3.4 rvs Uitbreidingsplan MuZEEum bijlage 1 projectplan

MEI 2021

PROJECTPLAN VERNIEUWING Zeeuws maritiem muZEEum

INHOUDSOPGAVE 1

Samenvatting

03

2

Inleiding

05

3

Waarom vernieuwen?

07

4

Uitgangspunten herinrichting

10

5

Het vernieuwingsplan

12

6

Organisatie en planning

20

7

Marketing en communicatie

21

8

Financiën

23

COLOFON Zeeuws maritiem muZEEum Nieuwendijk 15 4381 BV Vlissingen Tel: 0118- 41 24 98 www.muzeeum.nl info@muzeeum.nl Tekst en redactie Onno Bakker Karen Kroese Pol Verbeeck

‘Nederland is een land van de zeevaart. Al eeuwenlang. Zeeland is dé provincie van zeevaarders.’

Vormgeving Studio Wouke Boog

02

1 Samenvatting Het Zeeuws maritiem muZEEum is één van de mooiste maritieme musea van Nederland. De potentie aan bezoekers is groot. Maar de huidige presentatie is twintig jaar oud en sluit niet meer aan bij een nieuwe generatie bezoekers. Met een ambitieus vernieuwingsplan wil het muZEEum nu een inhaalslag maken. Het muZEEum maakt de stap van provinciaal naar nationaal georiënteerd themamuseum, waarin het ‘eigen’ Zeeuwse maritieme verhaal het middelpunt is. Portret Michiel de Ruyter, Ferdinand Bol, 1667

‘Musea zijn er om mensen te verrassen en aan het denken te zetten. In de nieuwe presentatie van het muZEEum sluiten persoonlijke verhalen aan bij één van de belangrijkste hoofdstukken uit onze geschiedenis, toegelicht met relevante objecten. Het is niet voor niets een belangrijk Canonmuseum.’ Teus Eenkhoorn, directeur Openlucht Museum Arnhem, Canonmuseum

‘De vernieuwing moet bijdragen aan de nationale positionering van het muZEEum.’

Het muZEEum wil zich positioneren als hét zeevaarders­ museum van Nederland. De narratieve leidraad van de nieuwe presentatie is de zeereis, gezien vanuit de persoonlijke ervaringen van zeevaarders. Verhalen over zeereizen, onbekende bestemmingen, successen en tegenslagen. Over hoe de wereldhandel ontstond en Zeeland rijkdom en macht vergaarde in de 17e eeuw, maar ook diepe sporen naliet. Het muZEEum wil vertellen over personen die onlosmakelijk verbonden zijn met de geschiedenis en identiteit van Vlissingen en Zeeland, maar ook met die van Nederland.

andere personages, krijgen thema’s als de Gouden Eeuw, het kolonialisme en slavernij een plek. De nieuwe presentatie wil de dialoog tussen generaties en mensen met verschillende achtergronden en herkomst stimuleren. Met storytelling neemt het muZEEum de bezoekers mee op een 17e ­- eeuwse zeereis en laat ze anders terugkomen dan bij vertrek: met nieuwe inzichten en een frisse blik.

Aan de hand van Michiel de Ruyter (geboren en getogen in Vlissingen) Cornelis Lampsins (koopman, scheepsbouwer, slavenhandelaar én werkgever van De Ruyter en in wiens woonhuis het muZEEum gevestigd is) én vele

03

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Samenvatting

Het muZEEum wil zich profileren als educatief museum: een museum dat door alle kinderen leuk en leerzaam gevonden wordt en dat fungeert als extern klaslokaal voor basis- en voortgezet onderwijs.

De museumgebouwen krijgen een prominente rol in het verhaal: het karakteristieke 17e ­- eeuwse Lampsinshuis is de locatie voor het historische Gouden Eeuw­verhaal, in de Pakhuizen is de plek voor een onderwaterexperience met scheepswrakken uit de 17e eeuw. De bovenwaterbeleving over de maritieme wereld van nu is een interactieve opstelling waar (jonge) bezoekers kennismaken met de innovatieve ontwikkelingen op zee en in de havens.

Bij de realisatie wordt een duurzame presentatie in een duurzaam gebouw nagestreefd: een presentatie die minimaal tien jaar meegaat en eenvoudig is te actualiseren, in een gebouw dat in 2026 klimaatneutraal is. Het muZEEum verwacht dat het bezoekersaantal toeneemt van 46.000 (bezoekcijfers 2019 pre-corona) naar 60.000 in 2023/24. Gezien de nog steeds toenemende populariteit van Zeeland als toeristenprovincie, de fors gegroeide bezoekersaantallen van andere (vernieuwde) musea en attracties in Zeeland en het huidige, relatief lage aantal lokale bezoekers, is dit een realistisch perspectief.

‘Centraal in de presentatie staat de impact van de geschiedenis op ons huidige leven.’

De totale kosten van het plan bedragen 2,3 miljoen euro. Het dekkingsplan voorziet in een bijdrage van de provincie Zeeland, de gemeente Vlissingen, fondsen, sponsoren en particulieren. Het muZEEum streeft naar een fasegewijze realisatie van dit plan, met een afronding in 2024.

De vernieuwing draagt bij aan de nationale positionering van het muZEEum. Het muZEEum is één van de Canonmusea van Nederland. Met een sterk eigen verhaal verbonden aan de Nederlandse- en wereld­ geschiedenis, wil het muZEEum aantrekkelijk zijn voor een (inter)nationaal publiek, maar ook voor de eigen inwoners van Zeeland.

04

2 Inleiding Nederland is een land van de zeevaart. Al eeuwenlang. Zeeland is dé provincie van de zeevaarders. De bekendste inwoner van Vlissingen, Michiel de Ruyter, begint hier zijn carrière, net als veel andere zeevaarders. Vanuit de Zeeuwse havens vertrekken schepen naar alle uithoeken van de wereld.

Zicht op Vlissingen, Petrus Segaers, 1669

‘Nederlandse geschiedenis is wereldgeschiedenis en nergens is dat zo duidelijk als in Vlissingen. De nieuwe inrichting zal een venster openen op het ontstaan van de moderne wereld en alle mooie en minder mooie ontwikkelingen die daarbij horen.’ Karwan Fatah-Black, Historicus Nederlandse koloniale geschiedenis

Vlissingen is eeuwenlang de meest strategisch gelegen maritieme stad van de Nederlanden. Zeeland en Vlissingen zijn onlosmakelijk verbonden met de Nederlandse geschiedenis in haar glorie, maar zeker ook met de donkere kanten. Succesvol in de wereldhandel, maar ook in de kaapvaart en de slavenhandel. Tot op de dag van vandaag is de roerige maritieme geschiedenis terug te vinden in Vlissingen en varen elke dag honderden schepen rakelings voorbij op weg naar de havens van Vlissingen, Terneuzen, Gent of Antwerpen en de rest van de wereld.

Het vernieuwingsplan is tot stand is gekomen in nauw overleg met muZEEummedewerkers, historici en de inbreng van vele stakeholders van het muZEEum. Daarnaast zijn de uitkomsten van klantenonderzoeken gebruikt. Met bureau Duinzand, ontwerpbureau Platvorm en Van Roosmalen & Van Gessel architecten is het voorliggende concept uitgewerkt. De in dit plan getoonde impressies zijn ontwerpschetsen.

Het Zeeuws maritiem muZEEum is dé plek om de zeevaartgeschiedenis van Zeeland te vertellen. Maar wel op een manier die nieuwe generaties aanspreekt en recht doet aan ‘winnaars’ en ‘verliezers’. De huidige presentatie is twintig jaar oud en hoognodig aan vervanging toe. Met dit vernieuwingsplan wil het muZEEum een inhaalslag maken.

‘Vlissingen is eeuwenlang de meest strategisch gelegen maritieme stad van de Nederlanden.’

05

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Inleiding

HET ZEEUWS MARITIEM MUZEEUM

van aard. Het muZEEum beheert (deel)collecties van de gemeente Vlissingen, de Ruyteriana Stichting, het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, één van de grootste zee-archeologische collecties uit de VOC-tijd van de Staat der Nederlanden, diverse bedrijfshistorische collecties en een aantal (moderne) kunstcollecties.

Het Zeeuws maritiem muZEEum is sinds 2002 gevestigd aan de Nieuwendijk in Vlissingen. Het hart van het muZEEum is het 17e-eeuwse stadspaleis van de koopmans- en redersfamilie Lampsins. Daaraan zijn verbonden de Pakhuizen, het nieuwbouw-entreegebouw en de binnentuin. Daarnaast beheert het muZEEum drie locaties in de binnenstad: De Kazematten, de Oranjemolen en de Oostbeer. Het totale tentoonstellingsoppervlak van het muZEEum bedraagt ruim 1.500 vierkante meter. In 2019 trok het muZEEum meer dan 46.000 bezoekers, waarvan 24% uit Zeeland, 57% uit overig Nederland en 19% intenationale bezoekers.

Topstukken in de collectie zijn onder andere een portret van Michiel de Ruyter door Ferdinand Bol, het schilderij ‘Gezicht op Vlissingen’ van Petrus Segaers, het touwslagerswiel van Michiel de Ruyter, scheepskisten uit de vijftiende eeuw, het slavenschipmodel d’Elisabet Galy en verschillende objecten uit de collectie onderwaterarcheologie VOC-schepen ‘t Vliegend Hert en Rooswijk. Verschillende van deze topstukken zijn onderdeel van de canonvensters Michiel de Ruyter, de VOC en de slavenhandel. De collectie is digitaal ontsloten via collectienederland.nl en maritiemdigitaal.nl. Het muZEEum is lid van het Maritiem Portal van Nederland.

Het muZEEum heeft een professionele staf van 7 medewerkers (5,4 FTE) en werkt met 76 vrijwilligers. Het muZEEum valt onder de Stichting Maritiem Museum Zeeland en is een geregistreerd museum. De stichting heeft de ANBI-status en volgt de richtlijnen van de Governance Code Cultuur. Sinds 2019 is het muZEEum onderdeel van het Canonnetwerk.

COLLECTIE EN PRESENTATIE

De huidige vaste presentatie, grotendeels uit 2002, geeft aan de hand van de thema’s Water, Werk, Glorie en Avontuur een beeld van de Zeeuwse maritieme geschiedenis. Het muZEEum presenteert gemiddeld twee wisseltentoonstellingen per jaar.

Het muZEEum beheert met bijna 20.000 voorwerpen voor Zeeuwse begrippen een relatief grote collectie. De collectie is voornamelijk historisch en maritiem

06

3 Waarom vernieuwen? Het gaat goed met het Zeeuws maritiem muZEEum. De bezoekersaantallen zijn de afgelopen jaren gestegen, steeds meer (school)kinderen weten het muZEEum te vinden en in 2019 is het muZEEum één van de Canonmusea geworden. Tegelijkertijd is er het besef dat het muZEEum moet investeren om ook in de toekomst een attractief en financieel gezond museum te zijn.

‘Met het vernieuwingsplan laat het muZEEum zien dat het zich bewust is van de complexiteit van de (maritieme) geschiedenis. Niet langer is het alleen heldendom dat de klok slaat, ook de keerzijde van de Nederlandse expansie in het verleden zal worden uitgedragen. In deze visie toont het muZEEum zich een geestverwant met het Rijksmuseum, dat het museum hierin van harte ondersteunt.’ Jeroen ten Brugge, Conservator Maritieme Collecties Rijksmuseum

GEDATEERD Het muZEEumgebouw oogt weliswaar nog fris, maar de huidige presentatie is gedateerd en deels versleten. Er zijn te veel verhaallijnen met te weinig samenhang. Het levensverhaal van de beroemdste inwoner van Vlissingen, Michiel de Ruyter, heeft te weinig diepgang. Ook het verhaal en de rol van de oorspronkelijke hoofdbewoner van het pand - de familie Lampsins - ontbreekt. Er is te weinig terug te vinden over de keerzijde van ‘onze’ geschiedenis. Ook het maritieme heden van Zeeland en Vlissingen komen er nu bekaaid vanaf. De gebrekkige verbinding tussen de verschillende gebouwen belemmert een logische routing voor bezoekers. Het open depot voldoet niet aan de minimale eisen van klimaatbeheersing en opslag.

De huidige opstelling is vooral te weinig uitdagend voor de belangrijkste doelgroep van het muZEEum: families en kinderen woonachtig of op bezoek in Zeeland.

‘Er is niet veel terug te vinden over de keerzijde van ‘onze’ geschiedenis.’

07

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Waarom vernieuwen?

KANSEN Een aantal ontwikkelingen maakt het gunstig voor het muZEEum om nu te investeren in een vernieuwing:

Economie en onderwijs. De maritieme sector is - met North Sea Port als grensoverschrijdende internationale haven – één van de drijvende krachten achter de economie van de regio. Zeeland heeft van oudsher een ruim aanbod aan maritieme opleidingen. Samen met de maritieme bedrijven en opleidingen wil het muZEEum laten zien welke impact de maritieme sector nog steeds heeft.

Toegenomen belangstelling voor onze rol in de geschiedenis. Er wordt kritischer gekeken naar ons verleden als koloniale macht. Zeehelden vallen van hun voetstuk en de discussie over slavenhandel en de gevolgen daarvan is onderdeel van het maatschappelijk debat. Er is behoefte aan duiding en reflectie. Met de toetreding tot het Canonnetwerk (met de vensters Michiel de Ruyter, VOC en slavenhandel) is het muZEEum de uitgelezen plek om een meerstemmige en inclusievere visie op ons gedeeld verleden te laten zien.

 Aandacht voor cultuur- en erfgoededucatie. De vernieuwde inrichting kan dienen als middel om inclusiviteit te bevorderen en kinderen een brede blik op onze samenleving te geven. Elk onderwerp heeft meerdere gezichtspunten. Het muZEEum vormt een belangrijke schakel tussen de identiteit van stad of regio en een meerstemmig perspectief.

Toegenomen bezoek aan musea, toegenomen toerisme. Het bezoek aan musea is de afgelopen jaren fors gestegen. Dat komt grotendeels voor rekening van nieuwe musea of musea met vernieuwde presentaties. Het toerisme aan Zeeland is ook aanzienlijk toegenomen; dit zijn grotendeels geen ‘cultuurtoeristen’. Deze groep is echter wel geïnteresseerd in erfgoed, (historische) attracties en ‘coleur local’. Hier ligt een uitdaging voor het muZEEum: met een vernieuwde presentatie juist voor deze groep een aantrekkelijk optie te zijn.

‘North Sea Port is een grensoverschrijdende haven. Daarom werkt North Sea Port samen met het muZEEum om het maatschappelijk en economische belang van de hedendaagse havenactiviteiten in Zeeland en Vlaanderen te tonen aan een breed lokaal en (inter)nationaal publiek. Voor North Sea Port is het belangrijk dat muZEEum zich ook als educatief centrum voor het basis- en voortgezet onderwijs ontwikkelt.’

‘Het muZEEum is een belangrijke schakel tussen de identiteit van stad en regio en een meerstemmig perspectief.’

Jan Lagasse, CEO North Sea Port

08

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Waarom vernieuwen?

DOELSTELLINGEN VERNIEUWING MUZEEUM Een vernieuwende museale maritieme topattractie met een sterk eigen Zeeuws verhaal verbonden met de wereldgeschiedenis. Nationale positionering als hét zeevaardersmuseum. Plus 30% meer bezoekers in 2024.

Relevant, actueel en inclusief zijn: bijdragen aan de dialoog tussen generaties en diverse bevolkingsgroepen met een uitdagende presentatie en activiteiten, die reflectie en participatie stimuleren.

 Een sterk educatief museum. Voor alle kinderen is het muZEEum een leuke en leerzame ervaring, passend in het curriculum van scholen. Vanaf 2023 brengen alle basisschoolkinderen en 50% van alle leerlingen uit Zeeland van het voorgezet onderwijs, minimaal één keer in hun schoolcarrière een bezoek aan het muZEEum.

Een zichtbare collectie. Naast de vernieuwing van de vaste presentatie, zet het muZEEum in op het digitaal ontsluiten van de volledige collectie, online toegankelijk voor iedereen.  Een duurzame presentatie in een duurzaam gebouw. Een presentatie die minimaal tien jaar meegaat en eenvoudig is te actualiseren, in een gebouw dat in 2026 50% minder energie verbruikt.

 Een sterkere binding met de lokale bevolking. Minimaal 50% van Vlissingse bevolking en 25% van de inwoners uit de regio brengen minimaal eens in de vijf jaar een bezoek aan het muZEEum.

‘Het muZEEum heeft een bepalende plaats in het onderwijs. Het maakt het verleden zichtbaar voor kinderen, die later als wereldburger verder gaan. Aandacht voor de regionale geschiedenis met alomvattende thema’s als de 17e eeuw, zeeslagen, maar ook de slavenhandel, zijn een voorwaarde om het leven van nu te kunnen begrijpen.’ Henk Zielstra Voorzitter College van Bestuur Archipel Scholen

09

4 Uitgangspunten herinrichting Het muZEEum wil een meer persoonlijke, gelaagde en interactieve presentatie met een duidelijke verhaallijn, waarin ontwikkelingen uit het heden worden verbonden met het verleden. Het wil verhalen vertellen die onlosmakelijk zijn verbonden met de geschiedenis en identiteit van Vlissingen en Zeeland, maar ook met die van Nederland. VAN BIERDRAGER TOT NATIONALE HELD

De herinrichting verbindt de grote historische lijnen met de kleine invoelbare geschiedenissen van de hoofdrolspelers. Uitgangspunt is dat - ook zonder interesse of kennis van de geschiedenis - het vernieuwde muZEEum een bijzondere attractie is om met plezier naartoe te gaan. Afwisseling, gelaagdheid, ontdekken en het ervaren van de historische sensatie staan centraal.

Het persoonlijke levensverhaal van Michiel de Ruyter is ook relevant voor jongeren. Hij belichaamt het succesverhaal van ‘krantenjongen tot miljonair’. Als zoon van een eenvoudige bierdrager is hij opgeklommen tot hoofd van de Nederlandse vloot. De leergierigheid en discipline waarmee Michiel de Ruyter het zover heeft geschopt, is inspirerend voor kinderen.

M A R ITIE M DN A

REFLECTIE Het verhaal van Michiel de Ruyter en andere zeevarenden raakt aan thema’s als het koloniale verleden, (slaven)handel en heldendom. Het gaat over onze nationale trots en identiteit en roept vragen op. Hoe denken wij over onze rol in het verleden en hoe gaan wij hiermee om? Hier ligt een maatschappelijke rol voor musea. Het muZEEum biedt een uitgelezen plek om deze actuele en relevante nationale vraagstukken in een historisch meerstemmig perspectief te plaatsen en te duiden. Om te reflecteren op ons nationale verleden en plaats te bieden aan discussie. Het Zeeuwse verhaal wordt daarmee naar een hoger plan getild.

MAATSCHAPPELIJK RELEVANT Nederland is een maritieme natie. Tot op de dag van vandaag is de band met de zee van invloed op de Nederlandse mentaliteit. Op weinige plekken in Nederland is het leven zo met de zee verbonden als in Zeeland. Vanuit de Zeeuwse havens vertrekken al eeuwenlang schepen naar alle uithoeken van de wereld. Het muZEEum is dé plek om het maritieme verleden en heden met elkaar te verbinden en te laten zien hoe groot – nog steeds de maritieme invloed is op ons dagelijks leven.

‘In het huidige gepolariseerde debat over ons koloniaal verleden en in het bijzonder over het Nederlandse aandeel in de slavenhandel en slavernij, is het vernieuwingsplan van het Vlissingse maritiem muZEEum een verademing. In plaats van meningen wordt aan dit gevoelige deel van de geschiedenis in de nieuwe opzet van het museum gedocumenteerd met de resultaten van wetenschappelijk historisch onderzoek.’ Piet Emmer, Emeritus professor Europese expansie & migratie, specialist slavernijverleden Detail schilderij Michiel de Ruyter met Jan Compagnie, J. Egenberger

10

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Uitgangspunten herinrichting

V E R H A LE N O P LO C ATIE Grote heersers als Karel V, Filips II en Napoleon zien Vlissingen als de poort naar de Nederlanden. De strategische ligging aan de Westerschelde zorgt voor groei en welvaart van Vlissingen, maar de stad is vanwege die ligging ook vaak het toneel van strijd en verwoesting geweest. Zichtbare sporen uit het verleden zijn nog overal terug te vinden in de stad.

VERBONDEN AAN LOCATIES Grote troeven van het muZEEum zijn de ligging en de gebouwen. In de nieuwe inrichting worden de verhalen verbonden met de historische locaties. In het 17e -­ eeuwse Lampsinshuis, het woon-­en handelshuis van de machtige reder­en koopmansfamilie Lampsins, (betrokken bij de VOC, WIC, handel en kaapvaart én opdrachtgevers van Michiel de Ruyter) wordt dé plek om - met alle nuances - het verhaal te vertellen van de bloeiende Zeeuwse zeevaart in de 17e- ­e euw. In de Kazematten, onderdeel van het Keizersbolwerk uit 1548, komt de nadruk te liggen op het verhaal van Vlissingen als vestingstad. In de Oranjemolen, o ­ nderdeel van het WO II herdenkingsgebied Uncle Beach­, wordt ingezoomd op de Slag om de Schelde tijdens de Tweede Wereldoorlog.

‘Het museum wil het verhaal van de zeevaart vertellen vanuit het perspectief van de zeevaarders.’

FO CUS O P B E ZO E K E R S E R VA R ING

PE R S O O N LIJK PE R S PEC TIE F

HELDERE VERHAALLIJNEN, HELDERE ROUTING

ZEEVAARDERS VAN TOEN, ZEEVARENDEN VAN NU

De nieuwe vaste presentatie krijgt een herkenbare rode draad, met duidelijke verhaallijnen en een heldere routing. Het is concreet, herkenbaar en toegankelijk voor een breed publiek. De presentatie is gelaagd: de bezoeker kan kiezen voor een visuele beleving van de hoogtepunten, maar de presentatie biedt ook verdieping, legt verbanden en zet aan tot reflectie en participatie. De nieuwe opstelling sluit aan bij de (persoonlijke) belevingswereld van de bezoeker en verrast ook door vernieuwende inzichten.

Het museum wil het verhaal van de zeevaart vertellen vanuit het perspectief van de zeevaarders. Over het zeemansleven, avonturen, ontdekkingsreizen en zeeslagen. En over moed en ondernemerschap, overwinningen en tegenslagen. Verhalen van bekende zeevaarders, maar ook die van de bootsjongens en de vrouwen aan wal die achter­bleven. Verhalen van de zeevaarders van toen, maar ook verhalen van zeevarenden van nú.

11

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Uitgangspunten herinrichting

O PZ E T PR E S E NTATIE •

•  Waar het echt van toegevoegde waarde is, worden digitale technieken ingezet, zoals een toelichtende film, een interactief spel of animaties. Via de audiotour wordt het museumbezoek gepersonaliseerd naar bijvoorbeeld leeftijd, interesse of beperking.

 e lokale historische gebeurtenissen verbinden D met de nationale verhaallijn geeft context en vormt de rode draad. Op de wanden ziet de bezoeker met kaarten, schilderijen, tijdbalken, infographics en korte tekst(en) over welk thema en tijd het gaat. De bezoeker heeft telkens meerdere opties om zich te verdiepen in het thema: een toelichting via audio, een kort filmpje of tekstdisplay.

•  Hands-on-activiteiten krijgen in elke ruimte een plek, zoals bijvoorbeeld het draaien aan een touwslagerswiel, scheepsknopen maken, een object vasthouden of een schip beladen. Simpele activiteiten, maar doeltreffend. Met interactives maken we ingewikkelde zaken op een speelse manier inzichtelijk en betrekken we bezoekers (samen) actief bij het onderwerp.

• De persoonlijke geschiedenis(sen) laat individuele situaties en motivaties zien. Welke personen staan symbool voor het thema? Wat hebben ze gedaan, wat waren hun drijfveren? Afbeeldingen, persoonlijke spullen en (ego)documenten brengen de hoofdpersonen tot leven. De bezoeker treedt soms letterlijk in de voetsporen van of staat tegenover één van de hoofd­personen.

•  De nieuwe presentatie wordt ook een zintuigelijke ervaring. Niet alleen zien en horen (onderwater, scheeps­geluiden), maar ook ruiken (kruit, verrot hout), proeven (zout, specerijen) en voelen (kanonskogel, touw) komen aan bod. Met een meer zintuigelijke ervaring maken we het muZEEum tegelijkertijd toegankelijker en interessanter voor bezoekers met een beperking.

• Objecten versterken het verhaal over het leven in die tijd en representeren de verschillende kanten van een verhaal of gebeurtenis.

Impressie presentatie Slavenhandel met slavenschip D’Elisabet Galy

12

5 Het vernieuwingsplan Het concept: de zeereis De nieuwe vaste presentatie wordt opgezet als een zeereis, verteld vanuit de persoonlijke perspectief van de zeevaarders. De zeereis verbindt Vlissingen (en Zeeland) met Nederland en met de rest van de wereld. Zeevaarders kwamen in aanraking met andere culturen, gebruiken en gewoontes. En zeevaarders kwamen overal vandaan. Ze verbinden ook heden met verleden: Zeeuwse schepen bevaren nog steeds de wereldzeeën. Plattegrond nieuwe indeling Zeeuws maritiem muZEEum A Introductie B De wereldgeschiedenis van Zeeland C Alle hens aan dek: Educatieruimte D Vergader- en trainingsruimte E Tuinpaviljoen en ontvangstruimte F De maritieme wereld van nu G Duikexpeditie ‘t Vliegend Hert B3

B2

F

G

C

E

D

B1

ENTREE

A

13

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Het vernieuwingsplan

DE ROUTE ‘De enorme publieke belangstelling die wij tijdens ons archeologisch onderzoek hebben mogen ervaren was een duidelijk bewijs voor relevantie van de opgraving en de honger van een breed publiek naar nieuwe informatie over de VOC, de Gouden Eeuw en de onderwaterarcheologie. De combinatie van deze drie thema’s in het MuZEEum gaat ongetwijfeld een zinderende presentatie opleveren.’

A. INTRODUCTIE Bij binnenkomst in het muZEEum staat je meteen oog in oog met een silhouet van een 17e-eeuws koopmansschip op ware schaal. In de verschillende ruimtes van het schip zijn objecten en fragmenten geplaatst afkomstig uit vergane schepen uit die tijd zoals houtdelen van de boeg, een spijkervat en kanonnen. Even verderop word je welkom geheten door een jonge Michiel de Ruyter. Hij neemt de bezoeker mee in het leven van Vlissingen in de 17e-eeuw, geïllustreerd door het vogelvluchtperspectiefschilderij van Petrus Segaers.

Martijn Manders, Expeditieleider Rooswijk, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

B. DE WERELDGESCHIEDENIS VAN ZEELAND LAMPSINSHUIS B2 De presentatie sluit af met een reflectieruimte, waarin de bezoeker aan de hand van dillema’s zijn eigen oordeel kan vormen over thema’s als zeehelden, de Gouden Eeuw, de positie van vrouwen, slavernij en ongelijkheid toen en nu. De reflectieruimte maakt de bezoeker bewust dat het perspectief op de geschiedenis per tijdsperiode verandert.

B1 Aan de hand van persoonlijke verhalen van zeevaarders, koopvaarders en kapers maken bezoekers een 17e-­eeuwse zeereis. De zeereis begint met het bouwen van het schip, daarna het bemannen en bevoorraden, het uitvaren en navigeren, handeldrijven en oorlogvoeren en sterven en vereren. De ‘achterblijvers’, de mannen en vrouwen aan de wal, krijgen met een eigen ruimte een volwaardige plek. De 17e-­eeuwse zeereis eindigt in het torentje van Lampsins, waar het uitzicht over de stad en de Westerschelde, verleden en heden met elkaar verbindt.

Collectie Topstukken o.a. maquette Dokje van Perry, portretten Michiel de Ruyter en Anna van Gelder, het wiel van Michiel, modelschepen de Zeven Provinciën en slavenschip D’Elisabet Galy, famileschilderij De Ruyter, vondsten VOC-schip de Rooswijk.

Een bont gezelschap van bekende en onbekende personages komt voorbij. We volgen de loopbaan van Michiel de Ruyter van hoogbootsjongen, kaapvaarder tot kapitein van zijn eigen handelschip tot uiteindelijk admiraal van ’s lands zeevloot. Speciale aandacht is er voor zijn derde vrouw Anna van Gelder, die – net als veel kapiteinsvrouwen – een belangrijke rol speelde bij de bevoorrading van schepen en de loonbetaling aan de schepelingen. Zij staat symbool voor de vrouwen aan wal. Ook de machtige reders­- en koopmansfamilie Lampsins, – economische vluchtelingen uit Oostende – k­ eert op verschillende momenten terug in het verhaal: als werkgever van Michiel de Ruyter, als scheeps­bouwer, slavenhandelaar en baron van het Caribische eiland Tobago.

Beleving/interactie Audio en projecties hoofdrolspelers van de zeereis, doeen ontdekspellen waar samen spelen centraal staat. B3 Het unieke huidige open depot op de zolderverdieping van het muZEEum krijgt een nieuwe inrichting. Het muZEEum bezit een rijke collectie van ruim vier eeuwen maritiem erfgoed. De topstukken zijn terug te vinden in de vaste presentatie. Veel – met name gebruiksvoorwerpen – blijven achter in het depot: munten, zeekaarten, serviesgoed, flessen, navigatie­instrumenten, etc. Op een interactieve wijze nemen we het publiek mee in het materiaalgebruik, innovaties, ambacht en technisch vernuft. We laten zien waarom iets de moeite waard is om te bewaren en wat er komt kijken bij het bewaren van objecten.

En nog meer bekende en minder bekende Zeeuwse zeevaarders én de achterblijvers aan de wal krijgen een stem.

14

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Het vernieuwingsplan

C. EDUCATIERUIMTE: ALLE HENS AAN DEK SCHELDEZAAL

Beleving/interactie Simulatiespel beloodsen, brug offshore schip, (semi)live verbindingen met de zeevaarders van nu, interactieve havenmaquette.

De Scheldezaal wordt bestemd tot educatieruimte voor het basisonderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Hiermee gaat een grote wens van het muZEEum in vervulling en is het muZEEum in staat om meer schoolklassen op een veel betere manier te ontvangen. De ruimte krijgt een maritieme vormgeving en is direct verbonden met de hoofdpresentatie van het muZEEum.

G. DUIKEXPEDITIE ‘T VLIEGEND HERT PAKHUIZEN ONDER De bezoeker belandt in een onderwateravontuur, op zoek naar vergane schepen in de monding van de Westerschelde en de Noordzee. Op een interactieve wrakkenkaart zien bezoekers welke schepen schipbreuk geleden hebben. De hoofdrol is voor het in 1735 voor de kust van Walcheren vergane VOC schip ’t Vliegend Hert. Het schip verging samen met haar zusterschip de Anna Catharina in een zware storm en is nog steeds één van de grootste scheepsrampen uit de Nederlandse geschiedenis. De virtuele duikexpeditie maakt de oorzaak en omvang van deze rampen langzaam zichtbaar. Nieuwsgierigheid wordt gewekt: wat is er precies gebeurd, waar was het schip op weg naartoe en hoe is het gezonken?

D. ONTVANGST- EN TRAININGSRUIMTE TOBAGOZAAL De Tobagozaal wordt de nieuwe ontvangst- en trainingsruimte van het muZEEum. De bedoeling is dat - in nauwe samenwerking met maritieme opleidingen en het bedrijfsleven - jongeren en studenten kennismaken met beroepen in de maritieme wereld. Ook is de ruimte geschikt voor ontvangst van relaties van sponsoren c.q. partners van het muZEEum.

Objecten Met een virtuele duik worden bijzondere objecten gevonden op de zeebodem, waaronder persoonlijke bezittingen van de bemanning, zilverbaren, smokkelgeld en karabijnen.

E. TUINPAVILJOEN BINNENTUIN Om de doorstroom naar de Pakhuizen aanzienlijk te verbeteren, wordt in de binnentuin van het muZEEum een glazen paviljoen gebouwd. Het paviljoen doet dienst als transferruimte, maar ook als ontvangstruimte voor groepen en een korte koffie- of frisdrankstop. Realisatie van het tuinpaviljoen is cruciaal om de veelvoud aan bezoekers te kunnen ontvangen.

Met deze presentatie wil het muZEEum het belang van onderwaterarcheologie bij een breed (en jong) publiek onder de aandacht brengen.

F. DE MARITIEME WERELD VAN NU PAKHUIZEN BOVEN

Attractie/interactie Onderwaterwereld, duikklok, digitale ontdektafel, beleving ondergang ’t Vliegend Hert, originele vondsten in concretie.

Collectie Topstukken uit collecties Rooswijk en ’t Vliegend Hert o.a. kaascontainer, brandenwijnkommen, kleding, smokkelgeld geldkisten.

De strategisch ligging aan diep vaarwater heeft Zeeland en Vlissingen veel gebracht. Scheepsbouw is hier nog steeds belangrijk; één van de weinige overgebleven plekken in Nederland. De huidige ontwikkelingen in de haven, de logistieke processen, de nog steeds belangrijke rol van loodsen en het leven van de hedendaagse zeevaarder komen aan bod in de presentatie. We stappen virtueel aan boord van een modern containerschip, een kraanschip voor windmolenparken of een van de ultrasnelle loodsboten. Ook de innovatieve toekomstige ontwikkelingen in de haven en scheepvaart krijgen een plek.

15

Impressie onderwaterarcheologie

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Het vernieuwingsplan

SCHEEPSRAMPEN EN SCHATDUIKEN

Men haalde ook een stevige houten kist met geld naar boven; het eerste ondubbelzinnige archeologische bewijs dat de VOC-officieren geld smokkelden naar Batavia. Aan deze en andere ongelukken herinneren de (ook nog recente) vondsten op de Walcherse stranden van tropische kaurischelpjes. Deze werden door de VOC uit de Oost gehaald en door de West-Indische Compagnie (WIC) gebruikt om er in Afrika slaven mee te kopen.

Van de in totaal in Nederland ruim 2000 gebouwde VOC-schepen zijn 675 schepen vermist of vergaan; dichtbij het vaderland of in den vreemde. Van al die verloren schepen zijn slechts een dertigtal wrakken gelokaliseerd, waarvan een aantal in Zeeuwse wateren. De dubbelramp van ’t Vliegend Hert en de Anna Catharina in 1735, wordt wel beschouwd als één van de grootste scheepsrampen van die tijd.

Door de nauwe band met schatduiker Cowan belandde ook een aantal zeer unieke vondsten van het volgeladen VOC-schip Rooswijk, vergaan in 1740 voor de kust van Engeland, in het muZEEum. In 2017 wordt een nieuwe omvangrijke duik- expeditie uitgerust naar de Rooswijk, dit keer onder auspiciën van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). De objecten geven een uniek beeld van het schip, zijn lading en de gebruiksvoorwerpen aan boord.

Pas in 1981, bijna twee en een halve eeuw later en na drie jaar zoeken, slaagde de Britse wrakduiker Rex Cowan erin het wrak te vinden. Twintig jaar later, in 2002, werden de vondsten van een nieuwe expeditie van Cowan en de zijnen in het toen net geopende Zeeuws maritiem muZEEum gepresenteerd, waaronder een rijke oogst van bestek, gespen en knopen, rollen zijde, gereedschap, luizenkammen, vaatwerk, loden containers met ansjovis, kaas en tabak en allerhande luxe artikelen.

Bron: Zeeuws maritiem muZEEum, Erfgoed Zeeland/Zeeuwse Ankers

Lensen en bril Rooswijk, topstuk Canon

16

6 Organisatie en planning ORGANISATIE Voor de herinrichting is een projectteam opgericht, dat bestaat uit een zakelijk projectleider, inhoudelijk projectleider, hoofd ontwerp & techniek en hoofd communicatie; allen vaste medewerkers van het muZEEum. Voor de bouwkundige proces- en projectleiding is een externe deskundige aangetrokken. Het projectteam laat zich adviseren door deskundigen en experts. Aan het projectteam zijn de taskforce financiering en de klankbordgroep gekoppeld. In de klankbordgroep zijn historici, onderwijsdeskundigen, museum-­en communicatie­experts en kinderen vertegenwoordigd. Het projectteam rapporteert aan het bestuur van de Stichting Maritiem Museum Zeeland.

het Rijksmuseum, het Scheepvaart­museum, RCE Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Er wordt nu bekeken welke werken in depot liggen bij andere (Rijks­) musea, die interessant zijn voor de nieuwe presentatie. Overige samenwerkingen: Provincie Zeeland, gemeente Vlissingen en Middelburg, (maritieme) opleidingen Hogeschool Zeeland en MBO Scalda, basis­- en voortgezet onderwijs, Kunsteducatie organisaties, Zeeland Marketing, Ondernemersvereniging Vlissingen, North Sea Port.

REALISATIE Het muZEEum streeft ernaar om zo kort mogelijk dicht te zijn voor publiek. Voor de realisering van de herinrichting van het Lampsinshuis en bouw tuinpaviljoen (Fase I) gaat het muZEEum zes maanden dicht. Tijdens de herinrichting van de Pakhuizen (Fase II) blijft het muZEEum open. Het muZEEum wil de volledige herinrichting in 2024 hebben afgerond.

SAMENWERKINGEN Voor realisatie van het historische deel worden bestaande samenwerkingen geïntensiveerd o.a. met de themamusea in Zeeland, het Zeeuws Archief, de Walcherse Archeologische Dienst, Erfgoed Zeeland,

Impressie: bouwen van een schip en introductie Michiel de Ruyter en Cornelis Lampsins

17

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Organisatie en planning

FASERING PROJECT I

INITIATIEFASE

Uitgangspunten herinrichting Opstellen inhoudelijk concept Adviezen deskundigen en klankbordgroep/bijstellen concept Indicatie begroting en dekkingsplan

II

DEFINITIEFASE

Vaststellen definitief inhoudelijk concept Opstellen projectplan Randvoorwaarden en ontwerpeisen/wensen Begroting en dekkingsplan

III

FINANCIERINGSFASE

Financieringsplan Aanvragen fondsen overheden, sponsoren, giften en donaties

IV

ONTWERPFASE

Selectie bureaus Uitwerking/vormgeving deelontwerpen Definitieve begroting op deelontwerpen

V

VI

VII

nov ’18 - jun ’19

jun ’19 - dec ’19

okt ’19 - mrt ’22

apr ’20 - dec ’21 | Lampsinshuis* apr ’22 - sep ’22 | Pakhuizen

VOORBEREIDINGSFASE

jan ’22 – okt ’22 | Lampsinshuis* okt ’22 - dec ’22 | Pakhuizen

Projectplan + draaiboek uitvoering Selectie uitvoeringsbedrijven

UITVOERINGSFASE

Sluiting muZEEum/start uitvoering deelprojecten Marketingplan gereed, aanpassing huisstijl, opzet campagne

OPLEVERINGSFASE

Bijstelling Onderhoudsplan Publiekscampagne

nov ’22 - apr ’23 | Lampsinshuis* jan ’23 - mrt ’23 | Pakhuizen mei ’22 - jun ‘22 | Lampsinshuis* apr ’23 - mei ’23 | Pakhuizen

*Lampsinshuis is inclusief vernieuwing entree, tuinpaviljoen, educatieruimte en vergader- en trainingsruimte

18

7 Marketing en communicatie Op weinig plaatsen in Nederland is het maritieme verleden en heden zo tastbaar als in Vlissingen. Overal zijn de sporen terug te vinden van de stad als strijdtoneel van vele oorlogen. Michiel de Ruyter is nog alom aanwezig. Het muZEEum zelf is gevestigd in het stadspaleis van de roemruchte koopmansfamilie Lampsins, een familie die symbool staat voor de macht en de donkere kanten van de VOC en WIC. Op het dakterras van het muZEEum vloeien verleden en heden samen: duizenden schepen groot en klein varen jaarlijks rakelings langs op weg naar de havens van Vlissingen, Gent en Antwerpen.

Stad, museumcomplex en collectie zijn de ingrediënten om de rijke historie invoelbaar te maken voor bezoekers. De erfgoedbeleving in de stad loopt naadloos over in het muZEEum zelf. Verhalen over het verleden, met een betekenis voor het heden. Verhalen en anekdotes die bezoekers verbinden met hun eigen leefwereld. Dit is terug te vinden in de missie en visie van het muZEEum en het is de basis voor de marketing­- en communicatiestrategie.

ONZE VISIE EN MISSIE Het muZEEum laat zien dat de strategische ligging aan zee allesbepalend is geweest voor de geschiedenis van Vlissingen, Zeeland en Nederland. In haar glorie, maar ook de donkere kanten. Wij zien het als onze maatschappelijke opdracht om verschillende generaties hiermee te inspireren en hieraan te verbinden. We doen dat door onze collectie op een meerstemmige wijze te presenteren in een markant gebouw op een unieke locatie aan zee. Onze missie is dat wij elke dag boeiende verhalen vertellen over de geschiedenis van de zeevaart en zeevaarders en vanuit die verhalen trekken we parallellen met het heden. Op deze manier ontstaat een andere kijk op onze geschiedenis en op onze toekomst. Wij faciliteren en stimuleren ontmoetingen, brengen mensen in aanraking met verhalen van anderen en dragen daarmee bij aan het zelfbeeld of de kijk op andersdenkenden.

Dakterras verbinden met heden en verleden rede van Vlissingen

19

‘Voor veel toeristische bezoekers zal de imposante maritiemhistorische betekenis van Zeeland een openbaring zijn.’

PROJECTPLAN Vernieuwing Zeeuws maritiem muZEEum

Marketing en communicatie

POSITIONERING

DOELGROEPEN:

Het Zeeuws maritiem muZEEum gaat zich meer nationaal positioneren als hét zeevaardersmuseum van Nederland. Een sterk eigen Zeeuws (en Vlissings) verhaal verbonden met de (inter­)nationale geschiedenis. Het muZEEum is Canonmuseum met de vensters Michiel de Ruyter, VOC en slavenhandel. Voor veel toeristische bezoekers zal de imposante maritiem­historische betekenis van Zeeland een openbaring zijn. Vlissingen is het startpunt van een wereldreis, een meerstemmig en inclusief verhaal waarin bekende én onbekende zeevaarders een stem krijgen. Maar ook de minder heroïsche belevenissen van de mannen, vrouwen en kinderen aan wal, allen verbonden met de zeevaart, zijn te horen.

1 Families uit binnen- en buitenland vinden in het muZEEum het maritieme verhaal van Zeeland verbonden met de Nederlandse­en de wereldgeschiedenis. Het gaat grotendeels om de niet traditionele museumbezoekers. Beleving, iets doen wat een blijvende herinnering geeft, verbonden­heid en vooral samen iets leuks doen staan voorop. Circa 55% van de totale bezoekers. Van de buitenlandse bezoekers (15%) vormen Duitsers en Belgen veruit de grootste groep. Deze groep wordt via een meertalige website, audiotour en begeleidingsteksten bediend.

Als opmaat is de website van het muZEEum vernieuwd. Per doelgroep wordt een social-media-mix gemaakt en worden influencers benaderd. Offline worden ambassadeurs uit verschillende domeinen ingezet. De afgelopen jaren organiseerde het muZEEum jaarlijks een vaksymposium over een actueel onderwerp. Het plan is dit symposium uit te breiden met een publieksdeel en het nadrukkelijker in te zetten in de positionering van het muZEEum. Een sterke, meer bij de nieuwe positionering passende naam van het museum wordt overwogen.

2 Voor scholen uit basis- en voorgezet onderwijs wil het muZEEum fungeren als een inspirerend extern klaslokaal, waar geschiedenis tot leven komt. Kernwoorden: zelf ontdekken, eigen leefomgeving, inclusiviteit. Circa 10% van de totale bezoekers. 3 Voor de lokale/regionale bevolking is het muZEEum dé ontmoetingsplek waar álle inwoners van Zeeland en specifiek Vlissingen zich welkom voelen en kennismaken met hun eigen geschiedenis. Focus op betrokkenheid, participatie en ontmoeting door activiteiten over regionale en lokale thema’s. Circa 25% van de totale bezoekers.

‘De toewijding waarmee de Zeeuwen hun helden vereren maar ook de onbevangenheid waarmee de rauwranden van ons verleden worden bloot­­ gelegd trof mij, al was het maar omdat het muZEEum gevestigd is in het huis van een oud-slavenhandelaar. Amsterdam bloeide op in de Gouden Eeuw, maar zonder de Zeeuwse geuzen, zeevaarders en mariniers waren we nog steeds overgeleverd aan de genade van onze armzalige moerasdelta.’ Jort Kelder, presentator

4 Liefhebbers van maritieme geschiedenis vinden in het vernieuwde muZEEum bijzondere objecten en verhalen. Kernwoorden: gelaagd­ heid, diepgang, thematentoonstellingen. Circa 10% van de totale bezoekers. 5 Alle mensen met een beperking waaronder fysiek mindervaliden, slechthorenden en zienden, mensen met een geheugenziekte. Deze groep wil het muZEEum een vergelijkbare ervaring geven als de andere bezoekers. Dit vraagt per beperking om een specifieke aanpak. Het muZEEum wil dit waar mogelijk meteen realiseren, of anders in een tweede fase.

COMMUNICATIE HERINRICHTING In het herinrichtingstraject gaat het muZEEum continu, zowel intern als extern, communiceren over de voortgang. Via nieuwsbrieven, de website en social media en een speciaal voortgangsblog worden geïnteresseerden op de hoogte gehouden en gestimuleerd om reacties te geven. De Tobagozaal is gedurende de hele vernieuwingsperiode ingericht als interactieve work in progress ruimte, vrij toegankelijk voor publiek. In het vernieuwingstraject wordt in deze ruimte tevens gebruikt voor brainstorm­ sessies met de verschillende stakeholdergroepen.

20

8 Financiën

BEGROTING EN DEKKING

BEHEER EN EXPLOITATIE

Voor de herinrichting is een begroting opgesteld, gebaseerd op ervaringscijfers van eerdere projecten en inschattingen van bureau Duinzand. De totale projectkosten bedragen 2,3 miljoen euro. Het dekkingsplan is opgesteld met de kennis die het muZEEum heeft van eerdere projecten, kengetallen en offertes. Er is een apart sponsor- en ’donatie en giften’-plan opgesteld.

Het muZEEum verwacht een toename van de jaarlijkse exploitatielasten van 15%. De hogere exploitatielasten bestaan uit onderhoud (techniek) en personeel (onderhoud, educatie, publieksbegeleiding). De hogere exploitatiekosten zullen worden gefinancierd uit de hogere inkomsten vanuit de kaartverkoop (meer bezoekers), structurele overheidsbijdrage(n) en de meerjaren-partnerships.

De dekking is afkomstig van (met tussen haakjes de dekkingspercentages): Overheden: provincie en gemeente (24%) Fondsen: nationaal, regionaal, lokaal (40%) Sponsoren: bedrijven (14%) Donaties en giften: loterijen, bedrijven, particulieren (23%)

‘Iedereen zou kennis moeten maken met de Zeeuwse maritieme geschiedenis. Een geschiedenis die onmiskenbaar nauw verbonden is met die van Nederland. Het Zeeuws maritiem muZEEum is dan ook terecht één van de Canonmusea van Nederland. Met de nieuwe beoogde presentatie wil het muZEEum nieuwe generaties met open vizier naar de geschiedenis laten kijken. Het muZEEum levert daarmee een bijdrage aan wie wij zijn en wat ons verbindt.’ Jan Peter Balkenende, historicus en voormalig minister-president Nederland

Scheephuidenwand Zeeuws maritiem muZEEum

21