getekende Brief aan GS provincie Utrecht met dekkingsplan schade Niemans.pdf

Provincie Utrecht College van Gedeputeerde Staten

Ons kenmerk

: 235874

Onderwerp

: Dekkingsplan gemeente Vijfheerenlanden

Datum

: 19 maart 2021

Geacht leden van het college van Gedeputeerde Staten, Op dinsdag 15 december jl. heeft het Gerechtshof te Den Haag uitspraak gedaan in de zaak Niemans. De financiële consequenties van deze uitspraak voor de gemeente Vijfheerenlanden zijn buitengewoon ingrijpend. Door het Gerechtshof is uitgesproken dat de gemeente Vijfheerenlanden een schadevergoeding dient te betalen van € 79,9 miljoen en ook de juridische kosten van Niemans van € 10,8 miljoen en de proceskosten van € 1,2 miljoen moet vergoeden. Tezamen is dit een totaalbedrag van € 91,9 miljoen. De gemeente Vijfheerenlanden heeft voor het risico van de zaak Niemans in 2018 al een voorziening gevormd van € 40,9 miljoen. De uitspraak van het Gerechtshof betekent voor de gemeente Vijfheerenlanden dus een financieel nadeel van € 51 miljoen. Na de uitspraak van het Gerechtshof te Den Haag heeft u besloten om de gemeente Vijfheerenlanden voorlopig onder preventief toezicht te plaatsen. U heeft daarbij aangegeven, dat dit preventief toezicht zal worden opgeheven, indien binnen drie maanden na de ondertoezichtstelling, door de gemeente Vijfheerenlanden een adequaat dekkingsplan aan u wordt aangeleverd. Door middel van deze brief leggen wij dit dekkingsplan aan u ter beoordeling voor. In zijn vergadering van 18 maart jl. heeft onze gemeenteraad ingestemd met dit dekkingsplan. Hieronder wordt het dekkingsplan nader toegelicht.

Dit begint met een beschrijving van de financiële consequenties van het dekkingsplan. Vervolgens worden de individuele posten van het dekkingsplan nader toegelicht. Vervolgens wordt een beschrijving gegeven van de maatschappelijke impact van het dekkingsplan. De brief wordt afgesloten met een beschrijving van de afspraken die inmiddels zijn gemaakt tussen de gemeente Vijfheerenlanden, de provincie Utrecht en het ministerie van BZK over het in kaart brengen van de gevolgen van de gerechtelijke uitspraak voor de ambities van de gemeente Vijfheerenlanden in relatie tot de financiële positie van onze gemeente. Algemeen: financiële consequenties dekkingsplan Het totaalbedrag van circa € 91,9 miljoen wordt door de gemeente Vijfheerenlanden ten laste van de daarvoor bestemde voorziening Niemans gebracht en ten laste van beschikbare reserves waarvoor nog geen financiële verplichtingen zijn aangegaan. In de voorziening Niemans is een bedrag van € 40,9 miljoen opgenomen. Reserves waarvoor nog geen expliciete verplichtingen zijn aangegaan betreffen de reserves investeringsfondsen van € 33 miljoen en de reserve grondexploitatie van € 14 miljoen. Deze

Gemeente Vijfheerenlanden/ Postbus 11, 4140 AA Leerdam / 088 – 599 7000 /vijfheerenlanden.nl / info@vijfheerenlanden.nl

reserves worden volledig ingezet. Tezamen is dit een bedrag aan dekking van € 88 miljoen. Het restant van € 4 miljoen zal worden onttrokken uit de algemene reserve van de gemeente Vijfheerenlanden. Het schadebedrag moet ook betaald worden. De gemeente Vijfheerenlanden heeft de eerste € 42 miljoen betaald door aanwending van in het kader van het schatkistbankieren bij het Rijk ondergebrachte middelen. Lange financiering van het restantbedrag in de vorm van een dertigjarige lineair af te lossen lening is momenteel redelijk goedkoop. De jaarlijkse rente bedraagt nu circa 0,25%. Wanneer er daadwerkelijk een dergelijke lening wordt afgesloten voor bijvoorbeeld € 50 miljoen bedraagt de hierover jaarlijks te betalen rente in de eerste jaren dus circa € 0,125 miljoen. Aangezien er voor de periode 2021-2024 sprake is van een structureel sluitende meerjarenbegroting en het bedrag aan extra rente oplosbaar is, is er begrotingstechnisch dus niet sprake van een financieel vraagstuk. De uitspraak Niemans hoeft dan bijvoorbeeld ook geen consequenties te hebben voor de hoogte van de woonlasten. De dekking van het extra schadebedrag (dus na aftrek van de voorziening Niemans) van € 51 miljoen leidt tot een flinke afname van het eigen vermogen van de gemeente Vijfheerenlanden en dus tot een flinke verslechtering van de solvabiliteit.

In de begroting 2021 is onze solvabiliteit geraamd op 34% in 2021 afnemend tot 24% in 2024. Door de uitspraak van het Gerechtshof te Den Haag daalt onze solvabiliteit in 2021 (bezien vanuit de in de begroting 2021 gepresenteerde cijfers) tot circa 16 a 17%. Wel zal het weerstandsvermogen voldoende van omvang blijven ter dekking van en als achtervang voor onze overige risico’s. Dit betekent dat een weerstandsratio van minimaal 1 geborgd is. Als gevolg van de uitspraak van het Gerechtshof zal ook de schuldquote van de gemeente Vijfheerenlanden sterk verslechteren. Dit aangezien het schadebedrag deels gefinancierd zal moeten worden middels het aantrekken van leningen. De precieze effecten op solvabiliteit, liquiditeit en schuldquote zullen worden berekend, nadat ons jaarrekeningproces 2020 zover is gevorderd, dat ook de eindbalans 2020 bekend is. In onze Kadernota 2022 wordt vervolgens een exacte berekening gepresenteerd van de precieze effecten op solvabiliteit, liquiditeit en schuldquote gebaseerd op de meest actuele gegevens. Dekking: in te zetten middelen 

Voorziening Niemans: € 40,9 miljoen In de voorziening Niemans is circa € 40,9 miljoen beschikbaar. Deze voorziening wordt volledig als dekking ingezet. Aangezien het Gerechtshof te Den Haag eind 2020 uitspraak heeft gedaan en daarbij ook voor het eerst een exact schadebedrag heeft vastgesteld en betalingscondities heeft gesteld, komt de gemeentelijke voorziening Niemans te vervallen. Dit, onverlet het feit dat de gemeente Vijfheerenlanden nog kan besluiten om in beroep te gaan tegen deze uitspraak. In de voorziening Niemans is circa € 40,9 miljoen opgenomen. Dit bedrag was al voorzien in de jaarstukken 2018 van de voormalige gemeente Vianen en in de jaarstukken 2019 van de gemeente Vijfheerenlanden. De berekening van dit bedrag is gebaseerd op de uitspraak van het Gerechtshof te Den Haag uit 2017.



Reserves investeringsfondsen: € 33 miljoen De gemeente Vijfheerenlanden heeft in de Programmabegroting 2021 voor een bedrag van € 33 miljoen aan investeringsfondsen opgenomen. Het bedrag van € 33 miljoen wordt volledig als dekking ingezet. Deze reserves investeringsfondsen zijn gevormd uit de opbrengst van de verkoop van Eneco. Alhoewel er voor deze reserves nog geen concrete financiële verplichtingen zijn aangegaan (en deze dus vrij aanwendbaar zijn) zijn er voor deze reserves al wel bestedingsplannen c.q. investeringsplannen opgesteld. Dit betreft onder meer omvangrijke investeringsvoornemens met betrekking tot verkeersinfrastructuur, duurzaamheid, sport, woningbouw op onrendabele locaties, vastgoed en duurzaamheid. De middelen om deze investeringen mogelijk te maken worden nu volledig ingezet ter dekking van het schadebedrag van € 91,9 miljoen. De voorgenomen investeringen kunnen dus niet meer doorgaan.



Reserve grondexploitatie: € 14 miljoen In de reserve grondexploitatie is een bedrag van € 14 miljoen beschikbaar. Dit bedrag wordt volledig als dekking ingezet. Op dit bedrag rusten geen expliciete financiële verplichtingen. Daarmee kan dit bedrag worden ingezet ter dekking van het schadebedrag Niemans. Wel is dit bedrag van € 14 miljoen impliciet mede bestemd ter dekking van een eventuele benodigde gemeentelijke bijdrage in het kader van nog te nemen maatregelen ten behoeve van de ontsluiting over het spoor van de Merwede-Lingelijn van de nieuwbouwwijk Broekgraaf te Leerdam. De hoogte van het hiervoor benodigde bedrag aan gemeentelijk (co)financiering is nog niet bekend.



Algemene reserve: € 4 miljoen Het resterende bedrag aan benodigde dekking van circa € 4 miljoen wordt onttrokken aan de algemene reserve van de gemeente Vijfheerenlanden. Binnen de algemene reserve is hiervoor financiële ruimte beschikbaar. Daarbij wordt uitgegaan van een weerstandsratio van 1.

Consequenties: maatschappelijke impact Omdat het voorgaande dekkingsplan slechts een beperkte impact heeft op onze begrotingspositie (het geheel van lasten en baten) en bijvoorbeeld niet hoeft te leiden tot een verhoging van de lokale lasten, zou het misverstand post kunnen vatten, dat de gemeente Vijfheerenlanden het schadebedrag Niemans zelf kan dragen en dat de maatschappelijke impact van één en ander gering is. Niets is echter minder waar. Onze begrotingspositie blijft weliswaar in tact, maar ons investeringsvermogen gaat sterk achteruit. Dit heeft ingrijpende maatschappelijke impact. Op hoofdlijnen kan deze als volgt worden omschreven. 

Sociaal domein Voor de transformatie in het sociaal domein investeert de gemeente steeds meer eigen middelen in de preventie. Zo ook in een plan om de armoede aan te pakken. Dat plan, gedekt vanuit de eigen reserves met € 1 miljoen, is nu aangehouden omdat dit miljoen ingezet wordt ter dekking van de schade Niemans. Daarmee zal de (oplopende) armoede in de gemeente Vijfheerenlanden niet preventief aangepakt kunnen worden. Op termijn leidt armoede tot grotere sociale problemen. Die hogere kosten komen voor rekening van de gemeente en vervolgens voor rekening van het Rijk. Door onder meer de onvolledige dekking vanuit het Rijk voor de stijgende kosten in het sociaal domein en de duurzaamheidopgave c.q. bouwkosten onderwijshuisvesting en de effecten van de Coronacrisis loopt de gemeente Vijfheerenlanden grote risico’s. Er zijn immers nauwelijks meer financiële buffers hiervoor. Het effect op de samenleving zal direct voelbaar zijn, door bijvoorbeeld vanuit financiële overwegingen de toegang tot het sociaal domein te beteugelen.



Mobiliteit Op dit moment ligt een mobiliteitsplan ter vaststelling bij de gemeenteraad van Vijfheerenlanden. Dit plan is - mede in samenspraak met de inwoners - een uitwerking van onze mobiliteitsvisie en voorziet in investeringen in fietspaden, OV, verkeersveiligheid en onderzoeken naar randwegen. Uit deze onderzoeken blijkt ook, dat de verbetering van de verkeersveiligheid een hoge maatschappelijke prioriteit is. Voor de uitvoering van deze plannen was een investeringsreserve beschikbaar van € 10 miljoen. Doordat deze miljoenen nu ingezet worden ter dekking van de schade Niemans, kan geen mobiliteitsbeleid uitgevoerd worden dat het fietsgebruik (aanleg snelfietspaden) en het openbaar vervoer stimuleert en overlast gevend autoverkeer indamt.



Ontsluiting Broekgraaf De nieuwe - in aanbouw zijnde - woonwijk Broekgraaf in Leerdam voorziet in een flink aantal nieuwbouwwoningen die op de huidige krappe woningmarkt zeer gewenst zijn. De ontsluiting van

de wijk is gepland op de parallelweg, over de spoorlijn van de Merwede-Lingelijn heen. De reserve grondexploitatie is mede bestemd ter dekking van de hiermee gemoeide kosten. De ontsluiting hangt sterk samen met de veiligheid op de huidige spoorwegovergangen in Leerdam. Daarvoor is een samenwerking met Prorail noodzakelijk. Bij het wegvallen van de budgettaire ruimte – de reserve grondexploitatie wordt ingezet ter dekking van de schade Niemans - vervalt de mogelijkheid voor een goede ontsluiting en komt de verdere realisatie van woningen in gevaar. Ook de mogelijke realisatie van een nieuwe woonwijk aan de noordkant van de spoorlijn komt hiermee in gevaar, omdat de ontsluiting van deze woonwijk samenhangt met de ontsluiting van Broekgraaf. Daarmee vervalt enerzijds een belangrijke mogelijkheid van de gemeente om bij te dragen aan de krapte op de woningmarkt en de gewenste realisatie van de meer dan 100.000 woningen in de regio Utrecht. Anderzijds vervalt de mogelijkheid om met de woningbouw de sociaal economische positie van Leerdam te versterken. 

Duurzaamheid De gemeente Vijfheerenlanden heeft recentelijk een beleidsplan duurzaamheid opgesteld en daar haar ambitie voor de toekomst in verwoord. Dat duurzaamheid ook landelijk een uitermate belangrijk thema is behoeft geen verder betoog. Voor de uitvoering hiervan was dekking voorzien in de eigen reserves. Deze is nu ingezet ter dekking van de schade Niemans. Bij het vervallen van financiële ruimte kan de gemeente geen aanjaagfunctie c.q. voorbeeldfunctie meer vervullen of pilots opstarten op het gebied van energie, klimaat, biodiversiteit of circulaire economie. Daarnaast kan geen financiële bijdrage geleverd worden bij de belangrijke energietransitie die in regionaal verband wordt vormgegeven. Op deze wijze kan de gemeente minder betekenisvol zijn regionale rol vervullen.



Volkshuisvesting Met het fonds volkshuisvesting was de gemeente Vijfheerenlanden voornemens om de woningbouw in Vijfheerenlanden te stimuleren. Dit fonds (reserve) wordt nu ingezet ter dekking van de schade Niemans. Juist nu (waar de woningmarkt op slot zit), is er een grote behoefte aan woningen voor starters en ouderen. De gemeente Vijfheerenlanden kan echter niet meer bijdragen met bijvoorbeeld het aftoppen van onrendabele toppen bij sociale woningbouw, het laag houden van koopprijzen van starterwoningen, het bevorderen van de doorstroming of het realiseren van ontwikkelruimte door het verplaatsen van milieuhinderlijke bedrijven. Dit is vooral schrijnend omdat er recentelijk nog vanuit de samenleving nog een nadrukkelijk beroep op de gemeente is gedaan om woningbouw te stimuleren.



Sport en recreatie De sportaccommodaties zijn in onze gemeente van grote maatschappelijke waarde. Niet alleen bevordert sport de sociale samenhang maar ook de gezondheid. Veel sportverenigingen draaien op vrijwilligers en zijn voor beheer en of onderhoud mede afhankelijk van een gemeentelijke bijdrage. Met een investeringsfonds vanuit de Enecomiddelen was voorzien in die bijdrage om op meerdere sportcomplexen in onderhoud en renovatie bij te dragen. Deze reserve wordt nu ingezet ter dekking van de schade Niemans. Met het wegvallen van deze dekking komen meerdere sportvoorzieningen onder druk te staan en is het voorbestaan daarvan niet verzekerd.



Kunst, cultuur en toerisme Met de Glasstad Leerdam en de Vrijstad Vianen als aantrekkelijke steden en de recreatieve potentie van het groene buitengebied kan de culturele en recreatieve aantrekkelijkheid van de gemeente Vijfheerenlanden voor bezoekers verder worden ontwikkeld. Ook bieden de havens, natuurgebieden en de rivieren veel potentie voor dagrecreatie waarmee de gemeente kan bijdragen aan de recreatie nabij de stad Utrecht. Ter stimulering hiervan was een investeringsfonds

voorzien. Investeringen en bijdragen hieruit komen ook ten goede aan de detailhandel en horeca. Dit investeringsfonds is nu echter ingezet ter dekking van de schade Niemans. 

Dorpshuizen/leefbaarheid Onze dorpshuizen en wijkgebouwen zijn een belangrijke voorziening in de dorpen en wijken. Het is een neutrale ontmoetingsplek voor onze inwoners, waar veel lokale verenigingen hun onderdak vinden. De activiteiten die er plaats vinden vormen de basis voor een goede sociale samenhang in de wijken en dorpen en zijn daarmee een belangrijke pijler in het sociaal domein. De gemeente streeft ernaar om in elk dorp en elke wijk de bestaande gebouwen te behouden en waar nodig te renoveren of te verduurzamen. Ook hiervoor was een investeringsfonds geoormerkt. Met het inzetten hiervan ter dekking van de schade Niemans komt deze belangrijke ambitie in gevaar.

Tot slot: bestuurlijke samenwerking Zoals hierboven al is toegelicht zijn de financiële en daardoor maatschappelijke consequenties van ons dekkingsvoorstel ingrijpend. Gelet daarop hebben de gemeente Vijfheerenlanden, de provincie Utrecht en het Ministerie van BZK inmiddels met elkaar afgesproken om de gevolgen van de gerechtelijke uitspraak voor de ambities van Vijfheerenlanden in relatie tot de financiële positie in kaart te gaan brengen. Hierbij wordt ook geïnventariseerd, welke mogelijkheden er zijn om de gemeentelijke ambities in verloop van tijd alsnog te realiseren. Daarbij wordt ook gekeken welke mogelijkheden er zijn om koppelingen te maken met provinciaal- en Rijksbeleid. De ondersteuning van de provincie en het Ministerie van BZK wordt vormgegeven op twee manieren: 1. De provincie Utrecht en het Ministerie van BZK betalen mee aan de verkenning die onder opdrachtgeverschap van de gemeente Vijfheerenlanden wordt uitgevoerd door een extern bureau; 2. De provincie Utrecht en het Ministerie van BZK brengen expertise in. Wij zijn vanzelfsprekend zeer verheugd dat deze samenwerking tussen onze drie bestuurslagen al zo snel tot stand is gekomen. Inmiddels is in samenspraak met uw provincie en het Ministerie van BZK een opdracht geformuleerd en vastgesteld en is een extern onderzoeksbureau aanbesteed, dat deze opdracht gaat uitvoeren.

Het streven is om de verkenning binnen drie maanden af te ronden. Dit betekent dat de resultaten naar verwachting in de loop van mei worden opgeleverd. Met vriendelijke groet, namens de raad van de gemeente Vijfheerenlanden, de raadsgriffier, de voorzitter, {{signer1}}

{{signer2}}

K.I. (Krista) Goossens

S. (Sjors) Fröhlich

Signed By: k.goossens@vijfheerenlanden.nl 18/03/2021 22:37:21 CET ID: 48d5b8ad-b7a5-4f7a-a5e4-f56e2b58cd93 Auth: Consent

Signed By: s.frohlich@vijfheerenlanden.nl 18/03/2021 23:02:35 CET ID: 48d5b8ad-b7a5-4f7a-a5e4-f56e2b58cd93 Auth: Consent