Presentatie technische bijeenkomst def (002).pdf

KADERNOTA & SOLVABILITEIT 28 maart 2023 Door: Ferrie Koffeman en Léon Huberts

Agenda 20:00 Technische toelichting solvabiliteit en financiële positie 20:30 Technische toelichting Investeringsagenda 2023-2035

Doelstelling van vanavond Het doel van deze avond is het geven van een technische toelichting op het opinievoorstel om de commissie- en raadsleden te informeren over het actuele financiële beeld van de gemeente Vijfheerenlanden, de mogelijkheden tot verbetering van de solvabiliteit (keuzeknoppen) en de relatie met de investeringsagenda. De toelichting heeft twee doelen:

1. Een gelijk en gedeeld beeld tussen college en raad over de financiële uitgangssituatie (in meerjarig opzicht) 2. Inzicht in het proces om te komen tot een meerjarig investeringsprogramma 2023-2035

Wat?: aanleiding en begrippen

– De solvabiliteit van de gemeente Vijfheerenlanden staat onder druk en dreigt de komende jaren te zakken onder het minimum van 20% en de toezichthouder maakt opmerkingen over onze netto schuldquote. – Er ligt een toezegging van de wethouder Financiën nav een ingetrokken motie CDA over solvabiliteit. Deze luidt: “Bij de Kadernota 2024 leggen we een uitgewerkt plan aan u voor waarmee de solvabiliteit structureel boven de 20% ligt” – Definitie solvabiliteit: de verhouding tussen het eigen vermogen en het totale vermogen.

SOLVABILITEIT =

EIGEN VERMOGEN TOTAAL VERMOGEN x 100%

– Definitie netto schuldquote: de verhouding tussen de schuldenlast en de jaarlijkse baten SCHULDQUOTE =

VREEMD VERMOGEN TOTALE BATEN x 100%

Opgaven die op ons afkomen • Klifjaar – Het huidige kabinet wil (financieel) niet verder kijken dan de eigen regeerperiode – De uitgaven op basis waarvan gemeenten in het gemeentefonds mee ‘samen de trap op’ gaan, lopen in 2027 daarom ineens scherp terug – Verwachte impact voor VHL is € 6,8 miljoen structureel – Vaak ravijnjaar genoemd. Het probleem is echter niet tijdelijk, maar de daling is (totdat er nieuw beleid is geformuleerd) structureel. Ter illustratie:

Ravijn:

Klif:

Opgaven die op ons afkomen • Druk op bedrijfsvoering – We hebben te maken met steeds meer en complexere taken (omgevingswet, taken sociaal domein, nieuwe taken doelgroepen/statushouders, etcetera) – We hebben te maken met krappere arbeidsmarkt en extra werkdruk als gevolg van ziekteverzuim en moeilijk in te vullen vacatures – Daarnaast hebben we te maken met gestegen werkdruk als gevolg van een stapeling in taken (bestaande wettelijke taken, voorzetten ambities vorig college, nieuwe ambities huidig college, nieuwe wettelijke taken)

Binnenwaaiers Vervanging ziekte/vertrek Nieuwe taken

Huidige taken

Opgaven die op ons afkomen • Inflatieklap – De inflatie was in 2022 historisch hoog – Inflatie daalt naar verwachting in 2023 naar een lager niveau, maar prijzen zullen naar verwachting niet dalen – Deze klap moet (eenmalig maar wel structureel) ingehaald worden – Voor VHL gaat het naar verwachting om een bruto bedrag van ongeveer € 6 miljoen; na aftrek van mogelijke dekking vanuit Rijk en lokale heffingen gaat het om netto € 2 miljoen structureel

Opgaven die op ons afkomen • Ontwikkeling kengetallen (obv Begroting ‘23) – Solvabiliteit dalend van 22,1% in 2023 naar 13,9% in 2026 – Netto schuldquote stijgend van 107,7% in 2023 naar 139,7% in 2026

– Hierbij speelt mee dat onze balans groeit. Technisch verhaal, maar meerjarige prognoses laten zien dat onze gemeente op termijn toegroeit (bij handhaving van het investeringsprogramma van € 80 miljoen) naar een totaal vermogen van + € 426 miljoen – Hierbij hoort een minimaal eigen vermogen van ongeveer € 85 miljoen (20%). Bij ongewijzigd beleid komen we ongeveer € 12 miljoen tekort.

Ontwikkeling activa en solvabiliteit Ontwikkeling solvabiliteit 450,0

400,0

350,0

300,0

250,0

200,0

150,0

100,0

50,0 2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

0,0 Totaal activa

20%-grens solvabiliteit

Ontwikkeling reserves

2033

2034

2035

Tijd voor nuance! • Opgaven die op ons afkomen zijn fors, maar… – De praktijk valt (in VHL) meestal mee (uitleg volgende sheets) – We hebben nog tijd om bij te sturen en (andere) keuzes te maken – Het bestuur kan de oplossingsrichtingen bij de kadernota ‘24 kiezen/vaststellen en wij kunnen deze concreet uitwerken in de begroting ’24 – Dit is ook een kans om regie te pakken op welke oplossingen gekozen kunnen worden, zodat het ons niet overkomt

Nuancering solvabiliteit Ontwikkeling solvabiliteit 30,00%

25,00%

20,00%

15,00%

10,00%

5,00%

0,00% 2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

solvabiliteit op basis van begroting 2023

solvabiliteit na laatste inzichten jaarrekening 2022

grenswaarde

Lineair (grenswaarde)

Nuancering exploitatie Verschillen begroting en realisatie 2019-2022 (bedragen x € 1 miljoen)

12 11 10 9 8 7 6 5

LET OP: Dit lijkt een structureel voordeel, maar betreft steeds andere incidentele meevallers

4 3 2 1 0 2019

2020 begroting

2021 2e berap

jaarrekening

2022

Tijd voor nuance! • •

•

Realistisch begroten (ook in de fasering van investeringsplannen) kan ons veel financieel leed besparen en vermindert de noodzaak om hard in te grijpen Ten aanzien van het klifjaar hanteren wij als uitgangspunt dat Rijk en VNG gezamenlijk tot een oplossing komen (aangekondigd voor de meicirculaire 2023): meest logisch lijkt te zijn dat het Rijk zijn uitgavenpatroon voortzet en vertaald naar het Gemeentefonds. Een door het Rijk geopperd alternatief is toekomstige uitbreiding van het gemeentelijk belastinggebied (gemeentelijke heffing in plaats van bijvoorbeeld inkomstenbelasting), maar dit lijkt, zeker op zulke korte termijn, niet realistisch. Maar we hebben wel reëel zicht nodig op een structureel financieel gezonde gemeente Vijfheerenlanden

Samengevat • Opgaven die op ons afkomen zijn fors….

Inflatieklap

Klifjaar + € 6,8 miljoen

Bruto + € 6 miljoen / Netto + 2 miljoen

Druk op bedrijfsvoering

Ontwikkeling kengetallen + € 12 miljoen in 2035

• Maar, – We kunnen nog volop bijsturen!

3 hoofdknoppen De formules voor financiële kengetallen kennen we inmiddels: EIGEN VERMOGEN SOLVABILITEIT = TOTAAL VERMOGEN x 100% VREEMD VERMOGEN SCHULDQUOTE = TOTALE BATEN x 100%

Als je deze formules vertaald hebben we eigenlijk drie hoofdknoppen om aan te draaien:

Inkomsten vergroten

Kosten afbouwen

Werken aan ons vermogen

Oplossingsmodel: matrix Klifjaar + € 6,8 miljoen

Druk op bedrijfsvoering

Inkomsten vergroten

Inflatieklap Bruto + € 6 miljoen / Netto + 2 miljoen

Ontwikkeling kengetallen + € 12 miljoen in 2035

Kosten afbouwen

Werken aan ons vermogen

Belangrijkste keuzeknoppen in de matrix (voorlopig….) • Benadering Algemene uitkering ten aanzien van klifjaar • Realistisch(er) ramen van begroting en investeringsplanning • “Verantwoord groeien naar de toekomst”…uitwerking investeringsagenda 2023-2035 • Vergroten eigen vermogen door toevoegingen ook te gaan begroten • Inzet op externe fondsenwerving/co-financiering • Vasthouden werkwijze inflatiecorrectie lokale heffingen • Zie voor verdere keuzes de bijgevoegde matrix

Vragen?

OP WEG NAAR EEN MEERJARIG INVESTERINGSPROGRAMMA 2023-2035 VOOR DE GEMEENTE VIJFHEERENLANDEN ➢ Tijdlijn ➢ Besluitvorming aanwending Eneco miljoenen ➢ Strategische visie Vijfheerenlanden ➢ Berenschot propositie ➢ Coalitieakkoord “betrokken en betrouwbaar” ➢ Van strategische visie naar investeringsagenda ➢ Programmabegroting 2023 ➢ Proces en financiële dekking ➢ Projecten in relatie tot doelstellingen ➢ Fasering ➢ Vijf kaders voor het opinievoorstel

Tijdlijn • Voorjaar 2020: Verkoop Eneco > netto-opbrengst € 78 miljoen • November 2020: Programmabegroting 2021 > aanwending opbrengst Eneco • December 2020: Uitspraak Niemans > € 92 miljoen • April 2021: Vaststelling strategische visie Vijfheerenlanden • Mei 2021: Vaststelling meerjarig financieringsvoorstel > rente van toekomstige investeringen van € 80 miljoen opgenomen in begroting • Juli 2021: Vaststelling Berenschot propositie • Mei 2022: Vaststelling coalitieakkoord • November 2022: Vaststelling begroting 2023 > afschrijvingen van toekomstige investeringen van € 80 miljoen opgenomen in begroting

Besluitvorming aanwending Eneco miljoenen (1) Verdeling opbrengst van € 78 miljoen Eneco: • Veiligheid: € 1 miljoen • Bereikbaarheid: € 10 miljoen • Sportaccommodaties: € 5 miljoen • Kunst en cultuur en toerisme: € 1 miljoen • Dorpshuizen: € 2 miljoen • Armoedebestrijding: € 1 miljoen • • • • •

Nieuw gemeentehuis: 4 miljoen Frictiekosten bezuinigingen organisatie: € 1 miljoen Corona: € 5 miljoen Versterking weerstandsvermogen: € 22 miljoen Compensatie dividendverlies Eneco: € 20 miljoen

Besluitvorming aanwending Eneco miljoenen (2) Denklijnen: • Wij zetten in op duurzame ontwikkelingen. • Wij leggen de focus op bereikbaarheid en woningbouw. • Wij hebben oog voor kwetsbare inwoners, geven perspectief aan ondernemers en hebben aandacht voor veiligheid. • Wij hebben aandacht voor sport, kunst en cultuur Uitgangspunten: • Investering moet duurzaam rendement voor de lange termijn hebben. • Inzet van gemeentelijk geld moet cofinanciering tot gevolg hebben • Met de inzet van middelen wordt een initiatief of ontwikkeling op gang gebracht, het heeft een aanjaagfunctie. • De inzet van middelen heeft bij voorkeur een revolverend effect. • Er mag geen nadelig effect op de exploitatie ontstaan.

Strategische visie Vijfheerenlanden: “de juiste balans voor het goede leven” Wonen en leefomgeving: • In stedelijke kernen Leerdam en Vianen bouwen naar behoefte voor alle generaties. Ook mogelijkheden om bij te dragen aan regionale opgave; • In de kleinere kernen autonome groei, voor eigen behoefte van de kern; • In verzorgingskernen Lexmond, Meerkerk, Ameide en Schoonrewoerd bouwen naar behoefte voor alle generaties bewoners van binnen en buiten de kern; • Behoud van aantrekkelijke en karakteristieke karakter als rustige groene woon- en werkomgeving, versterking van de biodiversiteit, natuurlijke waarden en klimaatbestendigheid. Zorg en gezondheid: • Beschikbaarheid basisvoorzieningen voor inwoners van jong tot oud moet geborgd zijn. Bereikbaarheid: • Bereikbaarheid vraagt om duurzame en innovatieve oplossingen met aandacht voor sluipverkeer; inzet op goed fietspadennet en OV; goede bereikbaarheid kernen; inzet van nieuwe technologie en smart mobility. Cultuur, recreatie en toerisme: • Balans bewaken tussen ruimte voor recreatie en toerisme en behoud van landelijk gebied.

Vragen?

Strategische visie Vijfheerenlanden: samenvattend De juiste balans voor het goede leven: • Vijfheerenlanden is een prachtige diverse gemeente, waar het leven goed is. Dat is zo in 2021. En dat wordt op weg naar 2035 alleen nog maar sterker, door steeds te zoeken naar de juiste balans en keuzes te maken. • Of het leven goed is, wordt niet door de gemeente bepaald. In de eerste plaats zijn het de inwoners die zelfvorm geven aan het goede leven. Liefdevolle zorg en aandacht voor elkaar, persoonlijke groei en ontwikkeling, een zinvolle baan of uitdagende onderneming, genieten van ontspanningsmogelijkheden in sport, cultuur en natuur: het zijn stuk voor stuk zaken die bepalend zijn voor het goede leven – en het is niet de gemeente die daarin de doorslag geeft, het zijn mensen zelf. Mensen zijn verschillend en maken verschillende keuzes. In Vijfheerenlanden is plek voor een grote verscheidenheid in culturen en leefwijzen. Die diversiteit is iets om te koesteren.

Strategische visie Vijfheerenlanden: vragen en afbakening Dit is bepalend voor de op te stellen investeringsagenda. Drie vragen staan centraal: 1. Wat is “het goede leven”? 2. Hoe weeg je dat? 3. Welke investeringen passen daarbij?

Let op: de strategische visie (de juiste balans voor het goede leven) gaat over veel meer dan alleen investeringen. • Hierna gaat het echter alleen over investeringen. • Investeringen zijn uitgaven die worden geactiveerd en over de gebruiksduur van het actief (de investering) worden afgeschreven (bijvoorbeeld in 40 jaar). • Investeringen betreffen dus slechts een deel van de gemeentelijke beleidsinzet ter realisering van onze strategische visie:

Berenschot propositie: zoekrichtingen Gouden kans: • Wonen Relevant: • Landschapsontwikkeling: Natuur, recreatie en toerisme (inclusief toepassing van het 3/30/300 principe als uitgangspunt voor het inrichten van de openbare ruimte, zoals ook opgenomen in het coalitieakkoord) • Ontwikkeling bedrijventerreinen, vakonderwijs en arbeidsmarkt Interessant: • Fietsnetwerken • Vitale wijken • Cultuur Complex: • Versterken vitaliteit binnensteden • Energie en duurzaamheid • Vitale kernen

Coalitieakkoord “betrokken en betrouwbaar” Investeringswensen: • Investeren in onderwijshuisvesting en deze huisvesting een plek maken waarin wordt “samengeleefd” door bijvoorbeeld inlooppunten te creëren. • Voldoende groen ontwikkelen binnen 300 meter van woningen. • Verbeteren van de leefbaarheid en verkeersveiligheid in wijken en dorpen. Mogelijk ook door de aanleg rondwegen. • 2.000 woningen t/m 2026 en daarna 3.000 woningen tot en met 2040, waarvan 50% betaalbaar. • Ongelijkvloerse kruising Recht van ter Leede – MLL. • Verkeerscirculatieplannen voor Leerdam en Vianen. • Aanwijzen locaties bedrijventerreinen van in totaal 30 tot 35 hectare.

Van strategische visie naar investeringsagenda Focus investeringsprogramma: Bouwen aan het goede leven! • Het investeringsprogramma Vijfheerenlanden heeft tot doel het welzijn van onze inwoners duurzaam te bevorderen, verschil te maken in het leven van onze inwoners (wonen, werken, inkomen, sociale cohesie). • De groei van ons inwoneraantal faciliteren wij door de bouw van nieuwe woningen en voorzieningen. Dit doen we betaalbaar en duurzaam en met oog voor onze bereikbaarheid en unieke groene omgeving. Investeringen vanuit het programma op 4 doelen: • Verbeteren betaalbaarheid woningen • Goed voorzieningenniveau • Mobiliteitsopgaven • Compensatiemaatregelen (in brede zin van het woord, landelijk beleid maar ook lokaal)

Programmabegroting 2023: Investeringsagenda 20232035 • De gemeente Vijfheerenlanden groeit gestaag. Voor de te zoeken ruimte naar nog eens 3.000 te realiseren woningen tot 2040 en het daarbij behorende kwalitatieve en kwantitatieve voorzieningenniveau is nog geen voorliggend antwoord. Nieuwe locaties zijn complex en vragen om strategische investeringen vanuit de gemeente door veranderende woontypologieën, klimaatadaptatie en mobiliteitswensen. Maar ook om investeringen die de bewoners van de nieuw te realiseren woningen van een aantrekkelijk woon- en leefklimaat voorzien, bijvoorbeeld goede scholen en de bijbehorende kinderopvang. • Deze opgave moet in samenhang met andere partijen worden opgepakt om tot uitvoering te kunnen komen. Er moet sprake zijn van cofinanciering of investeringen moeten een vliegwieleffect hebben waardoor andere investeringen weer mogelijk worden gemaakt.

Vragen?

Het proces Inventarisatie van projecten: • Ter realisering van het goede leven in Vijfheerenlanden. • Rijpe en groene projecten zijn geïnventariseerd. • Dat betreft ook wenselijke projecten van andere overheden. • Ook varianten van projecten zijn opgenomen in de inventarisatie. • Die optelsom van gemeentelijke projecten is circa € 500 tot 600 miljoen. Analyse hiervan vindt nu plaats. Bij de begroting wordt hier meer inzicht in gegeven. Drie soorten projecten qua financiële dekking: • Projecten voortvloeiend uit bestaande taken > inpassen in begroting. • Voorwaardenscheppende projecten gericht op facilitering groei in de gewenste kwaliteit > investeringsprogramma € 80/200* miljoen > rente en afschrijving zijn meerjarig gedekt. *Wij verwachten een mogelijk investeringsbedrag te kunnen realiseren van bruto € 200 miljoen als gevolg van de eerder benoemde cofinanciering en vliegwieleffect. We schatten in dat we via cofinanciering en vliegwieleffect onze netto inbreng van € 80 miljoen met een factor 2,5 kunnen verhogen.

• Kwaliteit verhogende investeringen die mogelijk worden door de groei > aanwending deel van extra gemeentefonds/OZB inkomsten > te begroten wanneer nieuwe locaties tot ontwikkeling komen (indicatieve omvang: vrij aanwendbaar € 5 miljoen, als de helft wordt omgezet in kapitaallasten, afschrijving 40 jaar, rente 1,5%, dan is de omvang investeringsprogramma € 62,5 miljoen).

Projecten en doelstellingen •

•

Alle gemeentelijke projecten moeten bijdragen aan één of meer van onze kwalitatieve doelen. Alle kwalitatieve doelen dragen bij aan het realiseren van onze sociaal-maatschappelijke doelstellingen. Daarmee realiseren we vanuit een kaderstellend financieel solvabel uitgangspunt een maatschappelijk solvabel doel. Kwaliteitsdoel / soort projecten

Bestaande taak

Meer betaalbare woningen Betere voorzieningen

Voorwaarden Extra kwaliteit scheppend X

X

X

Gewaarborgde mobiliteit en veiligheid

X

X

Goede (betere) compensatie

X

X

Fasering Belangrijk: • Drie soorten projecten qua financiële dekking betekent NIET dat extra kwaliteit verhogende projecten pas in voorbereiding kunnen worden genomen nadat alle voorwaardenscheppende projecten (80/200) zijn gerealiseerd. • Belangrijk is echter wel dat de groei van het aantal woningen en inwoners van de gemeente Vijfheerenlanden contractueel is gewaarborgd. Pas dan kunnen de daarmee samenhangende meeropbrengsten in de begroting worden verwerkt. Fasering totstandkoming investeringsprogramma: • Bespreking doelstellingen en afwegingskader in opinievoorstel: 13 april • Opnemen afwegingskader in Kadernota: 6 juli • Analyse en uitwerking investeringsprogramma: april – september • Investeringsprogramma in Programmabegroting 2024: 9 november

Vijf kaders voor het opinievoorstel 1. 2.

3. 4.

5.

Ons investeringsprogramma bouwt voort op de in de strategische visie Vijfheerenlanden geformuleerde uitgangspunten zoals mede ook uitgewerkt in de Berenschot propositie en het coalitieakkoord. Daarmee bouwen wij aan het goede leven in Vijfheerenlanden! Die prachtige en diverse gemeente, waar het leven goed is. Dit doen wij vanuit vier doelen: meer betaalbare woningen, betere voorzieningen, goede oplossingen voor bestaande mobiliteitsvraagstukken en goede inpassing en compensatie (in brede zin). Investeringen die voortkomen uit bestaand beleid en taken passen wij in de begroting in. Deze komen dus niet ten laste van de € 80 miljoen. De in de meerjarenbegroting opgenomen middelen voor een investeringsprogramma van onrendabel € 80 miljoen bestemmen wij vooral voor voorwaardenscheppende projecten gericht op facilitering van de groei met de gewenste kwalitatieve uitgangspunten. Dit betreft vooral meer betaalbare woningen, goede oplossingen voor mobiliteitsvraagstukken en voor een goede inpassing en compensatie. De vrij aanwendbare extra opbrengsten uit het gemeentefonds en de OZB als gevolg van 3.000 extra woningen zetten wij mede in voor aanvullende investeringen in het goede leven in Vijfheerenlanden in de vorm van extra kwaliteit wat betreft voorzieningen, mobiliteit en inpassing en compensatie in onze wijken en kernen.

Vragen?