Bijlage 2 Omgevingskwaliteitskader Vlieland_Zwartgemaakt

OMGEVINGSKWALITEITSKADER GEMEENTE VLIELAND JULI 2025 OPDRACHTGEVER: GEMEENTE VLIELAND PROJECTNUMMER: 20210808

INTRODUCTIE De gemeente Vlieland heeft dit Omgevingskwaliteitskader opgesteld ter vervanging van de welstandsnota. In dit kwaliteitsdocument worden de kwaliteiten van gebouwen en plekken op het eiland beschreven. Met het Omgevingskwaliteitskader als toetsingskader, wil de gemeente niet alleen eisen stellen aan de kwaliteit van gebouwen, maar ook aan de percelen waarop de bebouwing staat én aan de kwaliteit van de openbare ruimte, zoals straten, pleinen en groen. In dit kwaliteitsdocument worden gebieden aangewezen waarin gebouwen en plekken met vergelijkbare kwaliteiten voorkomen. Per gebied worden de kwaliteiten beschreven. Zo kunnen er eisen worden gesteld aan nieuwe gebouwen en andere veranderingen, zodat ze passen bij de omgeving die er al is. Maar er kan ook voor worden gekozen om hier juist geen eisen aan te stellen, bijvoorbeeld in gebieden waar meer diversiteit geaccepteerd wordt. Het Omgevingskwaliteitskader heeft als doel om te kunnen sturen op ruimtelijke kwaliteit en daarmee de bestaande en nieuwe waarden en kwaliteiten te borgen. Daarom worden in het Kwaliteitskader regels opgenomen, waarvan alleen gemotiveerd kan worden afgeweken.

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 2 / 3

INHOUD 1 - Inleiding 2 - Ruimtelijke kwaliteit op Vlieland 3 - Gebied 1 - Beschermd dorpsgezicht 4 - Gebied 2 - Dorpsuitbreiding 5 - Gebied 3 - Willem de Vlaminghweg e.o. 6 - Gebied 4 - Havenfront 7 - Gebied 5 - Bedrijventerrein en jachthaven 8 - Gebied 6 - Recreatiewoningenterrein 9 - Gebied 7 - Buitengebied Bijlage 1: nadere uitwerking beschermd dorpsgezicht

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 3 / 90

1 INLEIDING

INLEIDING Opgave

ook een instrument om de communicatie en participatie tussen alle betrokken partijen te verbeteren en om de duurzaamheid en het welzijn van de inwoners te vergroten.

De gemeente Vlieland heeft de taak om te zorgen voor een goede omgevingskwaliteit. De openbare ruimte met onder meer bouwwerken en voorzieningen vormen samen de dagelijkse leefomgeving van de mensen op Vlieland. Bouwwerken kunnen het landschap verrijken, maar het kan ook voorkomen dat een bouwwerk niet past in de omgeving of in het landschap óf bij de identiteit van Vlieland. Om te kunnen sturen op de gewenste kwaliteit van de leefomgeving, is het van belang om samen heldere afspraken te maken over de wijze waarop met de gebouwde en onbebouwde omgeving wordt omgegaan. Daarvoor is het essentieel om de bestaande ruimtelijke, landschappelijke, stedenbouwkundige en architectonische kenmerken te waarderen, om deze vervolgens als uitgangspunt te nemen voor het stellen van toetsingsregels voor nieuwe ontwikkelingen. Hiermee kan gestuurd worden op de omgevingskwaliteit van Vlieland, zodat deze beschermd en versterkt wordt voor de toekomst.

Relatie met de Welstandsnota en de Omgevingsvisie De gemeente Vlieland heeft in mei 2022 de Omgevingsvisie Vlieland 2050 en in april 2024 de eerste actualisatie daarvan vastgesteld. In deze Omgevingsvisie geeft de gemeente aan veel belang te hechten aan het behoud en de versterking van de ruimtelijke kwaliteit van het eiland. Hierbij wordt ‘ruimtelijke kwaliteit van de fysieke leefomgeving’ breder geïnterpreteerd dan in de gemeentelijke Welstandsnota: de ruimtelijke kwaliteit van de fysieke leefomgeving gaat over de bebouwing, en over de relatie die deze bebouwing met haar omgeving en het landschap heeft. Daarnaast is ook de openbare ruimte, zoals straten, pleinen en groen, onderdeel van de fysieke leefomgeving.

In deze nota wordt het gehele eiland behandeld, zowel de kern Oost-Vlieland, als het havengebied, de recreatieterreinen en het overig buitengebied. Elk deelgebied heeft haar eigen onderscheidende kenmerken en bijzondere kwaliteiten. De bestaande landschappelijke en natuurlijke waarden vormen daarbij een een belangrijke basis. Deze hebben een historische waarde en moeten voor de toekomst behouden blijven. Deze ruimtelijke kwaliteiten worden vastgelegd en gewaardeerd. Dit vormt de basis voor de te stellen eisen aan nieuwe gebouwen en veranderingen in de (openbare) ruimte, zodat ze passen in het landschap en bij de omgeving die er al is.

Context Het verdrag van Davos In 2018 werd door de gezamenlijke Europese ministers van Cultuur de Verklaring van Davos over Baukultur gepresenteerd. In die verklaring werd gesteld dat we de grote bouwopgaven waar we nu voor staan alleen kunnen aanpakken wanneer we de cultuur van het bouwen centraal stellen. Iedere ingreep in de fysieke omgeving moet bijdragen aan een betere omgevingskwaliteit en daarvoor is een integrale aanpak én verbeeldingskracht nodig, zo werd gesteld. Het verdrag van Davos benadrukt de centrale rol van cultuur voor de omgevingskwaliteit en roept op tot een hoogwaardige Baukultur voor Europa. Baukultur is een begrip dat de kwaliteit van de fysieke leefomgeving omvat, van architectuur tot stedenbouw en landschapsontwikkeling. Door Baukultur toe te passen binnen het Omgevingskwaliteitskader voor de gemeente Vlieland, vormt de gemeente een visie op omgevingskwaliteit om deze vervolgens uit te kunnen dragen, te bevorderen en te toetsen. Hiermee wordt rekening gehouden met de maatschappelijke, culturele, ecologische, economische en technische aspecten van de ruimtelijke ontwikkeling. Baukultur is

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 5 / 90

Het huidige kader voor de toetsing voor ruimtelijke kwaliteit is de Herziene Welstandsnota Gemeente Vlieland uit 2012. In de welstandsnota zijn verschillende deelgebieden onderscheiden. De nota behandelt het ‘wel staan’ van bouwwerken, waarbij het uiterlijk en de plaatsing van bouwwerken belangrijke aandachtspunten vormen. De uitgangspunten vanuit het verdrag van Davos, de wens in de Omgevingsvisie om de ruimtelijke kwaliteit te benaderen vanuit de ruimere context, en het gedateerde welstandsbeleid, vormen samen de aanleiding voor het opstellen van dit Omgevingskwaliteitskader Vlieland. In dit Kwaliteitskader wordt hierbij aangesloten bij de doelen, de leidende principes, de ambities en de beschreven waarden uit de Omgevingsvisie.

Doelstelling Kwaliteiten beschermen en versterken Dit kwaliteitsdocument heeft tot doel om het waardevolle karakter van Vlieland en de bestaande karakteristieken te beschermen en te versterken, en daarnaast kwalitatieve verbeteringen te stimuleren. Het moet de gemeente Vlieland richtlijnen aanreiken en een toetsingskader vormen voor ruimtelijke ingrepen. Het Omgevingskwaliteitskader heeft als doel om te kunnen sturen op omgevingskwaliteit en daarmee de bestaande en nieuwe waarden en kwaliteiten te borgen.

Omgevingskwaliteit Omgevingskwaliteit is een bredere benadering van het begrip beeldkwaliteit of ruimtelijke kwaliteit van de bebouwing, waar in traditioneel welstandsbeleid op werd gestuurd. Bij

omgevingskwaliteit wordt het gebouw benaderd vanuit de context van de omgeving. Met het landschap als basis, de identiteit van de plek, de stedenbouwkundige situatie, het perceel in zijn omgeving en de positie van het gebouw daarop. Op basis van deze benadering kunnen regels worden gesteld om te kunnen sturen op de wenselijke ruimtelijke kwaliteit. Hiermee wordt aangesloten op het maatschappelijk doel van de Omgevingswet, zoals omschreven in artikel 1.3. De Omgevingswet is met het oog op duurzame ontwikkeling, de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu, gericht op het in onderlinge samenhang: a. bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, ook vanwege de intrinsieke waarde van de natuur, en b. doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften. Bij de afwegingen omtrent een goede invulling van de omgevingskwaliteit worden de vier waarden in ogenschouw genomen, te weten: de herkomstwaarde, gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. In deze waarden is de intrinsieke waarde van de natuur onderdeel van de afweging. Herkomstwaarde gaat over de identiteit van de plek. De ontstaansgeschiedenis en cultuurhistorie die bepalend is geweest voor de manier waarop een plek of gebied nu wordt beleefd.

Dit zijn bijvoorbeeld historische gebouwen, structuren of gebruiken, alles wat bijdraagt aan de herkenbaarheid van de plek. Belevingswaarde heeft betrekking op welke manier een gebied wordt ervaren. Dit gaat bijvoorbeeld om schoonheid, architectuur, natuur en sfeer, landschap, stilte, rust of juist reuring in een gebied; de unieke kenmerken bepalend zijn voor de manier waarop een gebied beleefd wordt. Gebruikswaarde gaat over de functionele behoeften, de waarde die een gebied heeft voor het feitelijk gebruik ervan. Het gaat om de functionaliteit van een plek voor wonen, werken, recreatie, of andere activiteiten. Toekomstwaarde gaat over duurzaamheid en aanpasbaarheid; de waarde van een gebied op de lange termijn. Het gaat over de mogelijkheid om een gebied ook in de toekomst te kunnen blijven gebruiken. Waardestelling, richtlijnen en regels In dit Omgevingskwaliteitskader worden voor de verschillende gebieden waarden opgesteld, deze vormen het vertrekpunt voor de toetsingscriteria. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt in richtlijnen en regels. Richtlijnen geven een meer algemene omschrijving van de beoogde ruimtelijke kwaliteit van een deelgebied die niet te specificeren zijn, maar wel een

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 6 / 90

duidelijk uitgangspunt vormen voor een ontwikkeling in het deelgebied. Regels vormen de toetsingscriteria. De regels zijn zo opgezet dat ze ongewenste ontwikkelingen begrenst en duidelijkheid biedt waar ruimte ligt om tot een kwalitatieve verandering te komen. Ze zijn helder, eenduidig, concreet en meetbaar. Het ruimtelijk kwaliteitsdocument in samenhang met de regels van het omgevingsplan wil met name in het recreatiewoningengebied en het beschermd dorpsgezicht specifiek zorgdragen voor een zorgvuldige inpassing en afweging. Het document en de regels moet er voor zorgen dat bij een activiteit initiatiefnemer en gemeente met elkaar in gesprek komen over de activiteit en de relatie van die activiteit met de omgevingskwaliteit. Initiatiefnemer en gemeente bepalen samen, afhankelijk van de omvang en impact van de activiteit, of en zo ja, welke partijen nog meer bij de beoordeling van de activiteit worden betrokken. Ook kijken ze samen naar de wijze waarop de omgeving bij het proces wordt betrokken. In ieder geval zijn de ruimtelijke adviescommissie en in gevallen ook de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed betrokken bij de beoordeling van de activiteit.

Leeswijzer Dit kwaliteitsdocument begint in hoofdstuk 2 met de omschrijving van Vlieland en een beschrijving van de generieke waarden die voor het hele eiland gelden. Hierbij worden zowel waarden van het landschap als die voor de bebouwde omgeving benoemd. In dit hoofdstuk zijn ook de generieke regels opgenomen die voor heel Vlieland gelden, zoals regels met betrekking tot duurzaamhed, verlichting en groen/ biodiversiteit. Ook hoe kan worden afgeweken van de regels komt in dit hoofdstuk naar voren. Vanaf hoofdstuk 3 wordt Vlieland opgedeeld in een zevental logische deelgebieden. Deze deelgebieden zijn1. beschermd dorpsgezicht, 2. dorpsuitbreiding, 3. Willem de Vlaminghweg e.o., 4. havenfront, 5. bedrijventerreinen en jachthaven, 6. recreatiewoningenterreinen en7. buitengebied. In de hoofdstukken 3 tot en met 9 worden per deelgebied de specifieke karakteristieken en onderscheidende kenmerken aangegeven. Voor elk deelgebied is een waarderingskader (‘waardestelling’) opgenomen. Hier worden zowel de bestaande als de gewenste waarden van het gebied benoemd. Vervolgens worden per deelgebied richtlijnen en regels opgenomen. Deze worden met foto’s en schematische tekeningen verduidelijkt.

2 RUIMTELIJKE KWALITEIT OP VLIELAND

RUIMTELIJKE KWALITEIT De Wadden Vlieland is één van de Friese waddeneilanden. Tot in de Middeleeuwen vormden ze één geheel met het vasteland. Rond 1300 werden de eilanden gescheiden van het vaste land. Globaal is de opbouw van de eilanden van Noordzee tot wadzijde als volgt: Een noordzeekustzone bestaande uit strand en duinen, welke de noordelijke ruimtelijke begrenzing vormen. Vervolgens een middendeel met de dorpen, bossen en polders. En tot slot een Waddenzeezijde met dijken en kwelders.

nachtelijke duisternis zo goed beleefbaar als hier. Behoud en ontwikkeling van de unieke waarden van het landschap zijn dan ook een hoofddoelstelling voor het Waddengebied.

vijf bewoonde Nederlandse waddeneilanden de hoogste duintop, deze is 45 meter. Zie gele kleur op hoogtekaart hieronder.

Vlieland

Het cultuurhistorisch erfgoed op Vlieland bestaat in hoofdzaak uit het beschermd dorpsgezicht en de monumentale en karakteristieke panden. Ook de eendenkooien zijn cultuurhistorisch waardevol. Opvallend is verder de Postweg, ontstaan uit de tijd dat de post vanuit Texel naar Vlieland en Terschelling werd bezorgd.

Waddeneiland Vlieland ligt tussen Texel en Terschelling in en is het kleinste bewoonde Nederlandse waddeneiland. Na Schiermonnikoog is Vlieland het dunst bevolkt, met rond de 1.200 inwoners. Jaarlijks ontvangt Vlieland meer dan 200.000 recreatieve gasten. Op het eiland komt één dorp voor: Vlieland, ook wel Oost-Vlieland genaamd.

Het wegspoelen van strandwallen aan de kop van het eiland en het weer aanslibben van zand heeft als gevolg gehad dat de eilanden zich als het ware in de loop der tijd hebben verplaatst en zelfs dat dorpen door de zee zijn weggespoeld (zo ook WestVlieland).

Vlieland vormt een uitzondering op de andere waddeneilanden, in die zin dat hier nauwelijks polders zijn aangelegd, en er nauwelijks sprake is van agrarische ontwikkeling. Daarnaast is hier geen sprake van een binnenduinrandzone: het dorp Vlieland ligt direct tegen de duinen aan, achter de zeedijk. Ook zijn er nauwelijks buitendijkse gronden en kwelders.

Het provinciale beleidsdocument Grutsk op ‘e Romte beschrijft de kernkwaliteiten van de verschillende deelgebieden die Friesland rijk is. Het Waddengebied is één van deze gebieden.

Zeker op Vlieland spelen rust, ruimte, stilte en duisternis/ donkerte een belangrijke rol. Vrijwel het gehele eiland bestaat uit natuurgebied. Vlieland is een aardkundig waardevol gebied vanwege de bijzondere natuurlijke ontstaanswijze. Vlieland heeft van de

De Waddenzee heeft een werelderfgoedstatus. Het Waddengebied heeft een bijzonder landschap en een rijke, bewogen historie. Nergens anders in Nederland zijn rust, ruimte en

Het oostelijk deel van het eiland wordt door een ringdijk beschermd tegen de zee. De gebieden die door de Ringdijk worden beschermd zijn de oude dorpskern, een deel van de dorpsuitbreidingen en het recreatiewoningenterrein. Het gebied van de woningen aan de Havenweg, het bedrijventerrein, alsook het gehele deel van het eiland ten westen van het dorp valt buiten de dijkring en is daarmee dus buitendijks gebied. De westkant van het eiland bestaat o.a. uit De Vliehors, een zandplaat die sinds 1948 in gebruik is door Defensie.

BEDRIJVENTERREIN VLIEHORS WAD

KROON’S POLDERS

OOST-VLIELAND

DUINEN DIJK

VUURTOREN BOSSEN

JACHTHAVEN

WAD

Hoogtekaart Vlieland (bron: AHN Nederland)

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 8 / 90

RUIMTELIJKE KWALITEIT Het landschap van Vlieland Het landschap van Vlieland buiten de bebouwde omgeving bestaat uit: 1. Het duingebied. 2. Kroon’s polders. 3. Strand en zandvlakten van de Vliehors. 4. Wadden- en Noordzee. 1. Het duingebied Kenmerkend voor het duingebied zijn de natuurlijk gevormde duinen met veel hoogteverschillen en gradiënten. In de duinen is helmgras aangeplant ter versteviging van de duinen. Het gebied is een afwisselend gebied omdat er ook veel cultuuringrepen als het dorp, aangelegde bossen, stuifdijken, bunkers, een camping en recreatiewoningen aanwezig zijn. In de duinen zijn kleine waterpartijen te vinden. De buitenste duinenrij heeft naast een natuurfunctie deels ook een wettelijke waterkerende functie. De bossen op Vlieland zijn aan het begin van de vorige eeuw aangeplant om verstuiving tegen te gaan en hiermee het dorp

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 9 / 90

Vlieland te beschermen. De bossen vervullen een belangrijke plaats in het landschapsbeeld en zijn cultuurhistorisch van waarde. Daarnaast hebben de bossen een functie voor houtproductie gekregen, maar van grote betekenis is deze niet. Het betreffen vrij soortenarme en structuurarme bossen die overwegend bestaan uit naaldhout. Over de lengte van het hele eiland komen de bijzondere habitattypen ‘Embryonale Duinen’ en de ‘Witte Duinen’ voor. Deze droge duinen zijn relatief kalkarm, wat zich uit in korstmosrijke duingraslanden en heidebegroeiingen. Deze duinenrij wordt opgevolgd door de ‘Grijze Duinen’ met kruipwilgstruweel en kraaiheide. 2. Kroon’s Polders De Kroon’s Polders bestaan in totaal uit vijf open polders, met een complex van waterpartijen, begraasde kwelders, droge en natte duingraslanden en droge tot vochtige duinheideterreinen. De Kroon’s Polders staan deels onder invloed van eb en vloed. De polders hebben een hoge natuurwaarde, met name voor vogels als bijvoorbeeld de lepelaar, wulp, kluut en nachtegaal. Aan de Waddenzeekant ligt het habitattype ‘Schorren en Zilte

graslanden’. Deze ‘cultuurlandjes’ waren in het verleden de gronden die agrarisch in gebruik waren en worden nu begraasd door paarden en worden soms gemaaid. 3. Strand en zandvlakten van de Vliehors Het strand van Vlieland vormt een langgerekte open ruimte en strekt zich uit langs de gehele Noordzee en aan de oostzijde van het eiland. Op de westelijke punt van het eiland ligt Vliehors. De ongereptheid van de zandplaten en de kwelders is van grote landschappelijke en natuurlijke waarde. De Vliehors is een uitgestrekte strandvlakte met pionierduinen, jonge kwelderbegroeiing en een duinvallei. Bij storm en springtij staat een groot deel van de Vliehors onder water. Dit gebied is zeer waardevol voor de vogelsoorten. Een groot deel van de Vliehors is militair terrein. Op Vliehors staat het zogenaamde drenkelingenhuisje. 4. Wadden- en Noordzee Ook de Waddenzee, aan de zuidzijde van het eiland, en de Noordzee, aan de noordzijde, maken onderdeel uit van het landschap van Vlieland.

RUIMTELIJKE KWALITEIT De Waddenzee vormt in zijn geheel één groot Natura 2000 -gebied, welke van groot internationaal belang is. Het dynamische karakter van de natuur en de overgangen naar de kust spelen een belangrijke rol. De Noordzee wordt gekenmerkt door met name zeevaartroutes, de visserij en de windparken. De Waddenkust heeft grotendeels een ‘hard en cultuurlijk‘ karakter, terwijl de Noordzeekust grotendeels een ‘zacht en natuurlijk‘ karakter heeft.

Bebouwde omgeving De bebouwde omgeving van Vlieland bestaat grotendeels uit het dorp Oost-Vlieland. Het dorp heeft een bijzondere ligging, zeer dicht bij de Waddenzee, in een natuurlijke omgeving. De vroegste vermelding van het dorp Oost-Vlieland (Osteynde) stamt uit 1245. Volgens de overlevering is het dorp OostVlieland in 1575, aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog, platgebrand door de Spanjaarden. De oudste huizen in het dorp stammen dan ook van direct na deze datum. In de Dorpsstraat en rond het Kerkplein zijn veel monumentale panden te

vinden. Dit gedeelte van het dorp is dan ook cultuurhistorisch zeer waardevol en beschermd dorpsgezicht. Na de tweede wereldoorlog groeide Oost-Vlieland langzaam uit tot de omvang die het dorp nu heeft. De ruimtelijke structuur van het beschermde dorpsgezicht van Oost-Vlieland kenmerkt zich door de lintvormige bebouwingsstructuur van de Dorpsstraat met aan de zuidzijde diepe achtertuinen naar de Waddenzeekust en de Waddendijk. Ook aan de noordzijde zijn diepe achtertuinen aanwezig. Loodrecht op de Dorpsstraat bevinden zich de smalle gloppen/ ‘tussendoorweggetjes’. Het dorp Oost-Vlieland kent een fijnmazige dorpsstructuur. De vuurtoren en de kerk vormen belangrijke bakens.

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 10 / 90

GENERIEKE WAARDEN - LANDSCHAP Vlieland neemt uit oogpunt van landschap een unieke positie in Nederland. Hierna worden de landschappelijke waarden van Vlieland benoemd:

Algemeen • De geringe omvang van het eiland. • De rust, ruimte, stilte en duisternis. • Het landschap van Vlieland is, evenals de andere Waddeneilanden, uniek. • Op het dorp Oost-Vlieland, het bedrijventerrein met haven, het recreatiewoningenterrein en de camping na, is er sprake van overwegend natuurlijk landschap met een ongerept karakter. • Op het eiland is nauwelijks tot geen landbouw aanwezig. • De aanwezigheid van het maritieme verleden in de vorm van haven, vuurtoren, maritieme monumenten, drenkelingenhuisje. • Onderdeel van de Atlantikwall met vele restanten zoals het bunkerterrein Stelling 12H. • Het beeldbepalende en lineaire karakter van de dijken. • De Postweg als lange lijn over het eiland.

Het duingebied • Het reliëf van de duinen. • De hoge duintop aan de oostzijde van het dorp (Oost-) Vlieland. • De bunkers in de duinen. • Een tweetal eendenkooien in bos in het duingebied aan de wadzijde (Oude Kooi en Nieuwe eendenkooi).

het eiland. • De openheid van Vliehors. • De smalle strook met hogere duinen, ontstaan uit een eerder aangelegde stuifdijk midden op De Vliehors.

Het strand • De uitgestrektheid van het strand. • De rust, stilte en leegte van het strand.

De Wadden- en Noordzee • De rust, stilte en leegte van het wad en de Noordzee. • Het duidelijke onderscheid tussen Waddenzeekust en Noordzeekust. • De beleving van de zeeën vanaf het eiland, in het bijzonder de plekken waar zowel de Wadden- als de Noordzee tegelijkertijd beleefd kunnen worden. • De strekdammen aan de Noordzeezijde en Wadzijde (beiden halverwege eiland). • De zogenaamde ‘glooiingen‘, in zee aflopende verharding van met name basaltstenen (en soms klinkers), aangebracht ter bescherming van het achterland. • Het feit dat er geen kenmerkende dijk langs de Waddenzeezijde aanwezig is, alleen ter plaatse van het dorp.

Kroon’s polders • De hoge natuurwaarden van de Kroon’s polders. • De openheid van de Kroon’s polders.

Vliehors • De dynamiek van de grote zandplaat aan de westzijde van

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 11 / 90

GENERIEKE WAARDEN - BEBOUWDE OMGEVING De bebouwde omgeving van Vlieland concentreert zich aan de oostkant van het eiland. Hier zijn het dorp (Oost-) Vlieland, het bedrijventerrein, het recreatiewoningenterrein en kampeerterrein Stortemelk te vinden. Daarnaast liggen meer westelijk op het eiland het Posthuis en bijbehorende bebouwing en het defensieterrein. Kenmerkend en van waarde voor het eiland zijn:

Algemeen • De nauwe verbinding/ verwevenheid tussen de bebouwing en het Vlielandse landschap. • De kleinschaligheid en dorpse uitstraling van de bebouwing. • De fijnmazigheid van ruimtelijke structuren. • De toepassing van eilandeigen zaken, zoals het gebruik van gejut hout als erfafscheiding.

Centrum/ beschermd dorpsgezicht • Cultureel erfgoed in met name het centrum van het dorp (Oost-)Vlieland. • Traditionele/ historische architectuur. • Karakteristiek straatbeeld met laanbomen. • Kleinschalige bebouwing, afgewisseld met enkele grotere elementen (zoals het gemeentehuis, het museum, enkele hotels, het voormalige gemeentehuis en de bibliotheek). • De samenhang in architectonische uitstraling. • (Oker)gele, gebakken baksteen. • Gebakken, rode daken.

Buitengebied De aanwezigheid van: • De vuurtoren. • Het reddingsboothuis. • Het Posthuis en de bebouwing erbij. • De restanten van de verdedigingslinie van de Atlantikwall, met bunkers uit de WO2. • De bebouwing van defensie.

Het dorp (Oost-)Vlieland • Het dorp (Oost-)Vlieland met haar fijnmazige dorpsstructuur en vuurtoren en kerk als bakens. • De bijzondere ligging van (Oost-)Vlieland, nabij de Waddenzee, in een natuurlijke omgeving. • De cultuurhistorische waarde van met name de Dorpsstraat en het Kerkplein. • Het duidelijke onderscheid in de bewoonde en onbewoonde delen. • De over het algemeen kleine korrel van de bebouwing.

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 12 / 90

GENERIEKE RICHTLIJNEN EN REGELS DUURZAAMHEID Voor de verduurzaming van bebouwing zijn er diverse ingrepen nodig. Dit deel heeft betrekking tot de duurzame voorzieningen die invloed hebben op het straatbeeld. Met betrekking tot zonnepanelen kunnen losse panelen op het dak geplaatst worden maar ook zonnepanelen ingebouwd worden op het dak, waarbij dakpannen verwijderd worden. Vanuit beeldkwaliteit kan het tweede wenselijker zijn. Vanuit circulariteit is echter soms het plaatsen van verwijderbare panelen wenselijker dan het vervangen van dakpannen.

Regels voor zonne-energiesystemen In 2022 heeft het college van Vlieland nieuwe welstandsregels vastgesteld voor verduurzaming, in het bijzonder voor zonnepanelen en zonnecollectoren. Hieronder worden deze nieuwe regels integraal opgenomen: Niet zichtbaar vanuit openbaar gebied Zonne-energiesystemen in de historische omgeving zijn onder voorwaarden mogelijk. Ze zijn mogelijk als het erf of dak cultuurhistorisch minder waardevol of representatief is en als de installatie daarop niet is te zien vanuit openbaar gebied. Dit laatste geldt zowel voor dichtbij als veraf. Onder openbaar gebied vallen de wegen maar ook de openbare paden tussen woningen (glop) en de Waddenzeedijk. Naast zichtbaarheid voor het publiek doet het er ook toe waar de zonne-energie-installatie wordt geplaatst. De invloed ervan op het karakter van het gebouw en de omgeving wordt meestal kleiner als de installatie wordt geplaats op: • het erf, op enige afstand van het gebouw; • platte daken; • cultuurhistorisch minder waardevolle bijgebouwen, zoals tuinbergingen en garages; • cultuurhistorisch minder belangrijke vlakken van schuine daken, zoals vaak aan de achterkant;

• nieuwbouw, zoals moderne aanbouwen en serres. De volgorde in de opsomming hiervoor geeft aan waar de beste kansen liggen voor zonne-energie. Vaak is het erf beter dan het gebouw, zijn platte daken beter dan schuine daken en onbelangrijke bijgebouwen beter dan het hoofdgebouw. Hoe cultuurhistorisch waardevoller of bijzonderder het gebouw of het dak, hoe belangrijker het is om de installatie verderop te plaatsen op het erf of op een minder waardevolle aanbouw of bijgebouw. Plannen voor nieuwbouw bieden vaak uitstekende kansen om zonneenergie toe te passen. Wel zichtbaar vanuit openbaar gebied Is plaatsing uit het zicht niet mogelijk dan is plaatsing op het erf of dakvlak mogelijk onder bepaalde voorwaarden. Om het karakter en de cultuurhistorische waarde zo min mogelijk aan te tasten zijn de volgende uitgangspunten opgenomen: Juiste plaatsingswijze van panelen en collectoren: • De installatie blijft zo veel mogelijk uit het zicht en staat op een van de minst waardevolle of kwetsbare delen van het perceel of pand. • Plaats collectoren en panelen op het erf in een regelmatige rangschikking en maak de installatie niet te hoog. Plaats de installatie ook laag bij de grond en scherm deze zoveel mogelijk af voor het zicht, bijvoorbeeld met een haag of met ander groen. • Op schuine daken steken de collectoren of panelen niet uit voorbij de nok, de dakvoet of de dakranden.

• Op schuine daken staan de collectoren of panelen direct op of in het dakvlak, dus zonder een opbouw op het dak. • Op schuine daken is de hellingshoek van de collectoren of panelen gelijk aan die van het dak. • Op platte daken is er een relatie tussen het hoogste punt van de collectoren en de positie ten opzichte van de dakrand. De hoogtemaat is tevens de minimale maat voor de afstand van plaatsing van de collectoren gemeten vanaf de dakrand. • Vervanging of verwijdering is in de toekomst mogelijk

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 13 / 90

zonder blijvende schade aan historische materialen en constructies.

Visuele aspecten van panelen en collectoren: • De reflectie van de collectoren en panelen is zo gering mogelijk en de voorkant heeft een onopvallende kleur of een kleur die is aangepast aan het omringende dak. • Hun randen zijn in dezelfde terughoudende kleur (zowel bij collectoren als panelen) en aan de voorkant loopt geen wit blokkenpatroon tussen de zonnecellen (alleen bij panelen). • Andere zichtbare onderdelen, zoals kabels, leidingen of bevestigingsmiddelen, steken niet af in glans en kleur. Regels voor zonne-energiesystemen bij monumenten Wat mag wel bij monumenten? • Zonne-energiesystemen op een dakvlak, die niet zichtbaar zijn vanuit de openbare ruimte. • Zijn de zonne-energiesystemen op een dakvlak wel zichtbaar vanuit de openbare ruimte? Dan gelden de volgende regels: • Zonnepanelen worden enkel toegestaan op dakvlakken in het zicht als er geen andere alternatieven zijn: o Op het erf o Op andere daken of dakvlakken o Op bijgebouwen o Op andere gebouwen in de buurt of omgeving of; o Met andere energiesystemen. • Het beeld van het beschermde gebouw of de directe omgeving niet onevenredig verstoord wordt en; • Er een zorgvuldig afgewogen ontwerp is voor de positie, groepering, grootte en kleur van de panelen op het dak.

• Zonne-energiesystemen op hellende daken mogen geplaatst worden als: o De zonne-energiesystemen als losse elementen boven de bestaande dakpannen gemonteerd zijn (opbouw); ze liggen niet verdiept in het dak door dakpannen te verwijderen (inbouw). o Er alleen vlakkeplaatcollectoren (dus geen vacuumbuiscollectoren) toegestaan zijn;

GENERIEKE RICHTLIJNEN EN REGELS o Panelen toegepast worden met een kleur die is aangepast aan het omringende dak, bijvoorbeeld het rood van de dakpannen; o De randen van de panelen dezelfde terughoudende kleur hebben en aan de voorkant van panelen loopt geen wit blokkenpatroon tussen de zonnecellen; o De kabels, leidingen en bevestigingsmiddelen — voor zover al zichtbaar — steken niet af in kleur en glans. o staan op een ondersteuningsconstructie die zo laag en onopvallend mogelijk is; o zijn regelmatig gerangschikt; o doorbreken geen belangrijke uitzichten op, vanuit of binnen het erf; en o blijven zo veel mogelijk uit het zicht, bijvoorbeeld door de gekozen locatie, achter een wintergroene haag of verdiept geplaatst; o het systeem mag niet overheersen in het zicht. • Vervangen of verwijderen is later mogelijk zonder blijvende schade aan historische materialen en constructies, zoals met opbouwsystemen los van de bestaande dakpannen. Wat mag niet op, of bij een monument? • De zonne-energiesystemen mogen niet worden geplaatst op monumenten: o met daken met: een bijzondere vorm, zoals rond, spits of veelhoek bijzondere of kwetsbare materialen, zoals zeldzame typen dakpannen, riet, koper, zink, lood en vaak leien; of pannen in een bijzonder of decoratief legpatroon.

• Binnen beschermde dorpsgezichten op zichtlocaties die: o door hun hoogte of breedte domineren boven de gemiddelde bouwmassa van het beschermde gezicht; o liggen in de zichtassen van straten of gloppen; of o deel uitmaken van een historische pleinwand. • Bij gebouwen met een historische tuinaanleg die als ensemble beschermd zijn: o op hoofdgebouwen in deze ensembles; o in zichtassen binnen deze ensembles;

o op ondergeschikte gebouwen die in zichtassen liggen of goed zichtbaar zijn vanuit de historische groenaanleg; o op goed zichtbare plekken in de groenaanleg; o zonder een zorgvuldig afgewogen ontwerp dat aansluit bij de omgeving door de locatie, omvang, vorm, omringende, streekeigen beplanting en bijvoorbeeld een verdiepte ligging. • Binnen een complexbescherming: o op plekken waar panelen een onevenredig negatief effect hebben op het beeld van het ensemble; of o op (daken rond) binnenplaatsen of binnentuinen van complexen van beschermde monumenten. Regels voor zonne-energiesystemen bij niet-monumenten Voor het beschermd dorpsgezicht, exclusief de monumenten zijn ook regels opgesteld. Deze zijn opgenomen in hoofdstuk 3.

Regels voor warmtepomp-units • De buitenunits zijn zo min mogelijk zichtbaar vanaf de openbare ruimte en zoveel mogelijk geïntegreerd in de architectuur.

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 14 / 90

GROEN/ BIODIVERSITEIT De gemeente Vlieland wil een gemeente zijn waar ruimte en aandacht is voor biodiversiteit. Daarom zijn op Vlieland de volgende richtlijnen en regels van toepassing: • De openbare ruimte heeft een zo groen mogelijke uitstraling. • Inrichten van het openbaar gebied met het toepassen van inheemse bomen en struiken. • Het weren van exoten als Japanse duizendknoop. • De zichtlijnen vanuit het openbaar gebied zoveel mogelijk groen laten. Het kappen van bomen dan ook alleen vanuit noodzaak/ veiligheid. • Het toepassen van zonnepanelen mag niet ten koste gaan van het bomenbestand en is dus geen aanleiding om bomen te kappen • Bomen hebeen een een aanzienlijk ‘cool down’ effect in de openbare ruimte. Gezien de (versnelde) opwarming bomen dan ook zoveel mogelijk behouden en aanplanten. • Verstening, vooral in voortuinen, is onwenselijk vanwege de wens om water langer vast te houden en en om een bio- divers gebied te creëren. • Het maai- en snoei- en aanplant beleid van de gemeente Vlieland is gericht op en zo groen mogelijke openbare ruimte, met inheemse beplantingssoorten. • Groen bouwen: hergebruik van materialen (circulariteit) en groentoepassingen op (platte) daken, gevels en tuinen wordt gestimuleerd.

GENERIEKE RICHTLIJNEN EN REGELS VERLICHTING Op 14 december 2020 heeft de raad in een openbare raadsvergadering het beleidsplan met ondertitel ‘donker waar mogelijk, licht waar nodig’ vastgesteld. Hiermee zijn beleidskaders vastgesteld voor het beheer en onderhoud en de vernieuwing van openbare verlichting, om keuzes te (kunnen) maken om bijvoorbeeld de openbare ruimte meer of minder te verlichten, de huidige verlichting aan te passen en/of te verduurzamen, en donkerte als waarde te borgen. Vlieland heeft een bijzonder en uniek autoluw karakter. Het afwegingskader voor openbare verlichting bevat vijf thema’s: 1. verkeersveiligheid; 2. sociale verkeersveiligheid; 3. donkertebeheer en lichthinderreductie; 4. duurzaamheid en energiebesparing; 5. leefbaarheid. Verkeersveiligheid, sociale verkeersveiligheid en leefbeerheid speelt in het dorp een belangrijke rol. Duurzaamheid met name in de dorpsuitbreiding en donkerte in het buitengebied en het recreatiewoningenterrein. Openbare verlichting is met name naar beneden gericht, gedimd waar het kan en ziet op zoveel mogelijk behoud van het huidige areaal. Qua duurzaamheid kiezen we bij vervanging voor de meest optimale variant, ook in verhouding tot de prijs en de exploitatie. Bij LED verlichting is naast de keuze voor een bepaalde type armatuur ook de zorgvuldige aansluiting en waterdichtheid van de armaturen van belang.

leefgebieden, en in natuurgebied is nauwelijks of geen verlichting. Op de toegangswegen staan de lichtmasten alleen in het bosgebied. De overige wegen in het buitengebied zijn niet verlicht. De gemeente investeert in verduurzaming van de openbare verlichting door de aanschaf van nieuwe LED armaturen. Daar waar in de openbare ruimte verlichting wordt toegepast is dit warm wit LED verlichting. Dit warm witte licht zorgt ervoor dat fauna als vogels, vleermuizen, insecten en amfibieën zo min mogelijk verstoord worden.

* Toegangswegen: Badweg, Havenweg, Kampweg, Ankerplaats, Vliepark naar camping, Duinkersoord en (jacht)aven ** Overige wegen: Postweg, Fortweg, Pad van Twintig en Zes, Reddingsbootpad.

Door het afschalen van de verlichting, de lichtsterkte naar beneden te brengen en ook verlichting naar beneden te richten, kan ervoor worden gezorgd dat er zo min mogelijk lichtvervuiling in de omgeving is. De oriëntatieverlichting blijft hiermee op orde. De gemeente verlicht op Vlieland uitsluitend de woon- en

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 15 / 90

AFBEELDINGEN OF TEKSTEN OP MUREN Het aanbrengen van afbeeldingen of teksten op muren (muurschilderingen/ graffiti) is niet toegestaan.

ALGEMENE AFWIJKING VAN DE REGELS De regels zoals deze in deze paragraaf en in de volgende hoofdstukken zijn benoemd, vormen de toetsingscritera. De regels zijn zo opgezet dat ze ongewenste ontwikkelingen begrenzen en duidelijkheid bieden waar ruimte ligt om tot een kwalitatieve verandering te komen. Ze zijn helder, eenduidig, concreet en meetbaar. Soms echter, kan het toch wenselijk zijn om af te wijken van deze regels. Bijvoorbeeld als er sprake is van onvoorziene, onredelijke of onbedoelde gevolgen, nieuwe inzichten of zeer belangrijke, zwaarwegende maatschappelijke belangen. In deze gevallen is het mogelijk een uitzondering te maken. Hiertoe dient goed gemotiveerd te worden waarom de afwijking van de regels mogelijk zou moeten zijn. Deze motivering dient bij de gemeente Vlieland aangeleverd te worden. De gemeente legt deze motivering en de afwijking voor aan de Ruimtelijke Adviescommissie. Burgemeester en wethouders hebben de mogelijkheid om op inhoudelijke gronden af te wijken van het advies van de ruimtelijke adviescommissie. In een dergelijk geval zijn burgemeester en wethouders van mening dat de ruimtelijke adviescommissie de van toepassing zijnde criteria niet juist heeft geïnterpreteerd, of dat de commissie niet de juiste criteria heeft toegepast.

Burgemeester en wethouders hebben de mogelijkheid om bij strijd van een bouwplan met omgevingskwaliteit, toch de vergunning te verlenen indien zij van oordeel zijn dat daarvoor andere redenen zijn. Dit kunnen bijvoorbeeld economische of maatschappelijke redenen betreffen, voor bouwplannen met een bijzondere kwaliteit, of waar een discrepantie bestaat met het omgevingsplan. De ruimtelijke adviescommissie en de raad worden hiervan op de hoogte gesteld.

INDELING IN DEELGEBIEDEN In het Omgevingskwaliteitskader maken we onderscheid in verschillende deelgebieden. Per deelgebied gelden andere richtlijnen en regels, specifiek van toepassing op de waardestelling van het betreffende deelgebied. Hieronder een overzichtskaart van de deelgebieden die worden onderscheiden.

Gebied 1 - Beschermd dorpsgezicht Gebied 2 - Dorpsuitbreiding Noordoostzijde Gebied 3 - Dorpsuitbreiding Willem de Vlaminghweg e.o. Gebied 4 - Havenfront Gebied 5 - Bedrijventerrein en jachthaven Gebied 6 - Recreatiewoningenterrein Gebied 7 - Buitengebied

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 16 / 90

3 GEBIED 1 - BESCHERMD DORPSGEZICHT

GEBIEDSBESCHRIJVING In de loop van de Middeleeuwen kwamen er voor het eerst mensen op Vlieland. Er ontstonden twee dorpen: West-Vlieland en Oost-Vlieland. De inwoners leefden van visserij en zeevaart. West-Vlieland is in 1736 in zee verdwenen door veranderende zeestromingen en zware stormvloeden. Oost-Vlieland bestond rond die tijd uit de Dorpsstraat. Het westelijk deel van het oudste huis, Dorpsstraat 99, dateert van 1575 (nu museum Tromp’s Huys). In 1596 werd het Raadhuis gebouwd. Deze is in 1855 vervangen door een nieuw raadhuis. De Nicolaaskerk dateert volgens oude kerkarchieven van 1607. De oorspronkelijke zaalkerk werd in 1647 verbouwd tot kruiskerk en is sindsdien niet meer ingrijpend aangepast. Uniek bij de Nicolaaskerk is dat vroeger walviskaken werden gebruikt als grafstenen. Op het kerkhof is een replica van een dergelijke walviskaak te zien. Ten westen van de kerk staat het zogenaamde ‘Oude mannen- en vrouwenhuis’, het Armhuis. Dit lange, architectonisch bijzondere gebouw dateert uit 1662.

Aan weerszijden van de Dorpsstraat is een strakke rooilijn aanwezig. De gebouwen refereren aan of reageren op de traditionele/ historische architectuur. De panden zijn gericht op de Dorpsstraat en bestaan voor het merendeel uit één bouwlaag met kap, en bestaan vooral uit topgevels met rode daken. Verder kenmerkt de bebouwing zich in het algemeen door een vrij smalle gevelbreedte. Daarnaast wordt de bebouwing gekarakteriseerd door een eigen en herkenbare individualiteit wat met name tot uitdrukking komt in de maatvoering, de kapvorm en de indeling van de gevel.

Kenmerkend voor het ruimtelijk beeld van het beschermde dorpsgezicht is ook de toepassing van gebakken materialen (dakpannen, gevelstenen, e.d.) en gedekte, historische kleuren. De bebouwing is over het algemeen kleinschalig. Uitzondering vormen de grotere elementen het eerder genoemde Loodshotel en Hotel de Wadden. Daarnaast zijn er de grotere gebouwen zoals het museum Tromp’s Huys, informatiecentrum de Noordwester, het gemeentehuis, het voormalige gemeentehuis en nog enkele hotels.

Ligging plangebied beschermd dorpsgezicht

Badweg

e M.A. d

straat

Dorps

lop

rg Ruyte

ijnsglop

Chirurg

lop tglop pidog kersloo Jan Cu Betzy A

p

traglo

Dijks

lop

Keesg

Tjerk

Jonge

lis Corne p pglo Trom

glop

Kerke

Sint laasglop p benglo Nico Jan Sie

. lop Alef P makersg e Hoed

glop

in

eg

romw

Achte

n Mole

Kerkple

gin Konin lop ag Wand

op

eldgl Pierv

glop

rhale

Wate

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 15 / 90

rt Albe tglop er Kikk

De ruimtelijke structuur van het beschermde dorpsgezicht van Oost-Vlieland kenmerkt zich door de lintvormige bebouwingsstructuur van de Dorpsstraat met aan de zuidzijde diepe achtertuinen naar de Waddenzeekust en de Waddendijk. Ook aan de noordzijde zijn diepe achtertuinen aanwezig, deze grenzen aan de Middenweg of aan de Achteromweg. Loodrecht op de Dorpsstraat bevinden zich de smalle ‘tussendoorweggetjes’, ook wel ‘gloppen’ genaamd.

straat

Nieuwe

Rijk oon IJzesz Glop

nweg

Midde

In totaal zijn er 39 rijksmonumenten in het beschermd dorpsgezicht van Oost-Vlieland te vinden.

Algemeen

ghweg

Willem de Vlamin

glop Boere

Omdat Vlieland destijds zowel het loodswezen (tegenwoordig Loodshotel) als een zeevaartschool (tegenwoordig Hotel de Wadden) binnen haar poorten had, werd het eiland al in 1866 als eerste van de Nederlandse eilanden aangesloten op de morsetelegraaf. Dit leverde voor Vlielandse begrippen twee relatief grote gebouwen op.

GEBIEDSBESCHRIJVING Dorpsstraat De Dorpsstraat vormt de kern van het dorp. De Dorpsstraat functioneert als verblijfsgebied met winkels, horeca en enkele maatschappelijke voorzieningen. De Dorpsstraat is ook deels nog steeds een woonstraat. De afwisseling van wonen, detailhandel en horeca is in goede balans en bepaalt de kernwaarde van de straat. De Dorpsstraat is een gezellig verblijfsgebied. De ligging parallel aan en zeer dicht bij de Waddenzee en Waddendijk is heel bijzonder, omdat de drukte van het centrum hier gekoppeld wordt aan de rust, ruimte en openheid van de dijk en het water. De dorpsstraat met haar vele monumentale panden is cultuurhistorisch waardevol. De lintvormige bebouwing aan de Dorpsstraat wordt ondersteund door een dubbele rij bomen die het straatprofiel opdeelt: in het midden met gebakken klinkers, daarnaast aan weerszijden met kasseien. Tegen de gevels ligt een smalle strook met klinkers. Het toegepaste straatmeubilair bestaat uit klassieke lantaarns, prullenbakken en banken. De banken in de openbare ruimte zijn uniform, van metaal in Oud Hollands groene kleur. Er zijn uitstalborden, kledingrekken, vlaggen, parasols, containers, terrassen, terrasafschermingen, (verrijdbare) bloembakken en fietsen aanwezig in de Dorpsstraat.

Op sommige plekken is de openbare ruimte ingetogen in gebruik genomen, vaak bij woonbebouwing, door de plaatsing van een enkel bankje, een klein zitje of een klein groenelement. De bebouwing aan de Dorpsstraat -veelal historische pandenis over het algemeen smal, voorzien van een topgevel, gele of rode bakstenen (soms wit geschilderd of gepleisterd), oranjerode dakpannen en bestaande uit één laag met kap. Uitzonderingen hebben een lijstgevel en/of zijn wit geschilderd. De panden zijn vaak vrijstaand, met zeer kleine

tussenruimten. Hierdoor zijn de panden als individueel goed te herkennen. De voorgevels van de panden staan vrijwel allemaal in lijn met elkaar. De grotere gebouwen zoals het museum Tromp’s Huys en het gemeentehuis zijn gedekt met zwarte pannen. In de Dorpsstraat is een subtiele tweedeling waarneembaar, waarbij in het oostelijk deel meer de nadruk ligt op horeca en detailhandel en in het westelijk deel meer de nadruk ligt op de woonfunctie. Dwars op de Dorpsstraat is een groot aantal zogenaamde ‘gloppen‘ aanwezig; zeer smalle steegjes in zowel noordelijke als zuidelijke richting. Sommige gloppen hebben oude IJsselklinkers. Waddendijk Vanaf de Waddendijk is er een open en groen zicht op het dorp en de smalle tuinen aan de zuidzijde van panden aan de Dorpsstraat. De hoofdzakelijk onbebouwde achtertuinen langs de Waddenzeekust vormen de overgang van het onbebouwde naar het bebouwde gebied. Op sommige plekken is wel bebouwing in de achteruin, dicht op de dijk en soms zelfs in twee bouwlagen, geplaatst. De erfbegrenzing bestaat veelal uit groene hagen of lage, transparante houten schuttingen. De percelen zijn circa 55 m diep en circa 8 meter breed. Ook is er een aantal grenspalen aanwezig. Deze zijn van beton of van basalt. Middenweg De Middenweg loopt, evenals de Achteromweg, ten noorden parallel aan de Dorpsstraat.

De percelen zijn gemiddeld ongeveer 55 meter diep (net als aan de zuidzijde), en vaak maar 6.5 meter breed. Soms zijn de percelen halverwege opgedeeld, waardoor hier bebouwing georiënteerd is op de Middenweg. De panden zijn over het algemeen diep. Ook is er veel sprake van bijgebouwen op de achtererven. De erfafscheiding bestaat veelal uit deze bijgebouwen, hoge muurtjes of hoge schuttingen.

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 16 / 90

Achteromweg De Achteromweg loopt, evenals de Middenweg, ten noorden parallel aan de Dorpsstraat. De percelen zijn gemiddeld slechts 25 meter diep, en zo’n 7 a 8 meter breed. De achtererven aan de Achteromweg waren oorspronkelijk groen, dienden als tuin en hadden bijgebouwtjes. Geleidelijk aan is verstening opgetreden door druk op de ruimte. Dit leidt tot verdichting van de achtererven. Met name aan de zuidzijde is ook hier sprake van bebouwing op de achtererven, met hoge muurtjes of hoge schuttingen. De oude, historische stenen muurtjes zijn geel gemêleerd. Er zijn daarnaast enkele woningen, garages met grote garagedeuren en verschillende typen schuttingen. Hier is geen eenheid in uitstraling en materialen. Kerkplein Het Kerkplein wordt met de Dorpsstraat, nabij het bezoekerscentrum De Noordwester, verbonden door het Kerkeglop, waar ook enkele bomen staan. Ter hoogte van de Achteromweg verbreed het pad zich tot het Kerkplein, met aan de randen bomen en bebouwing. Het Kerkplein wordt gedomineerd door de monumentale, kruisvormige Nicolaaskerk uit 1647, met begraafplaats. Naast de kerk staat het langgerekte 17e eeuwse Armhuis.

De percelen aan de Dorpsstraat grenzen met de achterzijde aan de Waddendijk

GEBIEDSBESCHRIJVING

Levendige Dorpsstraat met winkeltjes en terrasjes

Uitzicht op het dorp en de vuurtoren vanaf de Waddendijk

Het dorp kent vele smalle steegjes (glop)

Kerkplein met zicht op de Nicolaaskerk

Karakteristieke bebouwing aan de Dorpsstraat

Voormalig atelier Betzy Akersloot- Berg aan de Waddendijk (foto Vestigia)

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 17 / 90

WAARDESTELLING De huidige karakteristiek en onderscheidende kwaliteit van het beschermd dorpsgezicht van OostVlieland wordt gevormd door de volgende kenmerken en waarden:

Structuur

• Het dorpslint, de Dorpsstraat, is met zijn stedenbouwkundig opzet en uitstraling van grote cultuurhistorische waarde voor Vlieland. • Het onderscheid tussen het drukkere oostelijk deel van de Dorpsstraat en het rustiger westelijk deel is kenmerkend. • De dwarsstraatjes, gloppen, zorgen voor een sterke, fijnmazige structuur.

Openbare ruimte

• De bomen in de Dorpsstraat, de Kerkeglop en op het Kerkplein brengen kwaliteit in het dorp. • Het eenduidige en eenvoudige straatprofiel en inrichting van de Dorpsstraat, met gebakken klinkers en kinderkopjes/ kasseien, zorgt voor rust in het straatbeeld. • Het Kerkplein vormt een fraaie, open publieke ruimte, contrasterend met de smalle, dichtbebouwde straatjes van het dorp. • Het straatbeeld in het oostelijk deel de Dorpsstraat wordt in het hoogseizoen gedomineerd door uitstallingen van winkels en terrassen, welke het zicht op de gevels, die over het algemeen heel fraai zijn, ontnemen: de gevels vallen in het niet bij de uitstallingen van de winkels en in mindere mate de horeca. Aan sommige gevels zijn tevens grote luifels, zonweringen, vlaggen en posters gemonteerd. Soms zijn ook kleine luifels aangebracht, die passen bij de schaal van de gevel. • Het straatbeeld van de Achteromweg en Middenweg maakt door de aanwezigheid van bebouwing op de achtererven, met hoge muurtjes of hoge schuttingen een stenige indruk. Het beeld is niet eenduidig, waardoor het zeer gevarieerd is. Het contrast met de Dorpsstraat (voorstraat <> achterstraat) is historisch en waardevol. • Het beeld vanaf de Waddendijk richting Dorpsstraat geeft een groen beeld op de achtertuinen en achtergevels van de panden aan de Dorpsstraat.

Het contrast met de Dorpsstraat (voorstraat <> achterstraat) is historisch en waardevol. • Een deel van de gloppen bestaan uit oude IJsselsteen klinkers. Deze hebben een architectuurof bouwhistorische waarde en dienen daarom in hun fysieke, huidige staat behouden te blijven (Zie Cultuurhistorische waardestelling erfafscheidingen beschermd dorpsgezicht Oost-Vlieland, Vestigia)

Perceel

• Vanaf de Waddendijk is het zicht op het dorp en de beleving van de smalle tuinen aan de zuidzijde van panden aan de Dorpsstraat fraai en waardevol. De openheid en het groene karakter, alsmede de beperkte bouwruimte is daarbij een belangrijk gegeven. Ook dat hier de historie van het gebied is af te lezen, is waardevol. • Er is een groot aantal erfafscheidingen aan de Waddendijk aanwezig bestaande uit lage, open hekwerken, al dan niet met beplanting. Deze hebben een ensemble/ landschappelijke en cultuurhistorische betekenis en dienen daarom in hun fysieke, huidige staat behouden te blijven (Zie

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 18 / 90

• • •

•

•

•

Cultuurhistorische waardestelling erfafscheidingen beschermd dorpsgezicht Oost-Vlieland, Vestigia) Aan noordzijde (tussen Dorpstraat en Achteromweg/ Middenweg) zijn de achtertuinen over het algemeen diep en versteend. Hier is een gebrek aan eenheid in uitstraling en materialen. Overhellende struiken of bomen in de tuinen breken het stenige beeld van de Middenweg/ Achterom. De achtererven aan de Achterom en Middenweg waren oorspronkelijk groen, dienden als tuin en hadden bijgebouwtjes. Geleidelijk aan is verstening opgetreden door druk op de ruimte. Dit leidt tot verdichting van de achtererven. Deze verandering in de vorm van verdichting en verstening kan een bedreiging gaan vormen als deze de overhand krijgt. De groene tuinen vormen een fraai contrast met de stenige zijde aan de Dorpsstraat. Dit groene karakter is behoudenswaardig. Het beeld van de perceelsafscheidingen aan de Achteromweg en Middenweg is divers: fraai zijn de oude, (Fries)gele bakstenen muurtjes, de zwart geschilderde houten bijgebouwen en houten schuttingen van onbehandeld hout of zwart geschilderd hout. De kwaliteit van de erfafscheidingen laat meer naar het westen van de Achteromweg en Middenweg toe in veel gevallen te wensen over, waardoor het straatje hier een rommelige indruk geeft. De tuin van het Armhuis is door de aanwezige fraaie, deels monumentale, bomen waardevol.

Bebouwing • •

• •

• • • • •

•

Er is sprake van een eenduidig en toch afwisselend straatbeeld, bestaande uit individuele panden al dan niet gescheiden door een kleine tussenruimte. Maat en schaal van de bebouwing is over het algemeen klein en passend in de omgeving. De bebouwing heeft over het algemeen een kleine korrel. Deze kleinschalige bebouwing bepaald het beeld. De enkele grotere gebouwen die aanwezig zijn in de Dorpsstraat zijn, gezien hun oorsprong of maatschappelijke functie, toch passend in dit beeld. Daar waar geen sprake is van een historische of maatschappelijke context, en het kleinschalige karakter van de bebouwing wordt onderbroken door bijvoorbeeld een hogere goothoogte, nokhoogte en/of een breed front is dit storend. Onderlinge panden staan in de Dorpsstraat in eenzelfde rooilijn en hebben over het algemeen een vergelijkbare goot- en bouwhoogte. Panden verschillen in beperkte mate van elkaar in gevelbeeld, materialisering, kleurgebruik en kapvorm. De historische Nicolaaskerk met begraafplaats en het naastgelegen Armhuis zijn beeldbepalend. Daar waar de bebouwing aan de Dorpsstraat een strakke, eenduidige rooilijn heeft, heeft de bebouwing aan de achterzijde juist een grillige gevellijn.

Daar waar de bebouwing op de achtererven van de Achteromweg en de Middenweg een woonfunctie krijgt met orientatie op deze weg, en deze bebouwing de weg gaat domineren, verliest de weg het karakter van een ‘achterstraat‘. Bebouwing nabij de Waddendijk beperkt zich tot een tweetal kleine ‘dijkhuisjes‘ in de zogenaamde ‘open erfzone‘.

RICHTLIJNEN EN REGELS Openbare ruimte - ontsluiting

Dit betreft de invulling van de openbare wegen, inclusief parkeerplaatsen, berm en trottoir.

Richtlijnen: • De Dorpsstraat heeft een zeer dorps karakter en is alleen bereikbaar voor langzaam- en bestemmingsverkeer. • De gloppen blijven open en blijven hun openbare karakter behouden. • Nieuw- of her in te richten wegen sluiten aan op bestaande wegen in de materiaal-, kleur- en legverbandkeuze om een uniform straatbeeld te creëren. • De gloppen krijgen een eigen, éénduidige inrichting, waardoor de gloppen samen een eenheid vormen. • Dorpsstraat: er wordt gestreefd naar een zo groen mogelijk straatbeeld waarbij de doorgaande groenstructuur van laanbomen (iepen en linden) een belangrijke rol spelen.

Regels: • De Dorpsstraat heeft een duidelijk herkenbare driedeling in inrichting. Het middelste vlak en de buitenste vlakken zijn bestraat met rode klinkers, en de tussenstroken bestaan uit grijze kinderkopjes (kasseien gemaakt van Portugees graniet) en bomenrijen. • De overige wegen en gloppen bestaan uit klinkers met een ingetogen kleur, in lijn met de omgeving, zoals Fries geel. • Achteromweg/ Middenweg: parkeren vindt plaats op eigen terrein. • De wegen hebben geen opstaande randen. • Er zijn geen verhoogde trottoirs aanwezig.

De Dorpsstaat heeft een herkenbare driedeling in de inrichting

De overige wegen zijn smal en parkeren vindt plaats op eigen terrein

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 19 / 90

RICHTLIJNEN EN REGELS Openbare ruimte - elementen

Dit betreft objecten en elementen in de openbare ruimte voor collectief gebruik, zoals verlichting, straatmeubilair waaronder bankjes, afvalbakken en eventuele boombeschermers, maar ook reclame uitingen zoals borden en reclame op terrasschermen.

Richtlijnen: • In de Dorpsstraat is het uitgangspunt om zorgvuldig en beperkt om te gaan met reclame-uitingen en andere objecten in de openbare ruimte, om het straat- en gevelbeeld niet te verstoren. • Reclame-uitingen moet qua grootte en kleurgebruik bescheiden en ingetogen zijn. Opzichtige reclame-uitingen zijn niet toegestaan. • Ook winkeluitstallingen en parasols dienen beperkt te blijven. • Het Beleidsplan Openbare Verlichting (2020) is leidend in de invulling van openbare verlichting. Hier geldt de richtlijn ‘donker waar mogelijk, licht waar nodig’. • De straatverlichting past binnen, en waarborgt, het karakteristieke beeld van dit deelgebied. De vormgeving van het straatmeubilair, zoals bankjes, afvalbakken en eventuele boombeschermers, is eenduidig vormgegeven en passend in de omgeving. • Collectieve afvalvoorzieningen zijn eenduidig en sober vormgegeven. • Groenobjecten zoals plantenbakken zijn eenduidig vormgegeven. Reclameborden, terrassen, terrasafscherming en afvalbak. Bebouwing rechts: langskappen met dakkapellen

Regels: • • • • •

De vormgeving van de straatverlichting is oudhollands authentiek, en bestaat uit klassieke gietijzeren masten en koperen kappen. Er mag maximaal één reclame-uiting (in de vorm van een bord) per onderneming worden toegepast in de openbare ruimte. Waar dit er nu meer zijn, wordt dit teruggebracht tot één. Eventuele reclame mag niet verankerd worden in de openbare ruimte. Het is verboden een constructie voor reclame op de weg te bouwen. Het is verboden om bij reclame de bouwhoogte te overschrijden. Lichtreclame is niet toegestaan.

Overdaad aan uitstallingen in de openbare ruimte

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 20 / 90

Lantaarnpaal, afvalbak, geparkeerde fietsen, terrassen en reclamebord in de openbare ruimte

RICHTLIJNEN EN REGELS Perceel - grenzen

Dit betreft de overgang tussen de private percelen en het openbaar gebied, en de overgang tussen de afzonderlijke percelen onderling.

Richtlijnen: • Voor de perceelsbegrenzing wordt gestreefd naar eenheid in uitstraling, met name aan de Achteromweg, Middenweg en aan de Waddenzeezijde is meer uniformiteit een belangrijk onderdeel van de beeldkwaliteit. • Indien de bebouwing direct op de erfgrens staat, is er geen sprake van een erfafscheiding. • De perceelsgrenzen waarbij het woonhuis niet direct aan de straat grenst, zijn aan de voorzijde bescheiden (of niet) vormgegeven met een open en groen karakter, om een zachte overgang tussen privé en openbaar terrein te creëren. • Erfafscheidingen zijn eenvoudig maar zorgvuldig vormgegeven. • Erfafscheidingen tussen de percelen onderling zijn zo veel mogelijk met beplanting vormgegeven om zo een bijdrage te leveren aan de biodiversteit. • De erfafscheiding met openbaar gebied bestaat uit lage beplanting en/of een laag, open hekwerk van hout. Daar waar de erfafscheiding een ensemble/ landschappelijke en cultuurhistorische betekenis heeft, dient deze in haar fysieke, huidige staat behouden te blijven In sommige gevallen kan de afscheiding ook bestaan uit hergebruikte scheepsdelen of gejut hout. • Eventuele toegangspoorten/ hekwerken hebben een ondergeschikte en uitnodigende uitstraling en sluiten aan bij de vormgeving van de erfafscheiding.

Groene erfafscheidingen aan de noordzijde van de Middenweg

Regels: • Indien aanwezig bestaat de erfafscheiding met openbaar gebied uit een lage haag (of heesters) of een laag, open hekwerk van hout van maximaal 1 meter. • Prikkeldraad of gaaswerk als afscheiding is niet toegestaan. • Erven die met de achterzijde aan de Achteromweg, Middenweg en aan de Waddenzeezijde grenzen hebben een erfafscheiding bestaande uit beplanting, onbehandeld hout of zwart geschilderd hout. De bestaande, oorspronkelijke Fries gele muurtjes blijven behouden.

Lage, open en houten erfafscheidingen aan de Waddenzeezijde

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 21 / 90

RICHTLIJNEN EN REGELS Perceel - inrichting

Dit betreft elementen op het private terrein welke invloed hebben op de ruimtelijke kwaliteit, zoals opritten, toegangspaden en verlichting.

Richtlijnen: • Er wordt gestreefd naar zo min mogelijk verharding op Vlieland en daarom zo groen mogelijke tuinen. Bomen worden zo veel mogelijk behouden. • Er wordt gestreefd naar zo min mogelijk kunstmatige verlichting. • De vormgeving van de private verlichting is bescheiden.

Regels: • Verlichting op eigen perceel dient naar beneden te schijnen. • Tuinpadverlichting dient tot maximaal 1 meter hoogte geinstalleerd te zijn.

Groen ingerichte percelen met lage erfafscheidingen aan de Waddenzeezijde

| Omgevingskwaliteitskader Gemeente Vlieland | 22 / 90

RICHTLIJNEN EN REGELS Bebouwing - ruimtelijke inpassing

Dit betreft de positie en inpassing van bebouwing in relatie tot de omgeving.

Richtlijnen: • Om rust te creëren in het straatbeeld wordt met de ruimtelijke inpassing van nieuwe bebouwing gekeken naar de omgeving. Dit betekent dat grootschalige bebouwing, met een hoge goot- en/of nokhoogte en/of een breed front niet passend is in de Dorpsstraat .De hoofdbebouwing volgt zo veel mogelijk dezelfde rooilijn. • Benut bij transformatie van bebouwing aan de Middenweg/ Achteromweg de diversiteit aan sferen (zie voor uitwerking Bijlage 1). Hierbij is een gevarieerd beeld met hier en daar woningen gericht op de weg mogelijk. • Bijgebouwen en aan- en uitbouwen zijn ondergeschikt en bevinden zich aan de achterzijde van het hoofdgebouw.

Regels: • De voorgevel staat parallel aan en is georiënteerd op de weg. • In het geval van nieuw op te richten bebouwing wordt rekening gehouden met de bestaande rooilijnen van nabije bebouwing. • Bebouwing aan de Waddendijk in de ‘open erfzone‘ beperkt zich tot de twee bestaande, kleine ‘dijkhuisjes’. In deze zone wordt geen bebouwing meer toegevoegd.