RV Voorbereidingsbesluit Tabakspeciaalzaken 2023

Raadsvoorstel Zaaknummer 996524

Onderwerp: GEHEIM Voorbereidingsbesluit Tabaksspeciaalzaken 2023

Vergaderdatum raad: 21 september 2023 Geheim: Ja Steller: Serge Heijnen Portefeuillehouder: Wethouder Meijdam

Beslispunten 1.

Te verklaren dat een herziening van de bestemmingsplannen wordt voorbereid, zoals bedoeld in artikel 3.2Afdeling 3.2, artikel 3.7, eerste lid, van de Wet ruimtelijke ordening ('Voorbereidingsbesluit'), waarbij het besluitgebied - de gehele gemeente Vijfheerenlanden is aangegeven op de bij dit besluit horende verbeelding; NL.IMRO.1961.VBVHLTABAKSPECZK-VA01

2.

Te bepalen dat het verboden is het feitelijke gebruik van de onder beslispunt 1 aangewezen gronden en bouwwerken met een bestemming of functie die detailhandel toestaat te wijzigen in een tabaksspeciaalzaak;

3.

Te bepalen dat het besluit, zoals vervat in de beslispunten 1 en 2, in werking treedt daags na de bekendmaking daarvan.

Inleiding Aanleiding: Rookvrije Ruimte en Rookvrij Opgroeien. De gemeente Vijfheerenlanden heeft de ambitie om te streven naar een rookvrije generatie in 2035, omdat roken sterk verslavend is en slecht is voor de gezondheid. Het "Lokaal gezondheidsbeleid Vijfheerenlanden 2022-2027; op weg naar positieve gezondheid", unaniem aangenomen door de raad 14 december 2021 heeft het streven naar rookvrije ruimte en rookvrij opgroeien als een prioriteit gesteld (paragraaf 7, prioriteit 5 lokaal gezondheidsbeleid). Het ruimtelijk domein is ook toegevoegd aan het instrumentarium van gezondheidsbeleid onder interventierichtingen 2022-2027 (paragraaf 8, punt 4): "Een belangrijke plaats voor gezondheid en leefbaarheid in de omgevingsvisie en daaropvolgend meer aandacht voor leefbaarheid, groen en gezonde mobiliteit in omgevingsplannen en (nieuw)bouwprojecten, en rookvrije ruimte in speeltuinen, parken, sportgelegenheden etc.".

Landelijk steeds minder verkooppunten toegestaan De landelijke aanpak van tabaksontmoediging is erop gericht dat tabaks- en aanverwante producten op steeds minder plekken te koop zijn, slechts daar waar doorgaans geen kinderen, jongeren en ex-rokers komen, zodat kan worden voorkomen dat jongeren gaan roken en om kinderen en ex-rokers te beschermen. Vanaf 2024 is het in dit kader verboden voor supermarkten om tabak te verkopen. Op termijn zullen deze producten daarom alleen nog worden verkocht bij speciaalzaken waar doorgaans alleen de volwassen roker komt en die zich vrijwel exclusief richten op de verkoop van tabaksproducten en aanverwante producten. Het verbod op de verkoop van tabak in supermarkten, dat per 1 juli 2024 ingaat, verbiedt ook zgn. 'shop-in-shop'-constructies, waarbij een deel van de supermarkt wordt ingericht als tabaksspeciaalzaak en dit deel van de winkel toegankelijk is vanuit de supermarkt. Het creëren van een tabaksspeciaalzaak met een aparte ingang, dus niet toegankelijk vanuit de supermarkt, blijft wel toegestaan op basis van de Tabaks- en Rookwarenwet. Met andere woorden, verkoop via een tabaksspeciaalzaak is vanuit ondernemersperspectief de enige toekomstbestendige manier om tabak- en aanverwante producten (dus inclusief vapes) te verkopen. Op alle andere plekken wordt verkoop van tabak en aanverwante producten binnen afzienbare tijd verboden.

Vanuit tabaksontmoedigingsbeleid richt de aandacht zich daarom juist op tabaksspeciaalzaken. Moties Tweede Kamer Op 15 maart 2023 is een motie aangenomen door de Tweede Kamer, over het creëren van een optionele bevoegdheid voor gemeenten om vestiging van nieuwe tabaksspeciaalzaken te beperken via het omgevingsplan. De Kamer wil hiermee eventuele wildgroei van het aantal tabaksspeciaalzaken voorkomen vanuit de constatering dat op termijn alleen nog maar tabak via tabaksspeciaalzaken verkocht mag worden (zie juridische context hieronder). Staatssecretaris Van Ooijen heeft in het tweeminutendebat op 8 maart 2023, waarin de motie is ingediend, al aangegeven aan de slag te willen gaan met de motie. De Tweede Kamer heeft verder een motie aangenomen om gemeenten de mogelijkheid te bieden om het aantal tabakszaken te maximeren via vergunningverlening. De verwachting is dat het nog wel enige jaren in beslag zal nemen, voordat dit uitgevoerd kan worden. Mogelijke aanvraag op korte termijn voor een afzonderlijke tabakswarenwinkel door ondernemer en door een supermarkt. Op dit moment zijn er reeds vier tabaksspeciaalzaken in de gemeente Vijfheerenlanden, en worden tabak- en aanverwante producten ook verkocht in een aantal tankstations in en rond de gemeente, vooral gelegen aan de snelwegen. Er zijn echter ook nieuwe ontwikkelingen anticiperend op de nieuwe wetgeving volgend jaar.

De gemeente heeft weet van een vrijstaand pand in winkelcentrum Leerdam West waar een ondernemer vergunning wil aanvragen en in Meerkerk waar een supermarkt een aanvraag wil indienen voor een omgevingsvergunning voor het realiseren van een afzonderlijke tabakswarenwinkel (tabaksspeciaalzaak). Naar aanleiding van deze intenties hebben we met de ondernemers contact gehad en onze zorgen uitgesproken over deze onwenselijke ontwikkeling vanuit gezondheidsperspectief. Desalniettemin verwachten wij dat zij vroeger of later een vergunningaanvraag willen indienen. Daarnaast verwachten wij ook dat het niet blijft bij deze twee initiatieven maar dat meer supermarkten en/of andere ondernemers in Vijfheerenlanden overwegen een tabaksspeciaalzaak te openen.

Juridische context Artikel 3.7 van de Wet ruimtelijke ordening geeft de gemeente de mogelijkheid om te verklaren dat een bestemmingsplan wordt voorbereid, het voorbereidingsbesluit. Daarbij kan de gemeente veranderingen van gebruik verbieden, om te zorgen dat er geen ongewenste ontwikkelingen komen die indruisen tegen het nieuwe bestemmingsplan. Naast het tegengaan van ongewenste gebruiksveranderingen, houdt het voorbereidingsbesluit ook ongewenste nieuwbouw tegen. Artikel 3.3 van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht bepaalt onder meer dat vergunningaanvragen voor het bouwen aangehouden moeten worden, als er een voorbereidingsbesluit geldt. Het voorbereidingsbesluit vervalt van rechtswege na een jaar en kan niet verlengd worden. Vergunningaanvragen die de gemeente ontvangt op het moment dat er geen voorbereidingsbesluit geldt, kunnen niet worden aangehouden en worden getoetst aan de geldende planologische regeling. Tegen het voorbereidingsbesluit staat geen beroep open. Op dit moment hebben gemeenten op grond van de Tabaks- en Rookwarenwet nog geen mogelijkheden om het aantal tabaksspeciaalzaken te beperken. De verkoopbeperkingen van de Tabaks- en Rookwarenwet geeft de gemeente geen mogelijkheid om een tabakswinkel op een winkellocatie te verbieden en vormt geen grondslag om op te toetsen bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning. Vijfheerenlanden staat niet alleen.

In de gemeente Utrecht is op 8 juni 2023 een vergelijkbaar raadsbesluit aangenomen en is het sinds het raadsbesluit niet langer toegestaan om een tabaksspeciaalzaak te openen. Voorts hebben de wethouders van de gemeenten Utrecht, Amsterdam en Rotterdam Staatssecretaris van Ooijen met klem verzocht om de uitwerking van de bovengenoemde kamermoties spoedig ter hand te nemen en gemeenten bevoegdheden aan te reiken om paal en perk te stellen aan de omzeiling van het landelijk verkoopverbod door supermarkten vanaf juli 2024, en om in bredere zin wildgroei in de lokale tabaksmarkt (zoals onder meer bij gemakszaken en tankstations) te voorkomen.

Beoogd effect Met het nemen van het voorbereidingsbesluit kunnen we voorkomen dat er vooruitlopend op nieuwe landelijke wetgeving nieuwe tabaksspeciaalzaken worden geopend en dat supermarkten het verbod om in 2024 nog tabakswaren te mogen verkopen, omzeilen door apart een tabaksspeciaalzaak te openen op een locatie waar detailhandel mogelijk is. Het besluit draagt dan ook bij aan een belangrijk beoogd effect van het Lokaal Gezondheidsbeleid 2022-2027 (paragraaf 9):”Daling in % jongeren dat rookt, alcohol drinkt en middelen gebruikt".

Argumenten 1.1. In een gebied waar een voorbereidingsbesluit geldt kan een verandering van gebruiksactiviteiten geweerd worden. De voorbereiding van beleid of een bestemmingsplan dat de uitvoering van het detailhandelsbeleid beter verankert en een betere bescherming biedt van de gezondheid van de inwoners kost enige tijd. Gedurende de tijd die daarvoor nodig is zorgt dit voorbereidingsbesluit ervoor dat de gemeente ongewenste ontwikkelingen kan tegenhouden en andere ontwikkelingen kan vergunnen.

2.1. Met het gebruiksverbod kunnen ongewenste gebruiksveranderingen tegengehouden worden. De aanhoudingsplicht van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht biedt geen bescherming voor gebruiksveranderingen die zonder bouwvergunning kunnen plaatsvinden. Het wijzigen van gebruik van een winkel is vaak mogelijk zonder verbouw van het pand. Met dit verbod op grond van het vierde lid van artikel 3.7 van de Wet ruimtelijke ordening om het gebruik te wijzigen is het vestigen van een tabaksspeciaalzaak in een winkel niet toegestaan. 2.2. Het verbod om het gebruik te veranderen is toegespitst op de problematiek die de reden is voor het voorbereidingsbesluit. Omdat dit voorbereidingsbesluit alleen bedoeld is om het vestigen van winkels die overwegend tabaks- en rookwaren verkopen, te weren, is het verbod beperkt tot de functies of bestemmingen waarbinnen een vestiging niet zonder meer tegengehouden kan worden. En vervolgens is ook het verbod op het wijzigen van het gebruik nog toegespitst op een winkel die overwegend tabaks-en rookwaren verkopen (tabaksspeciaalzaak). Daarmee raakt het verbod een heel beperkt aantal gebruikswijzigingen. 2.3. Het inperken van tabaksverkoop is een van de pijlers van effectief tabaksontmoedigingsbeleid. Roken is slecht voor de gezondheid. Het is veruit de belangrijkste leefstijlfactor waardoor mensen ziek worden of overlijden.

Nicotine is een van de fysiek en mentaal meest verslavende stoffen die we kennen, vergelijkbaar met bijvoorbeeld heroïne. De Rijksoverheid wil het aantal rokers terugdringen. Samen met verschillende organisaties zijn er in het Nationaal Preventieakkoord maatregelen afgesproken om ervoor te zorgen dat in 2040 minder dan 5% van de volwassenen nog rookt en dat jongeren niet beginnen met roken. Utrecht heeft de ambitie om deze doelen al in 2035 te realiseren. Op die manier ontstaat er een rookvrije generatie. De Nederlandse aanpak is erop gericht dat de overheid ervoor zorgt dat tabaksproducten (inclusief vapes) op steeds minder plekken te koop zijn, omdat het terugdringen van verkrijgbaarheid en zichtbaarheid (minder reclame-uitingen) belangrijke succesfactoren zijn voor dit beleid. De tabaksindustrie investeert veel geld in het promoten van hun producten aan jongvolwassenen, onder meer op de verkooppunten. Het is daarom belangrijk om tabak minder zichtbaar te maken in winkels en het aantal plekken waar tabak wordt verkocht te verminderen, zodat jongeren minder vaak met het product worden geconfronteerd. Een groot aantal verkooppunten zorgt simpelweg voor veel blootstelling aan tabak en – waar dat nog is toegestaan – tabaksreclame. Dit wekt de indruk dat tabaksproducten, net als brood, normale producten zijn.

Een vermindering van verkooppunten draagt bij aan de norm dat roken niet normaal is. En dat helpt om de kans te verminderen dat jongeren beginnen met roken. Uit eerder onderzoek van het Trimbos-instituut naar de impact van verkooppunten weten we dat veelvuldige blootstelling aan tabak de kans vergroot dat jongeren beginnen met roken of blijven roken. Diverse overzichtsstudies laten daarnaast een verband zien tussen de dichtheid van verkooppunten en rookgedrag van jongeren die in de buurt wonen. (bijv. Marsh et al., 2020). Hoe meer verkooppunten er zijn in een bepaald gebied, hoe meer er gerookt wordt door jongeren die in dat gebied wonen. De maatschappelijke steun voor het verminderen van het aantal verkooppunten van tabaksproducten is bovendien groot: bijna drie kwart van alle Nederlanders (71%) is voorstander van het verminderen van het aantal verkooppunten van tabak en 73% meent dat tabaksproducten en aanverwante producten alleen verkocht mogen worden in speciaalzaken, om ervoor te zorgen dat jongeren (onder de 18 jaar) niet beginnen met roken, zo blijkt uit recent onderzoek van Kantar Public in opdracht van Gezondheidsfondsen voor Rookvrij. Vanuit het oogpunt van Volksgezondheid hebben we dan ook grote zorgen over het voornemen

van deze supermarkt om een tabaksspeciaalzaak te beginnen. We zien bovendien een risico van wildgroei, als supermarkten dit gaan navolgen om onder de nieuwe regelgeving vanaf 2024 uit te komen. Kanttekeningen/Risico’s 2.1 Het is nog niet bekend wanneer en in hoeverre gemeenten op basis van de motie optionele bevoegdheden krijgen om de vestiging van nieuwe tabaksspeciaalzaken te beperken. 3.1. Een spoedige inwerkingtreding verkleint de kans op ongewenste ontwikkelingen. Artikel 3.7, tweede lid van de Wet ruimtelijke ordening verplicht de gemeenteraad om de datum van inwerkingtreding vast te stellen. Met een onverwijlde inwerkingtreding wordt passend gereageerd op het risico op ongewenste gebruiksaanwijzingen en voorkomen dan wel beperken we (wild)groei in het aantal tabaksspeciaalzaken in Vijfheerenlanden. 3.2 Ondernemersbelangen worden geschaad (Supermarkt) ondernemers die nu tabak verkopen verliezen per 1 juli 2024 omzet. Ook wordt het ondernemers onmogelijk gemaakt op korte termijn een tabaksspeciaalzaak te openen terwijl er mogelijk wel vraag naar is in hun omgeving en doelpopulatie. Alles afwegende acht het College het algemeen belang (volksgezondheid) prioritair.

Risicoparagraaf 1.1. Het is nog niet bekend wanneer en in hoeverre gemeenten op basis van de motie optionele bevoegdheden krijgen om de vestiging van nieuwe tabaksspeciaalzaken te beperken. Het is niet te verwachten dat de gemeenten deze optionele bevoegdheden binnen een jaar zullen krijgen. Eerst zal de staatssecretaris hier nog beleid op ontwikkelen. De verwachting was dat de Kamer hier nog dit jaar over geïnformeerd zou gaan worden, maar dat is nu onduidelijk vanwege de val van het Kabinet Rutte-IV. Zodra de landelijke beleidsrichting helder is, zullen we meteen lokaal beleid hierop gaan voorbereiden. Door nu te handelen via een Voorbereidingsbesluit kunnen we de stad beschermen tegen de ongewenste ontwikkeling van wildgroei van tabaksspeciaalzaken. Voor de juridische risico’s verbonden aan het Voorbereidingsbesluit wordt verwezen naar het (op dit punt niet openbare) collegevoorstel 996524.

Betrokkenheid pers Informeren via besluitenlijst en persgesprek.

Financiële paragraaf Het voorstel heeft geen directe financiële gevolgen.

Participatieparagraaf Niet van toepassing.

Duurzaamheidsparagraaf Verminderen van verkooppunten voor tabak leidt tot verminderen van zwerfvuil (sigarettenpeuken, lege pakjes en plastic omhulsels).

Communicatieparagraaf Het is belangrijk om na vaststelling van het raadsbesluit de inwoners goed in te lichten over het besluit. Dit geldt voor de inhoudelijke argumentatie en vooral ook voor de redenen waarop besloten is tot geheimhouding tot aan het raadsbesluit. Deze redenen zijn gelegen in het feit dat openbaarheid mogelijk zou hebben geleid tot ongewenst gedrag van ondernemers - snel vergunning aanvragen voordat het besluit rechtsgeldig is - en derhalve een averechts effect zou hebben op het doel wat wordt nagestreefd: bescherming van de volksgezondheid via terugdringen van verkooppunten van tabak. Deze communicatie kan naast publicatie van het besluit via de officiële kanalen het beste via een persgesprek met de portefeuillehouder. Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Vijfheerenlanden,

de secretaris, Signed By: n.van.ameijde@vijfheerenlanden.nl

07/09/2023 16:40:34 CEST {{signer1}}

de burgemeester, Signed By: s.frohlich@vijfheerenlanden.nl

07/09/2023 18:10:10 CEST {{signer2}}

ID: a2ab4de9-cd74-4704-8286-1a55f497b2d1

ID: a2ab4de9-cd74-4704-8286-1a55f497b2d1

Auth: Consent

Auth: Consent

N. (Nanette) van Ameijde-Poortman

S. (Sjors) Fröhlich