Notitie Grip op grote of risicovolle projecten
Tekst van het document
Notitie 1 Aan Gemeenteraad Van Léon Huberts Datum 25 augustus 2026 Onderwerp: Grip op grote en/of risicovolle projecten Inleiding De gemeenteraad heeft een belangrijke rol in het bewaken van de voortgang, kwaliteit, risico's en financiële beheersing van grote projecten en beleidsprocessen. De ervaringen uit het verleden hebben laten zien dat projecten met een omvangrijke financiële impact of een verhoogd risicoprofiel grote gevolgen kunnen hebben voor de gemeente wanneer tijdige sturing en monitoring ontbreken. Tegen deze achtergrond heeft de Rekenkamer in 2022 onderzoek gedaan naar de rol van de gemeenteraad in het dossier Niemans. Daarbij stond centraal hoe de betrokkenheid van de raad gedurende het proces vorm heeft gekregen en in welke mate de raad daadwerkelijk in staat was om zijn kaderstellende en controlerende rol uit te oefenen. Uit dit onderzoek volgden diverse aanbevelingen gericht op het versterken van de grip van de raad op complexe projecten en dossiers met een verhoogd risico. Eén van de belangrijkste aanbevelingen was het ontwikkelen van een structurele werkwijze waarmee grote en risicovolle projecten tijdig kunnen worden geïdentificeerd en periodiek kunnen worden gemonitord. Daarmee ontstaat voor de raad een beter inzicht in de voortgang, de risico-ontwikkeling en eventuele afwijkingen ten opzichte van eerder vastgestelde kaders.
Als vervolg op deze aanbevelingen is in januari 2026 binnen de commissie Algemene Zaken gesproken over het door de Griffie opgestelde opinievoorstel "Grip op risicovolle projecten". De uitkomsten van deze bespreking zijn vervolgens verwerkt in een nieuw opinievoorstel dat in mei 2026 is besproken in de gecombineerde commissie. Tijdens deze bespreking bleek dat er brede steun bestaat voor het versterken van de informatiepositie van de raad. Tegelijkertijd werd duidelijk dat er verschillende opvattingen bestaan over de vraag welke soort projecten precies onder de extra monitoring zouden moeten vallen en welke criteria daarvoor het meest geschikt zijn. Deze notitie bevat een uitwerking van de voorgestelde criteria voor de aanwijzing van grote en/of risicovolle projecten. Daarnaast wordt een voorstel gedaan voor de wijze waarop de raad periodiek over deze projecten kan worden geïnformeerd. Het doel is te komen tot een werkbare systematiek die voldoende ruimte biedt voor toezicht en controle, zonder dat onnodige administratieve lasten ontstaan. Tevens wordt aangesloten bij de bestaande planning- en controlcyclus van de gemeente. Achtergrond en aanleiding De directe aanleiding voor dit voorstel ligt in de aanbevelingen van de Rekenkamer naar aanleiding van het Niemans-onderzoek.
Dit onderzoek maakte duidelijk dat complexe 2 projecten of processen zich vaak kenmerken door een combinatie van financiële, organisatorische, juridische en bestuurlijke risico's. Wanneer dergelijke risico's niet tijdig zichtbaar worden gemaakt, kan dit leiden tot vertraging, budgetoverschrijdingen, reputatieschade of onvoldoende realisatie van maatschappelijke doelen. De gemeenteraad heeft vanuit zijn volksvertegenwoordigende, kaderstellende en controlerende rol behoefte aan tijdige, consistente en betrouwbare informatie om ontwikkelingen binnen dergelijke projecten of processen te kunnen volgen. Daarbij is het belangrijk dat niet alleen wordt gekeken naar projecten of processen die al formeel in uitvoering zijn, maar ook naar projecten in voorbereiding en beleidsprocessen met substantiële financiële en/of maatschappelijke gevolgen. Tijdens de bespreking van het opinievoorstel van mei 2026 bleek dat commissieleden in grote lijnen dezelfde uitgangspunten delen. Er bestaat brede overeenstemming over het belang van financiële omvang als indicator voor risico. Ook bestaat overeenstemming over het feit dat substantiële risico's die nog niet volledig in de begroting zijn verwerkt, extra aandacht verdienen.
Daarnaast werd benadrukt dat de raad zelf de mogelijkheid moet hebben om projecten aan te wijzen die om politieke, maatschappelijke of bestuurlijke redenen extra monitoring vereisen. De uitdaging is om deze uitgangspunten te vertalen naar heldere en toepasbare criteria die enerzijds voldoende objectief zijn en anderzijds voldoende flexibiliteit bieden. Doelstelling van de projectmonitor Het primaire doel van de voorgestelde projectmonitor is het versterken van de grip van de raad op projecten, budgetten en beleidsprocessen die een groot financieel belang vertegenwoordigen of aanzienlijke risico's met zich meebrengen. De monitor moet bijdragen aan: • Meer inzicht in voortgang, planning en budgetten. • Tijdige signalering van risico's. • Verbetering van de bestuurlijke sturing. • Versterking van de controlerende rol van de raad. • Vergroting van de transparantie richting bestuur en organisatie. • Verbetering van de kwaliteit van de planning- en controlcyclus. Daarnaast moet de monitor bijdragen aan een meer uniforme wijze van rapporteren binnen de gemeentelijke organisatie. Hierdoor ontstaat een consistente informatievoorziening die een betere vergelijking tussen projecten mogelijk maakt. Criteria voor aanwijzing van projecten 1. Financiële omvang van minimaal € 7,5 miljoen De financiële omvang van een project vormt een belangrijke indicator voor het aanwezige risico.
Naarmate een project groter wordt, nemen doorgaans ook de financiële consequenties van afwijkingen toe. Budgetoverschrijdingen, vertragingen of wijzigingen in scope kunnen bij omvangrijke projecten aanzienlijke gevolgen hebben voor de gemeentelijke financiën. In het opinievoorstel van mei 2026 werd hiervoor nog een grens van € 15 miljoen genoemd. Tijdens de commissiebehandeling werd echter breed aangegeven dat deze grens te hoog lag. De genoemde alternatieven varieerden van € 2 miljoen tot € 10 miljoen. Op basis van deze discussie wordt voorgesteld om voorlopig een grens van € 7,5 miljoen te hanteren. 3 Deze grens zorgt ervoor dat de monitor zich richt op projecten die daadwerkelijk een substantiële impact kunnen hebben op de gemeentelijke organisatie en financiën, zonder dat het aantal te monitoren projecten onnodig groot wordt. Voorbeelden van projecten die op basis van dit criterium onder de monitor zouden vallen zijn: Realisatie van het nieuwe gemeentehuis; nieuwbouw van De Rank in Meerkerk; MFC Hagestein; nieuwbouw Berenschot & Het Dak en Gaasperwaard III. Door deze projecten structureel te volgen krijgt de raad een beter inzicht in de voortgang en eventuele afwijkingen. 2. Substantiële risico's die nog niet in de begroting zijn verwerkt Dit criterium heeft nadrukkelijk een bredere reikwijdte dan alleen projecten.
Ook beleidsontwikkelingen of organisatorische processen kunnen immers aanzienlijke risico's bevatten. Bij de beoordeling van risico's wordt dan ook niet uitsluitend gekeken naar de directe financiële omvang. Ook de mogelijke gevolgen voor bijvoorbeeld bedrijfsvoering; juridische compliance; financiële positie; planning en doorlooptijd; bestuurlijke stabiliteit; maatschappelijke acceptatie en gemeentelijke reputatie dienen te worden betrokken. Veel van deze risico's worden verwerkt in de paragraaf weerstandsvermogen van begroting en jaarstukken. Niet alle relevante risico's komen echter automatisch in deze paragraaf terecht. Met name wanneer sprake is van beleidsvoornemens waarover de raad nog besluitvorming moet plegen, kunnen relevante risico's buiten de reguliere paragraaf weerstandsvermogen blijven. Door dergelijke dossiers toch onder de projectmonitor te brengen, ontstaat een vollediger beeld van het totale risicoprofiel van de gemeente. Bij dit criterium wordt voorgesteld om dezelfde grenzen te hanteren als die eerder in het opinievoorstel van mei 2026 zijn opgenomen. Dit betreft minimaal € 5 miljoen incidenteel risico en/of minimaal € 1 miljoen structureel risico. Voorbeelden van dossiers die onder dit criterium vallen zijn de ombuigingen binnen de Wmo- budgetten en de jeugdhulpbudgetten. 3.
Aanwijzingsbevoegdheid van de raad Tijdens de commissiebehandeling van het tweede opinievoorstel ontstond discussie over de vraag in hoeverre draagvlak en maatschappelijke impact expliciet onderdeel moeten zijn van de criteria. Daarbij bleek dat diverse fracties het belangrijk vinden dat ook projecten met een grote politieke of maatschappelijke gevoeligheid gemonitord kunnen worden, zelfs als zij niet voldoen aan financiële grenswaarden. Tegelijkertijd werd geconstateerd dat dergelijke criteria vaak moeilijk objectief te definiëren zijn. Begrippen als maatschappelijke impact, betrokkenheid van inwoners en politiek draagvlak zijn immers afhankelijk van interpretatie. Om die reden wordt voorgesteld om deze criteria te vervangen door een expliciete aanwijzingsbevoegdheid. Hierdoor kan de raad zelf bepalen dat extra monitoring noodzakelijk is. Om recht te doen aan zowel meerderheid als minderheid binnen de raad wordt voorgesteld dat minimaal één derde van de raadsleden een dergelijk verzoek kan ondersteunen. Daarmee wordt voorkomen dat uitsluitend onderwerpen die door een meerderheid worden gesteund voor extra monitoring in aanmerking komen. Ook kwesties die voor een substantiële minderheid van de raad belangrijk zijn kunnen dan worden gevolgd. Dit draagt bij aan een evenwichtige invulling van de controlerende taak van de gemeenteraad.
Rapportage en monitoringsmethodiek Voor de rapportage wordt gekozen voor een vast dashboardformat, de projectmonitor. Een gestandaardiseerde rapportage biedt verschillende voordelen. In de eerste plaats wordt 4 alle informatie op een uniforme wijze gepresenteerd. Hierdoor ontstaat duidelijkheid over definities, indicatoren en rapportagestructuur. Daarnaast maakt een vast dashboard snelle signalering van afwijkingen mogelijk. Ontwikkelingen op het gebied van budget, planning, kwaliteit en risico's worden direct zichtbaar. Bestuurders en raadsleden kunnen daardoor sneller beoordelen of bijsturing noodzakelijk is. De projectmonitor vergroot bovendien de transparantie; de vergelijkbaarheid tussen projecten en de betrouwbaarheid van rapportages. Ook zorgt de monitor voor een betere verbinding tussen projectinformatie, bestuursrapportages, begroting en jaarrekening. Hierdoor neemt de kwaliteit van financiële prognoses en ramingen toe. Tevens ontstaat meer samenhang tussen operationele projectsturing en strategische besluitvorming. Hierdoor wordt ook de kwaliteit van besluitvorming verbeterd. Omdat immers alle projecten volgens hetzelfde format worden gerapporteerd ontstaat een consistente informatiebasis voor bestuurlijke afwegingen. Voorgesteld wordt om de projectmonitor aan te sluiten bij de bestaande planning- en controlcyclus.
Omdat de gemeentebrede risico's in de jaarstukken en programmabegroting reeds integraal worden verantwoord via de paragraaf weerstandsvermogen, ligt het voor de hand om de tussentijdse projectmonitor juist onderdeel te maken van de bestuursrapportages. Binnen deze cyclus zijn twee bestuursrapportages beschikbaar: de eerste bestuursrapportage, besproken in de raadsvergadering van juli en de tweede bestuursrapportage, besproken in de raadsvergadering van november. Deze bespreekmomenten sluiten aan op de bespreekmomenten van de jaarstukken (de raadsvergadering van juli) en de programmabegroting (de raadsvergadering van november). Hierdoor wordt dubbele rapportage voorkomen terwijl toch sprake is van regelmatige actualisering van de informatie. Het dashboard, de projectmonitor Voor de projectmonitor kan het onderstaande format worden gebruikt. In het eerste deel van dit format moet de kerninformatie van het betreffende project worden opgenomen (projectnaam; projectomschrijving; verwacht en/of verstrekt budget en de besluitvormingsmomenten in de raad). In het tweede deel van het format moet de actuele stand van zaken van het betreffende project worden weergegeven. Dit op vijf aspecten van het project, te weten budget; planning; capaciteit, kwaliteit en overig. Het weergeven van de actuele stand van zaken moet op beknopte wijze plaatsvinden.
Als er namelijk behoefte is aan een meer uitgebreide toelichting, dan is het sowieso goed om daar de raad op een andere wijze over te informeren, bijvoorbeeld via een raadsinformatiebrief. Het weergeven van de actuele stand van zaken vindt op een drietal manieren plaats. Dit gebeurt allereerst door per aspect via een kleur de actuele stand van zaken van het project te beschrijven. Groen betekent dat het project binnen de door de raad vastgestelde kaders wordt uitgevoerd. Oranje betekent dat dit niet het geval is, maar dat bijsturing nog wel mogelijk is. Rood betekent dat aanvullende besluitvorming waarschijnlijk noodzakelijk is. Iedere kleur is ook voorzien van een +; o of -. Dit drukt de verandering uit ten opzichte van de vorige rapportage. Bij een + is er sprake van een verbetering, bij een o is er geen sprake van een noemenswaardige verandering en bij een – is er sprake van een verslechtering. Tenslotte moet de stand van zaken van ieder aspect inhoudelijk nog beknopt worden toegelicht in een tekstveld. Dit leidt dan tot het volgende format; 5 Projectnaam: Officiële projectnaam Projectomschrijving: Beknopte omschrijving van het te realiseren projectdoel c.q. projectresultaat Verstrekt/verwacht budget: Weergave van het verstrekte budget c.q. van het naar verwachting te verstrekken budget en eventueel een beknopte inhoudelijke toelichting hierop.
Besluitvorming: Een weergave van de besluitvormingsmomenten in de raad, inclusief de bijbehorende zaaknummers. Budget: + Een beknopte inhoudelijke toelichting op eventuele budgetafwijkingen. Planning: o Een beknopte inhoudelijke toelichting op eventuele afwijkingen in de planning. Capaciteit: - Een beknopte inhoudelijke toelichting op eventuele afwijkingen wat betreft de in te zetten gemeentelijke capaciteit. Kwaliteit: o Een beknopte inhoudelijke toelichting op eventuele afwijkingen in kwaliteit of te realiseren projectresultaat Overig: + Een beknopte inhoudelijke toelichting op eventuele overige afwijkingen Kanttekeningen en risico’s Hoewel het voorstel belangrijke voordelen biedt, zijn er ook aandachtspunten. Allereerst betreft dit de verhoging van de rapportagedruk. Binnen bestuursrapportages wordt normaliter gewerkt volgens het principe van "management by exception". Dat betekent dat alleen relevante afwijkingen worden gemeld. De projectmonitor vraagt daarentegen om structurele rapportage over alle aangewezen projecten, ook wanneer deze volledig volgens planning verlopen. Hierdoor ontstaat extra werk voor medewerkers, management en bestuur. Dit nadeel kan worden beperkt door terughoudend om te gaan met het toevoegen van aanvullende projecten aan de monitor en door gebruik te maken van een compact en uniform dashboardformat.
Ook kan het risico optreden dat de voorgestelde aanpak zich vooral richt op meetbare factoren zoals budget; planning en capaciteit en minder op de te bereiken maatschappelijke resultaten. En alhoewel deze meetbare factoren belangrijk zijn, vormen zij niet het uiteindelijke doel van een project. Een project kan immers vertraging oplopen maar uiteindelijk toch uitstekend voldoen aan de verwachtingen van inwoners en bestuur. Omgekeerd kan een project volledig binnen budget worden gerealiseerd maar maatschappelijk onvoldoende resultaat opleveren. Daarom is het belangrijk dat het 6 dashboard ook expliciet aandacht besteedt aan kwaliteit en doelbereik en de daarmee samenhangende risico’s. Ook bestaat het risico, dat de aandacht van de gemeenteraad te veel verschuift naar individuele projecten. Een projectmonitor is immers per definitie gericht op afzonderlijke dossiers. Hierdoor bestaat het risico dat de samenhang met de bredere strategische doelstellingen van de gemeente uit beeld raakt. Het blijft daarom noodzakelijk dat de gemeenteraad niet alleen kijkt naar de voortgang van individuele projecten, maar ook naar de vraag in hoeverre deze bijdragen aan de maatschappelijke doelen uit de programmabegroting en de strategische visie van de gemeente. De projectmonitor moet daarom worden gezien als aanvullend instrument en niet als vervanging van strategische beleidssturing.
Conclusie Met de invoering van een projectmonitor voor grote en/of risicovolle projecten wordt uitvoering gegeven aan de aanbevelingen van de Rekenkamer naar aanleiding van het Niemans-onderzoek. De voorgestelde systematiek creëert een evenwicht tussen objectieve selectiecriteria en bestuurlijke flexibiliteit. Door projecten vanaf € 7,5 miljoen, dossiers met substantiële risico's en door de raad aangewezen projecten structureel te monitoren, ontstaat een steviger informatiepositie voor de gemeenteraad. Tegelijkertijd zorgt een uniform dashboard voor transparante, consistente en vergelijkbare informatievoorziening. Hoewel de monitor leidt tot een zekere verzwaring van de rapportagelast, wegen de voordelen hiervan naar verwachting zwaarder. De raad krijgt beter inzicht in voortgang, risico's, kwaliteit en financiële ontwikkelingen van belangrijke projecten. Daarmee wordt niet alleen de controlerende rol van de raad versterkt, maar ook de kwaliteit van de gemeentelijke risicosturing, de planning- en controlcyclus en de bestuurlijke besluitvorming als geheel.