meer afgesproken hoge prioriteit aan de

opsporing te geven, aandacht te hebben voor de kwaliteit van

instelling waar betrokken werkt dan kan dit adres ook een

overheidsdomicilie adres zijn, te weten: het regionale Slachtofferloket Politie. De buitenwereld, waaronder de verdachte, weet in beide gevallen dan dus niet waar het slachtoffer woont.

onderzoeken en processen-verbaal en slachtoffers en werkgevers optimaal te informeren over hun positie en (on)mogelijkheden in

In sommige gevallen kan het doen van aangifte onder nummer een

het strafproces.

optie zijn. Dat kan het geval zijn als een slachtoffer een gegrond

vermoeden heeft dat een aangifte of verhoor kan leiden tot overlast, Het uitgangspunt is dat de strafeis in zaken waarbij de VPT-code van

toepassing is met 200% wordt verhoogd. Het bepalen van de strafeis is maatwerk en het openbaar ministerie houdt bij het

bepalen daarvan- naast bovengenoemd uitgangspunt - ook rekening met andere factoren zoals de omstandigheden waaronder

het feit is gepleegd en de persoon van de verdachte.

zoals gevaar voor de persoonlijke veiligheid of veiligheid van

anderen of tot belemmering in de uitoefening van beroep. Bij aangifte of verhoor onder nummer wordt de identiteit van het slachtoffer niet prijsgegeven: naam, geboortedatum en adresgegevens worden niet in de aangifte of het proces-verbaal van

verhoor opgenomen en het slachtoffer wordt met een specifieke code aangeduid. Deze gegevens zijn wel bekend bij de

Melding en aangifte bij de politie

Voor het openen van een opsporingsonderzoek is het belangrijk dat

opsporingsinstanties en het openbaar ministerie, maar worden

afzonderlijk geregistreerd en niet gevoegd bij de processtukken.

aangifte wordt gedaan. Het slachtoffer kan zelf schriftelijk of

mondeling aangifte doen (waarbij een leidinggevende of adviseur VPD mee kan gaan), maar dat hoeft niet.

6

Het slachtoffer hoeft niet zelf aangifte te doen. Dit kan ook gedaan worden door een leidinggevende, adviseur VPD of het hoofd van de ambtelijke organisatie.

7

Doe aangifte bij de politie | Handelen bij een incident | Veiligepubliekedienstverlening.nl

6

Dit is echter geen standaardprocedure. Aangifte onder nummer zal

Strafrechtelijke kennis

in overleg met de politie plaatsvinden en het OM beslist hier

Als de adviseur VPD werkzaamheden rondom het strafrecht oppakt,

uiteindelijk over.8

is het (ook voor politie en OM) van belang dat de adviseur VPD goed bekend is met het strafrecht, de werkwijze binnen het strafrecht en

Voor de aangifte is het verder van belang dat goed wordt vastgelegd

met de mogelijkheden die er binnen het strafrecht zijn om

wat er is gebeurd en hoe, waar en wanneer het incident plaatsvond,

bijvoorbeeld informatie over het slachtoffer af te schermen.

wie erbij betrokken waren en wat de gevolgen en impact voor het

Daarnaast dient de adviseur VPD te beseffen wanneer de politie

slachtoffer en de organisatie zijn. Ook is het belangrijk dat aan de

en/of het OM primair aan zet zijn en wanneer hijzelf aan zet kan zijn.

politiemedewerker die de aangifte opneemt, wordt gevraagd om de

VPT-code aan de aangifte toe te kennen. Daarmee komt het dossier onder het regime van de ELA. Mocht het zo zijn dat het incident niet aangiftewaardig is, dan kan

het toch goed zijn om hiervan wel melding te doen bij de politie.

Uiteindelijk kunnen die meldingen meewegen bij het bepalen van een eventuele straf bij een ander feit. Tevens kan hierdoor bij de

politie ook zicht op mogelijke probleemlocaties ontstaan.

Civiel recht Schade van de medewerker

Ook is het mogelijk om (buiten het strafrecht om) de schade via de

civiele rechter vergoed te krijgen, bijvoorbeeld in die gevallen waarin

de beoordeling van de schade te complex is voor de strafrechter. In dat geval moet er een aansprakelijkstelling aan de agressor worden

verzonden. Daarbij moet bewezen worden dat de agressor Het spreekt vanzelf dat het bewijsmateriaal om tot een succesvolle vervolging te komen voldoende moet zijn. De adviseur VPD kan (mits

hij over voldoende kennis beschikt) helpen om dit bewijs te krijgen.

Zonder voldoende bewijs kan het strafrecht niet worden ingezet, ondanks dat de gewraakte gebeurtenis niet minder ernstig is.

Bij een keuze om niet-strafrechtelijk te vervolgen, is er natuurlijk behoefte aan een goede uitleg. Dit gebeurt soms via een sepotbrief. Hoewel het OM intern aandacht vraagt voor goede communicatie

over een niet geslaagde aangifte, kan het raadzaam zijn dat de

aansprakelijk is voor de schade9*en worden aangetoond hoe hoog de schade is. Dit kan tot de grens van de kantonrechter gebeuren door

een jurist.'0 Daarboven is een advocaat vereist. Via deze route zal het slachtoffer of zijn gemachtigde via het inschakelen van een

deurwaarder moeten zorgen dat het geldbedrag wordt geïncasseerd.

Uiteraard is het ook mogelijk om beide routes te combineren. Een schadevergoeding zal evenwel niet twee keer worden toegekend. Wel

is het denkbaar dat de strafrechter een eerste vergoeding toekent en het complexere deel van de vordering via het civiele recht loopt.

adviseur VPD de strafrechtelijke keuze kan begrijpen en uitleggen. Indien de uitleg niet afdoende is, zou de adviseur VPD ook navraag

kunnen doen bij zijn contactpersonen bij politie en/of OM.

Er zijn voorbeelden waar de werkgever (al dan niet na een

strafrechtelijke veroordeling) de schade zelf aan de medewerker

vergoedt en later zelf op de dader probeert te verhalen. Gekozen kan Schadevergoeding

worden om de adviseur VPD hier een rol in te geven.

Binnen het strafrecht kan een vordering worden ingediend om (een deel van) de schade van een benadeelde partij vergoed te

krijgen. Het moet dan gaan om een eenvoudige vordering die

verband houdt met het gepleegde misdrijf. Bij het indienen van een dergelijke vordering is het raadzaam om deze te onderbouwen en

Schade van de decentrale overheid

Ook de overheid kan als werkgever schade lijden. Zo kan er worden gedacht aan de kosten die te maken hebben met de uitval van een

werknemer.

voldoende bewijs in te dienen. Ten slotte kan gevraagd worden om een schadevergoedingsmaatregel. Indien die wordt toegekend,

incasseert het CJIB de schade namens het slachtoffer.

Dwangsom

Ten slotte kan er via het civiele recht worden ingezet om ongewenst gedrag te stoppen met een last onder dwangsom.

Indien de vordering niet wordt toegekend door de strafrechter is van belang dat deze niet-ontvankelijk wordt verklaard en niet wordt

afgewezen. Ook een afwijzing werkt door in het civiele recht.

Terugkoppeling Voor het slachtoffer is van belang dat hij een aanspreekpunt heeft

die hem van de juiste informatie voorziet en ontzorgt. Dat betekent Mocht het strafbare feit een geweldmisdrijf betreffen, kan er contact

worden opgenomen met het Schadefonds Geweldsmisdrijven. Zij

dat de adviseur VPD de taak kan krijgen om het vervolg van de reactie goed te monitoren en terugkoppelen aan het slachtoffer."

kunnen de schadevergoeding dan eventueel (tot een bepaald bedrag) voorschieten.

Nazorg Een adviseur VPD met verstand van nazorg kan helpen hier beleid op te maken. Gedacht kan worden aan het binnen 24 uur verzorgen van nazorg, zoeken van trainingen voor leidinggevenden of organiseren

8

In de praktijk blijkt een domicilieadres kiezen vaak voldoende.

9

Een strafrechtelijke veroordeling kan hiervoor voldoende zijn.

10 Kantonrechter | Rechtspraak 11 In de praktijk zijn er ook voorbeelden waar de direct leidinggevende dit doet. 7

van besprekingen met de bedrijfsarts. Tevens kan van het incident

geleerd worden door te bezien wat er moet gebeuren om herhaling te voorkomen. Het doel is om de negatieve gevolgen van de

confrontatie voor de medewerker te beperken.

Monitoren én leren De adviseurVPD heeft als taak incidenten te monitoren en hiervan

te leren. Waar, wanneer en hoe gaat het mis zijn hierbij belangrijke

vragen. Waar kunnen we na afloop spreken van een goede afloop en wanneer lukt het minder goed effectief te reageren? Door

monitoring zijn we in staat onze aanpak bij agressie steeds te verbeteren. Brandstof genereren voor breder leren is de volgende

fase in het werk van de adviseur VPD. Welke bronaanpak vanuit de

organisatie is nodig om preventief te werken? De adviseur VPD geeft hierover gevraagd maar ook ongevraagd advies aan de top van de

organisatie en de betreffende afdelingen. Opvolging van de adviezen

van de adviseur VPD kunnen bijdragen aan een reductie van incidenten.

Sociale media Sociale media speelt een steeds grotere rol in de interactie tussen

personen. Helaas biedt dit ook kwaadwillenden de mogelijkheid om op te ruien, te dreigen of lasterlijke uitingen te doen. Een adviseur VPD kan helpen bij het trainen van de medewerkers hoe om te gaan

met sociale media en/of om te reageren op agressie, intimidatie en strafbare uitingen op sociale media.

Kenniskring Veilige Publieke

Dienstverlening Steeds meer gemeenten hebben een adviseur VPD. Daarbij bestaat

de mogelijkheid om van elkaar te leren. De VNG heeft een kenniskring Veilig Publieke Dienstverlening waarbinnen verschillende Adviseuren-VPD hun ervaringen uitwisselen.

Netwerk Weerbaar Bestuur Het Netwerk Weerbaar Bestuur spant zich gezamenlijk in voor een

weerbaar bestuur waarin politieke ambtsdragers hun ambt veilig en

zonder vormen van oneigenlijke druk uit kunnen oefenen. Bij incidenten kan er en beroep gedaan worden op het

Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur dat bestaat uit ambtsgenoten die klaar staan voor decentrale politieke

ambtsdragers die met een incident te maken hebben gehad.

Relevante informatie Nadere informatie over weerbaarheid van bestuur en een veilige

ambtelijke organisatie kunt u vinden op: www.weerbaarbestuur.nl www.veiligepubliekedienstverlening.nl

8