RV Strategienota 2021-2025 'Samen voor een afvalvrije en schone gemeente.pdf

Raadsvoorstel Zaaknummer 252968

Onderwerp: Strategienota 2021-2025 ‘Samen voor een afvalvrije en schone gemeente’

Vergaderdatum raad: 10 juni 2021 Geheim: nee Steller: Marijn Bruurs Portefeuillehouder: Wethouder Hendriksen

Beslispunten 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

De Strategienota 2021-2025 ‘Samen voor een afvrije en schone gemeente’ vast te stellen Akkoord te gaan met de implementatie van het stappenplan. Afzonderlijk te besluiten om – indien gewenst – stap 3 (invoering van een variabel tarief) vooraf te laten gaan door een tussentijdse evaluatie en een extra beslismoment. Akkoord te gaan met de investering van €6.493.600,- door Waardlanden, voor de benodigde aanpassingen aan het inzamelsysteem. Akkoord te gaan met de eenmalige afkoopsom van €82.500,- voor de aanpassingen van het inzamelsysteem van de voormalige gemeente Vianen. Akkoord te gaan met de eenmalige implementatiekosten van €1.986.500,-, te verdelen over de jaren 2021 t/m 2023, zijnde de naar rato het aantal huisaansluitingen toegerekende implementatiekosten aan gemeente Vijfheerenlanden. Akkoord te gaan met de structurele meerlasten te verdelen over de jaren 2021 t/m 2023, zijnde de naar rato het aantal huisaansluitingen toegerekende implementatiekosten aan gemeente Vijfheerenlanden.

Inleiding In de strategienota 2021 – 2025 zijn de ambities en kaders voor het nieuwe afval- en grondstoffenbeleid van de gemeenten Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam, Molenlanden en Vijfheerenlanden uiteengezet. De laatste keer dat het afvalbeleid is geactualiseerd was in het kader van het VANG-project in 2014. Een nieuw beleidsplan is noodzakelijk omdat de oude ambities en kaders inmiddels zijn achterhaald door het landelijk beleid. Op basis van een uitgebreide analyse van de huidige situatie en de inbreng van bewoners en raadsleden (die bij de totstandkoming van dit plan uitvoerig zijn geraadpleegd) wordt de komende

beleidsperiode sterk ingezet op duurzaamheid (stimuleren van de circulaire economie) en het beheersbaar maken van de kosten. Een gangbare indicator voor circulair afvalbeheer is de hoeveelheid te verbranden restafval. Conform het landelijk beleid wordt gestreefd naar een restafvalreductie tot minder dan 100 kg per inwoner in 2025. In een stappenplan is aangegeven met welke maatregelen de 100 kg doelstelling kan worden gerealiseerd. In stap 1 worden de inzamelvoorzieningen voor grondstoffen verder verbeterd. In stap 2 worden de inzamelvoorzieningen voor restafval gereguleerd (waaronder invoering van een pasjessysteem op de ondergrondse restafvalcontainers), en in stap 3 worden variabele tarieven op (grof) restafval ingevoerd. Op basis van een scenario-onderzoek dat door Waardlanden is uitgevoerd worden de doelen (circulair afvalbeheer en beheersbare kosten) het beste gerealiseerd als het volledige stappenplan wordt doorlopen (inclusief variabele tarieven). Naast het stappenplan (aanpassingen aan het inzamelsysteem) wordt er in de nota ook een voorstel gedaan om een Circulair Netwerk te ontwikkelen, waarbij aan de brengfunctie van de afvalbrengstations ook activiteiten als kringloop, reparatie, duurzaam ondernemen, participatie en/of educatie worden verbonden. Daarmee wordt hoogwaardig product- en materiaalhergebruik nagestreefd.

Beoogd effect Het realiseren van een trendbreuk in de hoeveelheid restafval die naar de verbrandingsoven wordt afgevoerd: tot minder dan 100 kg per inwoner per jaar in 2025. Door de restafvalreductie nemen de verbrandingskosten (inclusief verbrandingsbelasting) af, en worden de kosten beheersbaarder.

Argumenten 1.1 Trendbreuk is noodzakelijk om circulaire doelstelling te halen Deze strategienota is nodig om invulling te geven aan de landelijke doelstellingen die sinds 2014 (het jaar waarin het afvalbeleid van de vier Waardlanden-gemeenten voor het laatst is gewijzigd) flink zijn aangescherpt. Gestreefd wordt naar een 100% circulaire economie in 2050. Dat betekent dat er in 2050 geen (rest)afval meer mag worden verbrand en dat al het afval dat desondanks toch ontstaat als grondstof wordt teruggewonnen ten behoeve van hergebruik en recycling. Als eerste tussendoel streeft het Rijk naar maximaal 100 kg verbrandbaar restafval in het jaar 2020. Omdat 2020 reeds verstreken is en er ook een tijdsperiode nodig is om het nieuwe beleid voor te bereiden en in te voeren, wordt de 100 kg doelstelling voor de vier Waardlanden-gemeenten voor het jaar 2025 als realistisch beschouwd. Een circulaire economie gaat niet alleen om het stimuleren van afvalscheiding en reduceren van de hoeveelheid restafval, maar ook om de kwaliteit van hergebruik te verhogen. De ladder van Lansink is maatgevend: preventie heeft de voorkeur op producthergebruik, producthergebruik heeft de voorkeur op materiaalhergebruik, etc.

De ontwikkeling van een Circulair Netwerk maakt daarom onderdeel uit van de strategienota, waarbij de bestaande brengfunctie van de afvalbrengstations wordt uitgebreid naar kringloop, reparatie en circulair 2.1 Stappenplan om te komen tot de 100 kilogram-doelstelling is beschikbaar De strategienota voorziet in een concreet stappenplan, waarin wordt aangegeven met welke stappen en maatregelen tot de 100 kilogram-doelstelling kan worden gekomen. Het uitgevoerde

scenario-onderzoek wijst uit dat de doelen (circulair afvalbeheer en beheersbare kosten) het beste gerealiseerd worden als het volledige stappenplan wordt doorlopen (inclusief variabele tarieven). Alle gemeenten in Nederland die tot nu toe de Rijksdoelstelling van < 100 kg restafval hebben bereikt (44 gemeenten), hebben variabele tarieven voor restafval ingevoerd. 3.1 Extra evaluatie en beslismoment mogelijk Omdat een variabel tarief minder draagvlak geniet dan de overige maatregelen (blijkens de eerdere discussies in de gemeenteraad en het recent gehouden bewonersonderzoek) is deze maatregel in de laatste stap 3 opgenomen. De gemeenteraad kan afzonderlijk besluiten om deze stap vooraf te laten gaan met een extra evaluatie/ beslismoment. Bij deze tussentijdse evaluatie kan worden nagegaan in welke mate de doelstelling van maximaal 100 kg restafval – zonder effectuering van stap 3 – gehaald is, en in welke mate de invoering van variabele tarieven nog noodzakelijk is. Een extra evaluatie/ beslismoment heeft als nadeel dat het de kostenbesparende effecten van het plan uitstelt en dat de implementatiekosten hoger uitvallen (integrale voorbereiding van de stappen 1, 2 en 3 is goedkoper/ efficiënter dan afzonderlijke voorbereiding).

4.1 Inzamelvoorzieningen voor grondstoffen worden uitgebreid en inzamelvoorzieningen voor restafval worden gereguleerd Het stappenplan houdt onder andere in dat de inzamelvoorzieningen voor grondstoffen worden uitgebreid en de inzamelvoorzieningen voor restafval worden gereguleerd. Daarvoor zullen noodzakelijkerwijs investeringen moeten worden gedaan. In totaal gaat het om een bedrag van €6.493.000,-. Het grootste gedeelte daarvan wordt besteed aan het afsluitbaar maken van de ondergrondse restafvalcontainers (pasjessysteem), het plaatsen van gftcontainers bij de hoogbouw en centrumgebied, en de harmonisatie van het inzamelsysteem (Vianen). Voor de invoering van stap 3 is geen extra investering benodigd. Waardlanden zal voor het gehele investeringsbedrag een krediet aanvragen en de kapitaallasten van €771.237,- (op de gebruikelijke wijze) naar rato van het aantal huisaansluitingen, zoals gedefinieerd in de begroting en jaarrekening van Waardlanden, doorrekenen aan de deelnemende gemeenten. 5.1 Iedere Waardlanden-gemeente financiert zelf het ondergronds brengen van grondstofcontainers Het investeringsbedrag van €6.493.600 is exclusief een afkoopsom, te betalen door de gemeente Vijfheerenlanden, ad €82.500,- voor het aanpassen van het inzamelsysteem van de voormalige gemeente Vianen aan het inzamelsysteem van de overige Waardlanden-gemeenten.

Dit doet gestand aan de afspraak dat iedere Waardlanden-gemeenten zelf het ondergronds brengen van zijn grondstofcontainers financiert. Omdat Vianen pas na 2014 is toegetreden tot Waardlanden, is dat voor die voormalige gemeente nog niet gebeurd. 6.1 Invoering van het stappenplan vergt de nodige voorbereidingskosten Invoering van het stappenplan vergt de nodige voorbereidingskosten. Het gaat daarbij vooral om de kosten voor projectleiding, aanbesteding, onderzoek en monitoring en communicatie. Daarnaast worden ook de keukenemmertjes voor gft en de toegangspassen voor ondergrondse containers eenmalig in rekening gebracht bij de gemeenten. De eenmalige implementatiekosten worden jaarlijks meegenomen in de tariefberekening van de afvalstoffenheffing. De geprognosticeerde financiële gevolgen worden onder financiën verder toegelicht.

7.1 Invoering van het stappenplan brengt structurele kosten met zich mee Invoering van het stappenplan brengt structurele meerlasten met zich mee. Deze meerlasten bestaan uit de kapitaallasten, extra inzamelkosten, pasbeheer, communicatie, toezicht en eventuele opruimkosten. Hier staan de uitgespaarde verwerkingskosten tegenover. De bespaarde verwerkingskosten kunnen op de structurele meerlasten in mindering worden gebracht. De totale structurele meerlasten worden jaarlijks meegenomen in de tariefberekening van de afvalstoffenheffing. De geprognosticeerde financiële gevolgen worden onder financiën verder toegelicht.

Risicoparagraaf 1.1 Haalbaarheid doelstellingen Met deze nieuwe strategienota wordt een flinke stap voorwaarts gezet naar het duurzaam en circulair maken van het gemeentelijk afvalbeheer, maar het einddoel – 100% circulair – is daarmee nog niet behaald. Na 2025 zal aanvullend beleid nodig zijn om dit ultieme doel binnen handbereik te krijgen. 2.1 & 3.1 Ontwijkgedrag en afvaldump Invoering van een variabel tarief zou kunnen leiden tot ontwijkgedrag en afvaldump. Ook kan het leiden tot extra vervuiling van de grondstoffen, omdat er geen tarieven op de grondstoffen worden toegepast. De angst voor ontwijkingsgedrag blijkt vaak groter dan het in werkelijkheid uitpakt. Door extra inzet op communicatie en toezicht en handhaving kunnen veel problemen voorkomen worden. De strategienota voorziet in voldoende middelen om ontwijkingsgedrag onder controle (beheersbaar) te houden. Met extra monitoring (hiervoor is budget gereserveerd) wordt alles goed in de gaten gehouden. 3.2 Tussentijdse evaluatie kost geld. Indien gekozen wordt voor een tussentijdse evaluatie en extra beslismoment voorafgaande aan de implementatie van stap 3, worden al wel de eenmalige voorbereidingen (en de daaraan verbonden kosten) in gang gezet.

Dat betekent dat indien een gemeente na tussentijdse evaluatie besluit om stap 3 niet te effectueren, de voorbereidingskosten voor stap 3 (circa €3,65 per huisaansluiting) voor niets heeft betaald. 3.3 Invoering variabel tarief heeft ook invloed op de gemeentelijke organisatie Het invoeren van een variabel tarief heeft invloed op de organisatie van zowel Waardlanden als de gemeente Vijfheerenlanden. Team Belastingen zal bij het invoeren van een variabel tarief op een andere manier de belastingaanslagen moeten opmaken. De software en eventuele extra fte die hiervoor nodig zijn, moeten onderzocht worden. Er is voldoende voorbereidingstijd voor. 4.1 Investeringen en terugverdientijd De investering van €6.493.600 is noodzakelijk om het inzamelsysteem zodanig aan te passen dat bewoners meer tot afvalscheiding worden aangezet en minder restafval aanbieden. Naast de jaarlijkse kapitaallasten die deze investering te weeg brengt, worden er ook extra kosten gemaakt bij Waardlanden (inzamelkosten, pasbeheer, communicatie, toezicht, eventuele opruimkosten). Daar tegenover staan ook baten, ofwel vermeden verwerkingskosten. Deze baten vinden hoofdzakelijk plaats bij de effectuering van stap 3 (variabel tarief voor restafval). De financiële

doorrekening van de strategienota laat zien dat het volledige stappenplan kostenneutraal kan worden uitgevoerd. Effectuering van alleen de stappen 1 en 2 leidt tot een structurele kostenverhoging van €19,80 per huisaansluiting. De kosten gaan voor de baten uit. De baten – ofwel de vermeden verwerkingskosten – zijn afhankelijk van de mate waarin bewoners hun scheidingsgedrag aanpassen, ofwel meer grondstoffen aanbieden en minder restafval. De effecten van de maatregelen zijn nooit 100% nauwkeurig te ramen. In deze nota is gerekend met gedragseffecten ontleend van gemeenten die al ervaringen hebben met deze maatregelen. In dat licht mogen de kostenberekeningen als realistisch beschouwd worden. De financiële consequenties zoals deze zijn weergegeven in de strategienota zijn exclusief autonome kostenontwikkelingen (indexering) en marktontwikkelingen. De verwerkingstarieven voor restafval en met name die van grondstoffen zijn aan marktontwikkelingen onderhevig waardoor ze flink kunnen fluctueren. Dat dit tot heftige kostenbeweringen kan leiden bewijzen de afgelopen jaren. Hoe de tarieven en prijzen zich de komende jaren gaan ontwikkelen is onzeker. De verwachting is dat de verbrandingstarieven voor restafval de komende jaren verder zullen stijgen, mede gezien een verdere verhoging van de verbrandingsbelasting door het Rijk niet is uit te sluiten.

In dat licht is het investeren in afvalscheiding en restafvalreductie een goede keuze. 5.1 Bedragen zijn onder voorbehoud dat alle Waardlanden-gemeenten akkoord gaan De bedragen van de eenmalige implementatie kosten gelden onder het voorbehoud dat alle Waardlanden-gemeenten akkoord gaan. De voorbereiding kan – wanneer alle Waardlandengemeenten akkoord gaan – op de meest kostenefficiënte manier plaatsvinden.

Betrokkenheid pers Na de vaststelling van het beleid door de colleges van B&W van alle vier de deelnemende gemeente is er een gezamenlijk persbericht naar buiten gebracht. In dit gezamenlijk persbericht is de kernboodschap van het nieuwe beleid verwoord en aangegeven welke maatregelen de komende jaren genomen worden. Het persbericht is de basis voor het in gesprek gaan met journalisten over het nieuwe beleid en waarom dit wordt vastgesteld.

Financiële paragraaf We beginnen met het investeringsbedrag van €82.500, zijnde de afkoopsom voor het aanpassen van het inzamelsysteem van voormalig gemeente Vianen aan het inzamelsysteem van de overige Waardlanden-gemeenten. Doordat de harmonisatie van Vianen is voorzien, is eerder een krediet van €100.000 gereserveerd. De afkoopsom van €82.500 kan volledig uit dit krediet gedekt worden. Dan de strategienota. Als gevolg van de strategienota rekent Waardlanden de volgende kosten door aan de vier gemeenten:  De implementatiekosten van €1.986.500,-, te verdelen over de jaren 2021 t/m 2024. Alle bedragen worden verdeeld over de gemeenten naar rato van het aantal huisaansluitingen.  De netto structurele meerlasten, bestaande uit de kapitaallasten, extra inzamelkosten, pasbeheer, communicatie, toezicht en eventuele opruimkosten. Hier zijn de uitgespaarde

verwerkingskosten op in mindering gebracht. Voor de eenmalige implementatiekosten en de structurele meerlasten is voor de jaren 2021, 2022 en 2023 geen dekking voorzien. De gemeente Vijfheerenlanden beschikt niet over een egalisatieof bestemmingsreserve. In dit voorstel wordt daarom rekening gehouden met de kosten die wij als gemeente via de afvalstoffenheffing wel of niet door mogen rekenen aan de burger. De investeringen hebben vooral betrekking op de inzameling en kunnen dan wel incidenteel (stap 1, 2 en 3) dan wel structureel (stap 1 en 2) grotendeels betrokken worden bij de tariefberekening vanaf 2022. Los van de reguliere loon- en prijsontwikkelingen zal de afvalstoffenheffing 2022 en 2023 gaan stijgen. De keuze voor het uitvoeren van stap 1 t/m 3 of alleen stap 1 en 2 beïnvloedt de hoogte van deze stijging.

Indien wordt besloten voor uitvoering van het gehele stappenplan, worden de volgende effecten op het tarief verwacht:  2021: €4,40 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €5,32 per huishouden  2022: €32,60 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €39,45 per huishouden  2023: €2,70 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €3,28 per huishouden  2024: €-0,80 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €-0,97 per huishouden  2025 en de jaren er na: €-0,80 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €-0,97 per huishouden Indien alleen wordt besloten voor uitvoering van stappen 1 en 2, worden de volgende effecten op het tarief verwacht:  2021: €4,40 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €5,32 per huishouden  2022: €32,60 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €39,45 per huishouden  2023: €23,40 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €28,31 per huishouden  2024: €19,80 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €26,96 per huishouden  2025 en de jaren er na: €19,80 exclusief btw; Inclusief 21% btw: €26,96 per huishouden De kosten voor 2021 (in totaal circa €105.240,-) zullen door Waardlanden in een begrotingswijziging worden opgenomen. De kosten voor 2021 kunnen niet meer in het tarief 2021 worden meegenomen. Wat opvalt, is dat bij uitvoering van alle drie de stappen het plan kostenneutraal kan worden uitgevoerd. De netto structurele meerlasten bedragen vanaf 2024 circa €-0,80 (exclusief btw) per huishouden.

Indien alleen stappen 1 en 2 worden uitgevoerd bedragen de structurele meerlasten vanaf 2024 circa €19,80 (exclusief btw) per huishouden. Wat daarnaast nog meer opvalt, is dat de grootste effect op het tarief in 2022 plaatsvindt. Dit komt omdat ongeacht de keuze voor stap 3 de ondergrondse containers worden afgesloten en voorzien van een pasjessysteem. Dit betreft de grootste investering en heeft daardoor relatief veel invloed op het tarief.

Participatieparagraaf In het gehele traject is uitvoerig participatie geweest met inwoners en gebruikers van de diensten van Waardlanden. Er zijn inspiratiebijeenkomsten georganiseerd, bewonersenquêtes afgenomen, experts geconsulteerd en er is uitgebreid aandacht voor het traject geweest in de lokale en

regionale media.

Duurzaamheidsparagraaf Het nieuwe afval- en grondstoffenbeleid sluit naadloos aan op het recent vastgestelde samenhangend duurzaamheidsbeleid. Met dit beleid heeft de gemeente Vijfheerenlanden zich verbonden aan de Global Goals. Het nieuwe afval- en grondstoffenbeleid geeft invulling aan Global Goal 12: Verantwoorde consumptie en productie. Er wordt in het bijzonder invulling gegeven aan subdoel 12.4 (milieuvriendelijk beheer van afval in overeenstemming met nationale kaderovereenkomsten) en 12.5 (afvalproductie beperken via preventie, vermindering, recyclage en hergebruik). Bovendien sluit het beleid naadloos aan bij de ambities zoals uitgesproken onder de pijler Circulair en Schoon uit het samenhangend duurzaamheidsbeleid: In 2030 is de gemeente Vijfheerenlanden 50% circulair en in 2050 is de gemeente Vijfheerenlanden 100% circulair. Dit betekent dat in 2050 in Vijfheerenlanden geen (rest)afval en verspilling meer bestaat.

Communicatieparagraaf Er is een vraag-en-antwoord-notitie (Q&A) opgemaakt over diverse onderwerpen: hoofdlijnen nieuw beleid, waarom nieuw beleid, wat levert het op, feiten, fabels en weerlegging daarvan, etc. Zo is er een gemeenschappelijke, eenduidige en eensluidende informatievoorziening, met ruimte voor lokale vraagstukken, zorgen, invalshoeken en actuele ontwikkelingen per gemeente. Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Vijfheerenlanden, Signed By: n.van.ameijde@vijfheerenlanden.nl {{signer1}} 06/04/2021 11:07:32 CEST ID: 975cc718-e9f5-4899-8b69-826552a90f21 Auth: Consent

Signed By: s.frohlich@vijfheerenlanden.nl {{signer2}} 06/04/2021 11:20:46 CEST ID: 975cc718-e9f5-4899-8b69-826552a90f21 Auth: Consent

de secretaris,

de burgemeester,

N. (Nanette) van Ameijde-Poortman

S. (Sjors) Fröhlich

Bijlagen MAATREGELCATALOGUS - def versie 15 feb 2021.pdf (original), SCENARIOONDERZOEK - def versie 15 feb 2021.pdf (original), STRATEGIERAPPORT - versie 11 maart 2021.pdf (original), VISIEDOCUMENT ABS - def versie 15 feb 2021.pdf (original)