Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio.pdf

EVALUATIE VERKENNING ARBEIDSMARKTREGIO Onderzoek over de verkenning naar de vorming van een nieuwe verbrede arbeidsmarktregio 4 oktober 2022 V1.0 ter besluitvorming

Inhoudsopgave Opdracht ................................................................................................... 2 Deelvragen .......................................................................................... 2 Inhoud ................................................................................................ 2 Inleiding.................................................................................................... 4 Tijdlijn ...................................................................................................... 5 Rapport Kiene ...................................................................................... 6 Wat waren de doelen van de verkenning?...................................................... 8 Zijn de doelen van de verkenning behaald? ................................................... 9 Welke redenen zijn er om de verkenning voort te zetten of beëindigen? .......... 11 Wat zijn de consequenties van het voortzetten/beëindigen van de verkenning voor de toekomstbestendigheid van de arbeidsmarktregio’s? ................... 12 Wat zijn de consequenties van het voortzetten/beëindigen van de verkenning voor de samenwerking met de Lekstroomgemeenten en AV-gemeenten?... 12 Conclusie ................................................................................................ 14

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

1

Opdracht Evalueer de verkenning van de vorming van een nieuwe arbeidsmarktregio. De opdracht is gelegen in het op 16 juli 2020 genomen collegebesluit om met de AVgemeenten, Lekstroomgemeenten en Culemborg onderzoek te doen naar de vorming van een nieuwe arbeidsmarktregio. Oorspronkelijk zou deze evaluatie medio 2022 (collegebesluit 140804) gehouden worden en daarop zouden eventuele nieuwe ontwikkelingen op het gebied van wetgeving rond de arbeidsmarktregio betrokken worden. De opdracht komt voort uit de ingewikkelde keuze die het college van B&W na de fusie moest maken over aansluiting bij de arbeidsmarktregio. Er was sprake van een tweezijdige oriëntatie naar zowel de AV-gemeenten als de Lekstroom-gemeenten. Het college van B&W heeft verschillende stappen ondernomen om de verschillen tussen de regio’s te overbruggen. Uiteindelijk doel was een nieuwe arbeidsmarktregio, die als samenwerkingsnetwerk voor Vijfheerenlanden recht doet aan de tweezijdige oriëntatie van onze inwoners en ondernemers en betere voorwaarden schept voor sociaal economische samenwerking in dit centraal gelegen gebied. En een arbeidsmarkt die een stevig fundament biedt waarop werknemers kunnen terugvallen als het even tegenzit, maar die ook de werknemers in positie brengt als de economie weer aantrekt.

Er kon geen recht gedaan worden aan de tweezijdige oriëntatie door deel uit te maken van beide arbeidsmarktregio’s, daarom werd verkend of dit in een verbrede arbeidsmarktregio kon. Deze evaluatie beschrijft de pogingen om tot een nieuwe arbeidsmarktregio te komen, voorziet in aanbevelingen over het vervolg en biedt leerpunten uit het verleden. Bestuurlijk opdrachtgever van de evaluatie is het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Vijfheerenlanden (conform collegebesluit 140804). De oorspronkelijke deadline voor de evaluatie was eerst medio 2022 (140804) en werd later verzet naar begin 2023 (conform collegebesluit 228559). Na besluitvorming over opschorting van de verkenning is dit in de resultaatmonitor aangepast naar medio 2023. De verschillende procesontwerpen en uitkomsten van de twee bestuurlijke rondes bieden de basis voor dit onderzoek, naast andere relevantie documentatie. Waar noodzakelijk is aan ambtelijk betrokkenen gevraagd nadere informatie te leveren over deelaspecten in het onderzoek, die uit de stukken onvoldoende naar voren kwamen.

Deelvragen Wat waren de doelen van de verkenning? Zijn de doelen van de verkenning behaald? Welke redenen zijn er om de verkenning voort te zetten of beëindigen?

Inhoud Deze evaluatie voorziet in een chronologische beschrijving van de verkenning (tijdlijn). Daarop volgt een analyse waar de onderzoeksvragen één voor één beantwoord worden aan de hand van de beschikbare bronnen. Tenslotte volgen de aanbevelingen en leerpunten voor de opdrachtgever.

Afbakening Om deze evaluatie zorgvuldig op te stellen is een afbakening van het onderzoek

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

2

noodzakelijk. Uitgangspunt van de evaluatie is zoals hierboven beschreven het collegebesluit dd. 26-01-2021 (228559). Er wordt in deze evaluatie geen nadere kwantitatieve analyse gedaan over de voor- en nadelen van de arbeidsmarktregio Gorinchem en Midden-Utrecht (subregio Lekstroom). Deze analyse is al gedaan in het rapport Kiene (2020). Ook is bij de technische beantwoording bij het coalitieakkoord 2022-2026 een schematische analyse van de vooren nadelen bijgevoegd. Deze analyse in integraal opgenomen in de bijlage van deze evaluatie. Ook wordt geen nader onderzoek gedaan naar het overkoepelende bestuurlijke uitgangspunt om grensontkennend samen te werken. Dit is een besluit geweest van de drie fuserende gemeenten en wordt nu in de praktijk uitgevoerd, doordat we zowel in de AV als in de Lekstroom samen werken met verschillende partners. Voor wat betreft bronnen voor dit onderzoek zijn de voor deze evaluatie gebruikte documenten benoemd in de bijlage.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

3

Inleiding Sinds 2012 zijn er in Nederland 35 arbeidsmarktregio's. Een arbeidsmarktregio is een geografische regio waarbinnen gemeenten samenwerken om ieder die ondersteuning nodig heeft op het gebied van Werk & Inkomen bij te staan. Dit onderdeel van de gemeentelijke taak is nauw verbonden met de uitvoering van de Participatiewet. Hierbij werken de uitvoerders van de Participatiewet (Avres/WIL) samen met het UWV. Zij zijn verantwoordelijk voor het vorm en inhoud geven van de Werkgeversservicepunten (WSP) in de Arbeidsmarktregio’s. Naast de samenwerking tussen UWV en gemeente (overheid) is voornamelijk het vormen van een goed functionerend netwerk met onderwijs en ondernemers (‘triple helix’ of drie o’s) van belang. Vraag en aanbod op de arbeidsmarkt kunnen hierdoor beter afgestemd worden. De arbeidsmarktregio richt zich met name op laagopgeleiden (/praktisch opgeleiden) gegeven de insteek vanuit de Participatiewet en het UWV. Het staat een gemeente vrij om te kiezen bij welke arbeidsmarktregio ze aansluit. De gemeente Vijfheerenlanden heeft voor en na de fusie per taakgebied keuzes gemaakt over de regio-indeling. Zij heeft sinds haar oprichting in 2019 naar een goed werkbare samenwerking gezocht met haar regiopartners in de Lekstroom en in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (AV). De indeling van de arbeidsmarktregio is een aanhoudend punt van discussie geweest.

De gemeenten Zederik en Leerdam waren namelijk lid van de arbeidsmarktregio Gorinchem en de gemeente Vianen van de arbeidsmarktregio Midden-Utrecht (subregio Lekstroom). Voor de gemeente Vijfheerenlanden speelt dat er twee oriëntaties op de arbeidsmarkt zijn; richting Utrecht (Lekstroom) en richting Zuid Holland (AV). Daarbij speelt dat met de fusie Vijfheerenlanden ook gekozen heeft om zich aan te sluiten bij de provincie Utrecht, maar niet voor alle samenwerkingsverbanden. Zo is de gemeente Vijfheerenlanden aangesloten bij Avres voor de uitvoering van de taken op het gebied van Werk en Inkomen. Juist Avres is weer een belangrijke partner in de samenwerking binnen de arbeidsmarktregio. Het maken van een keuze voor toetreding tot één arbeidsmarktregio werd hierdoor bestuurlijk een lastige opgave. In dit rapport wordt beschreven en geëvalueerd welke stappen er zijn ondernomen.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

4

Tijdlijn De gemeente Vijfheerenlanden bestaat sinds 1 januari 2019. De gemeenten Leerdam en Zederik waren onderdeel van de provincie Zuid-Holland. De gemeente Vianen was onderdeel van de provincie Utrecht. De fuserende gemeenten hebben voor de fusie besloten om grensontkennend samen te werken. Dat hield in dat per taakgebied besloten werd welk samenwerkingsverband (zoals GR, bestuurlijk platform) het beste paste bij de nieuwe gemeente. Voor bijvoorbeeld de GGD en de inkoop van de Wmo en Jeugdwet (BPSDL Lekstroom) is gekozen voor de Utrechtse samenwerkingspartners. Voor afvalverwerking (Waardlanden) en Participatiewet (Avres) is gekozen voor ZuidHollandse samenwerkingspartners. Bij sommige regio’s, zoals het woonruimteverdeelsysteem (Woningnet en Woongaard), maar ook de arbeidsmarktregio, is gepoogd onderdeel te blijven van beide regio’s. Het werd snel duidelijk dat het idee om onderdeel te blijven van beide arbeidsmarktregio’s veel haken en ogen kent. Dit zou onder andere een knip in de dienstverlening van het UWV betekenen en de slagkracht van de arbeidsmarktregio aantasten. Hier is achtereenvolgens door burgemeesters Bruinsma (2017), Lokker (2019) en Fröhlich (2020) contact over geweest met de ministeries van SZW en BZK. Opsplitsing van de gemeente over twee arbeidsmarktregio’s werd daarbij als zeer onwenselijk getypeerd.

Een gemeente kan zich volgens de regelgeving maar bij één arbeidsmarktregio aansluiten. Wel werd herbevestigd dat de gemeente Vijfheerenlanden een vrije keuze heeft als het gaat om de arbeidsmarktregio. Hierbij is de gemeente niet gebonden aan regiogrenzen (territoriale congruentie is ook geen vereiste).

“Het Experiment” Op grond van de Herindelingswet Vijfheerenlanden (ARHI) diende er voor 1 januari 2021 een keuze gemaakt te worden over aansluiting bij de arbeidsmarkregio. Omdat permanente deelname aan beide arbeidsmarktregio’s geen optie was werd in augustus 2019 besluitvorming over aansluiting bij de arbeidsmarktregio Gorinchem voorbereid. Redenen hiervoor waren de synergieaspecten met de Participatiewet (GR Avres), bestuurlijke gelijkwaardigheid in de regio en het gunstigere financiële plaatje. Er waren echter verschillende redenen waardoor dit voorstel bestuurlijk gecompliceerd was, onder andere: de tweezijdige oriëntatie van de gemeente Vijfheerenlanden, de strategische implicaties die keuze voor de arbeidsmarktregio met zich mee zou brengen, de consequenties voor uittreding bij arbeidsmarktregio Gorinchem (gezien omvang), en de regionale bestuurlijke gevoeligheden die eerdere keuzes met zich mee brachten. Het besluit staat niet op zich. Daarom werd het voorstel verscheidene keren aangehouden en uiteindelijk in oktober 2018 van de agenda gevoerd door het college van B&W. In overleg tussen de wethouders Sociaal Domein werd gekozen dat er in het proces meer tijd genomen moest worden om tot een zorgvuldig besluit met betrekking tot de arbeidsmarktregio te komen. De wens was de keuze voor de arbeidsmarktregio te betrekken op de brede samenwerking in het sociaal domein.

De gemeente Vijfheerenlanden was hier immers schakel tussen twee regiostructuren (AV en Lekstroom). Doel was om een brede discussie te voeren over samenwerkingsmogelijkheden op het gebied van arbeidsmarktbeleid, werk en inkomen, en re-integratie (“Het Experiment”). De discussie voor de arbeidsmarktregio kon daarbij fungeren als breder vliegwiel om de

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

5

samenwerking aan te zwengelen. Mogelijkheden die daarbij open stonden waren het vormen van een nieuwe arbeidsmarktregio, een nieuwe subregio, een informele samenwerkingsvorm, of definitieve aansluiting bij een van de twee arbeidsmarktregio’s. Het college van B&W stuurden derhalve berichten naar haar samenwerkingspartners op dit vlak (WIL, Avres, UWV, Lekstroomgemeenten, AV-gemeenten en Culemborg). Tussen oktober 2019 en februari 2020 zouden verkennende gesprekken en besluitvorming plaatsvinden over vorm en inhoud van het Experiment. Daarnaast zou in juni 2020 een keuze gemaakt worden over de definitieve aansluiting bij de arbeidsmarktregio. Cees Kiene (voormalig aanjager in de Programmaraad Arbeidsmarktregio’s) werd als onafhankelijk gespreksleider aangesteld om zo met de verschillende actoren in gesprek te gaan. Op grond van deze gesprekken kreeg hij de opdracht een advies op te stellen, dat betrokken zou worden op de besluitvorming in juni 2020.1

Rapport Kiene Cees Kiene voerde een twintigtal gesprekken met betrokken gemeenten en ketenpartners over het experiment. Hij leverde vervolgens een advies(rapport) op over de uitkomsten uit deze gesprekken en de te kiezen vervolgroute. Dit rapport is als bijlage van deze evaluatie opgenomen. Zeer kort samengevat constateerde Kiene dat er nog bestuurlijke gevoeligheid was omtrent het onderwerp, dat er significante verschillen bestonden tussen de inhoudelijke werkzaamheid van de twee arbeidsmarktregio’s en dat gegeven deze verschillen de gemeente Vijfheerenlanden er wijs aan zou doen aan te sluiten bij de arbeidsmarktregio Gorinchem. Alle gesprekspartners zagen aansluiting bij de arbeidsmarktregio Gorinchem als logisch gevolg gezien van de aansluiting bij GR Avres (hoewel bestuurlijk gevoelig). Kiene schetste daarbij een drietal scenario’s, waarbij hij adviseerde te kiezen voor scenario 3 (aansluiten bij arbeidsmarktregio Gorinchem). Een terugvaloptie was scenario 2 (tijdelijk voor 5 jaar aansluiten bij arbeidsmarktregio Gorinchem), waar een gezamenlijk oriëntatie-onderzoek naar (boven)regionale samenwerking deel van uit maakt. Het rapport werd betrokken bij de besluitvorming voor de keuze van de arbeidsmarktregio in juli 2020. In tegenstelling tot het door Kiene geleverde advies werd hierbij gekozen voor een inzet op de vorming van een nieuwe arbeidsmarktregio.

Wel werd er tijdelijk (voor de duur van 3 jaar) aangesloten bij arbeidsmarktregio Gorinchem en besloten het oriëntatie-onderzoek naar de vorming van een nieuwe arbeidsmarktregio na 2 jaar te evalueren.

Verkenning verbreding arbeidsmarktregio Na besluitvorming is afstemming gezocht met de buurgemeenten om het onderzoek gezamenlijk vorm te geven. Het college van B&W heeft daarbij naar draagvlak gezocht voor een verkenning van de vorming van een bredere arbeidsmarktregio. De AVgemeenten waren bereid hieraan mee te werken. De gemeente Culemborg heeft aangegeven geen direct onderdeel te willen zijn van een verkenning, maar wel op de hoogte wil blijven. Bij de Lekstroomgemeenten waren een aantal gesprekken gevoerd. Naar aanleiding van die gesprekken is een nader procesvoorstel opgesteld bij het college

In oktober 2020 wordt ook voor het eerst in de stukken opgenomen dat besluitvorming in de gemeenteraad van Vijfheerenlanden plaatsvindt. Formeel is dit niet noodzakelijk (het betreft een collegebevoegdheid). 1

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

6

van B&W (januari 2021). Daarbij bestond met name het risico dat er onvoldoende bestuurlijk draagvlak bij de Lekstroom-gemeenten ontstond. Het procesvoorstel bestond uit vier fasen (die later in deze evaluatie verder uitgewerkt worden). De gemeente Vijfheerenlanden had daarbij de aanjagersrol en had een kernboodschap opgesteld om draagvlak bij andere gemeenten te creëren. Na verschillende bestuurlijke en ambtelijke overleggen met de Lekstroom-gemeeneten bleek dat er nog geen gezamenlijk beeld bestond over de verkenning en daarmee bleef de verkenning een tijd in de eerste fase (‘de uitdaging’) hangen. De wethouder arbeidsmarktbeleid (Cees Taal) werd daarom namens het college van B&W ingezet om een bestuurlijke ronde onder de betrokken gemeenten te houden. Deze bestuurlijke ronde vond plaats in Q3 2021. De conclusies van deze ronde werden in het Bestuurlijk Platform Sociaal Domein Lekstroom (BPSDL) gedeeld. Conclusie was dat er op dat moment (oktober 2021) in de Lekstroom geen draagvlak en behoefte bestond om de verkenning verder voort te zetten. Daarbij werd opgemerkt dat mogelijk na de verkiezingen maart 2022 wel draagvlak kan ontstaan. Ook ambtelijk is er gekeken naar de kansen voor verdergaande samenwerking. Er is gesproken met betrokken adviseurs (met name in de regio Lekstroom) en er is een uitnodiging gedaan om bij elkaar in de keuken te komen kijken.

De behoefte daartoe was beperkt waarmee de inhoudelijke ambtelijke verkenning niet verder is gekomen. In februari 2022 heeft het college van B&W daarom de verkenning naar de vorming van een nieuwe arbeidsmarktregio opgeschort. Reden hiervoor was het gebrek aan momentum om verder te gaan met de verkenning. Gezien de naderende verkiezingen in maart 2022 werd het aan een nieuw college van B&W gelaten om een keuze te maken over de arbeidsmarktregiodiscussie. In het nieuwe coalitieakkoord is daarover opgenomen dat er definitief gekozen wordt voor de arbeidsmarktregio Gorinchem en de pogingen om tot een nieuwe arbeidsmarktregio te komen gestaakt worden.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

7

Wat waren de doelen van de verkenning? In januari 2021 heeft het college van B&W van Vijfheerenlanden besloten een nadere verkenning naar de vorming van de arbeidsmarktregio te doen. Het doel van de verkenning was het vormen van een bredere arbeidsmarktregio, waarvan in ieder geval de AV-gemeenten en Lekstroomgemeenten (uiteraard incl. Vijfheerenlanden) deel van zouden uitmaken. De verkenning was een iteratief proces: na elke stap zou een besluit volgen om zo flexibel in te kunnen spelen op de onderhandelingen en gesprekken met andere gemeenten. Het procesvoorstel voor deze verkenning onderscheidde een viertal fasen, die hieronder kort toegelicht worden: 1. De uitdaging (september 2020- maart 2021) Dit betrof de lobby naar andere gemeenten om de verkenning op de agenda te krijgen. In eerdere gesprekken was er draagvlak gevonden bij de AV-gemeenten. Bij de Lekstroomgemeenten was dit draagvlak nog niet ontstaan. Deze fase voorzag in een ambtelijke en bestuurlijke lobby om dit draagvlak te creëren. 2. Richting bepalen (april 2021- najaar 2021) In deze fase moest er een gezamenlijk beeld bestaan over hoe de gezamenlijke arbeidsmarktregio er uit zou moeten zien en tot een opdracht moeten leiden voor een haalbaarheidsonderzoek. 3.

Haalbaarheidsonderzoek (najaar 2021- zomer 2022) De samenwerkende gemeenten voeren in deze periode een onderzoek uit naar de haalbaarheid van de beoogde samenwerking en eventuele alternatieven hiervoor. 4. Evaluatie en besluitvorming (najaar 2022- begin 2023) Deze fase voorzag in evaluatie van het proces om een gezamenlijke arbeidsmarktregio op te starten en besluitvorming over de samenwerking. Er zijn in het procesvoorstel geen nadere doelstellingen geformuleerd. Het hoofddoel was de vorming van een nieuwe (verbrede) arbeidsmarktregio. De redenen hiertoe waren in het eerdere collegebesluit bij rapport Kiene al gegeven, te weten de centrale en gunstige ligging van de regio’s Lekstroom en AV, de niet-congruente arbeidsmarktregio, de beperkte (kwetsbare) omvang van de arbeidsmarktregio Gorinchem en de beperkte invloed van de subregio Lekstroom op de arbeidsmarktregio Midden-Utrecht. Impliciet zijn subdoelstellingen geformuleerd bij fase 1, te weten: - Behouden draagvlak bij de AV-gemeenten - Vergroten draagvlak bij Lekstroomgemeenten - Definitieve uitspraak over samenwerking krijgen voor maart 2021.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

8

Zijn de doelen van de verkenning behaald? Het hoofddoel voor de verkenning was de vorming van een nieuwe arbeidsmarktregio, waar in ieder geval de gemeenten uit de regio AV en de regio Lekstroom aan deel zouden nemen. Dit doel is niet behaald. De verkenning naar de nieuwe arbeidsmarktregio is niet voorbij fase 1 ‘de uitdaging’ gekomen. Er zijn voor en na het opstellen van het procesvoorstel bestuurlijke en ambtelijke gesprekken gevoerd om draagvlak voor een bredere arbeidsmarktregio te creëren. Deze gesprekken waren bij het opstellen van het rapport Kiene ook al gevoerd. In het rapport Kiene werd, na deze bestuurlijke gesprekken, geconstateerd dat de gemeente Vijfheerenlanden er verstandig aan zou doen permanent aan te sluiten bij de arbeidsmarktregio Gorinchem. Het college van B&W heeft deze aanbeveling niet overgenomen, zonder een verklaring daartoe in het voorliggende collegevoorstel. In rapport Kiene werd als alternatief aangehaald dat de gemeente Vijfheerenlanden anders vijf jaar zou moeten uittrekken voor een nadere verkenning. Dit advies duidt erop dat de gemeente Vijfheerenlanden met haar voorstel niet in bestuurlijk vruchtbare grond zaaide, zoals ook uit het vervolgproces zou blijken. Leerpunt: Het college van B&W is met regelmaat opdrachtgever van onderzoeken en rapporten.

Wanneer zij afwijkt van de aanbevelingen en conclusies van een onderzoek is het raadzaam hier expliciet over te besluiten en van een bestuurlijke onderbouwing te voorzien. Ook de bestuurlijke gesprekken na het procesvoorstel hadden niet het gewenste resultaat, de status-quo bleef gehandhaafd. Als wij kijken naar de behaalde subdoelstellingen in februari 2022 komt het volgende beeld naar voren: - Behouden draagvlak AV-gemeenten: dit draagvlak bleef behouden. - Vergroten draagvlak Lekstroom-gemeenten: het draagvlak onder de Lekstroomgemeenten was na de eerste fase niet groot genoeg om tot fase 2 over te gaan. - Definitieve uitspraak over samenwerking krijgen voor maart 2021: fase 1 is bijna een jaar uitgelopen. Dit was noodzakelijk om pogingen te doen om het draagvlak te vergroten (zie vorige subdoelstelling). Ook waren gesprekken lastiger te voeren door de coronapandemie. Daarmee is deze subdoelstelling niet op tijd behaald. Wel is er in februari 2022 een uitspraak gedaan over de samenwerking. De doelstellingen uit fasen 2 en 3 zijn niet gehaald. Dat is logisch te verklaren door het iteratieve karakter van de verkenning. Bij een mislukking van fase 1 was het onmogelijk om fase 2 en 3 te starten. Dit risico is ook onderkend in het collegevoorstel en het procesvoorstel.

Doordat in het procesvoorstel deadlines en besluitmomenten ingepland zijn heeft het college van B&W tijdig kunnen besluiten tot opschorting. Dit heeft voor de noodzakelijke duidelijkheid gezorgd voor de AV-gemeenten, Lekstroom-gemeenten en het nieuwe college van B&W van Vijfheerenlanden. Conform het procesvoorstel heeft het college van B&W in februari 2022 actuele informatie aangewend om tot het besluit tot opschorting te komen. De keuze om op te schorten en de verkenning niet te stoppen is een politiekbestuurlijke afweging geweest die door het voorliggende collegevoorstel op transparante wijze tot stand is gekomen. Deze afweging bestond uit een weging van het ontbreken van ambtelijk en bestuurlijk draagvlak voor een verdere verkenning bij de

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

9

Lekstroomgemeenten tegenover de naderende verkiezingen. De nieuwe colleges van B&W konden hierbij andere afwegingen maken over de prioriteit die zij gaven aan het vormen van een nieuwe arbeidsmarktregio. Bij één gemeente kan deze afweging ook duidelijk teruggevonden worden in het coalitieakkoord, namelijk de gemeente Vijfheerenlanden, die besluit te stoppen met de verkenning. Daar zijn geen bestuurlijke reacties op gekomen van de andere partners. Leerpunt: Het college van B&W heeft er verstandig aan gedaan om in februari 2022 geen onomkeerbare besluiten te nemen. De nieuwe coalitie en het nieuwe college van B&W hadden hiermee de handen vrij een eigen bestuurlijke afweging te maken.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

10

Welke redenen zijn er om de verkenning voort te zetten of beëindigen? Het college van B&W staat voor de keuze de verkenning voort te zetten ofwel te beëindigen. Op dit moment is de verkenning opgeschort door het vorige college van B&W. Om deze vraag te beantwoorden worden een aantal relevante subvragen beantwoord.

Wat zijn de consequenties van het voortzetten/beëindigen van de verkenning voor inwoners met een oriëntatie naar de Lekstroom? In de verschillende documenten en bestuurlijke besprekingen is aandacht voor inwoners die een oriëntatie buiten de arbeidsmarktregiogrenzen hebben. En vooral voor inwoners met een oriëntatie naar de provincie Utrecht/Lekstroomgemeenten. Het is daarom relevant om vast te stellen wat er gebeurt als de verkenning voortgezet of stopgezet wordt. Omdat de arbeidsmarktregio in essentie een netwerkorganisatie is, is natuurlijk niet eenvoudig aan te geven welke samenwerkingsverbanden buiten de regio er precies lopen. Dat verschilt immers per deelnemer. Wel kan hierover een aantal zaken in het algemeen gezegd worden: de meeste deelnemers (denk aan scholen en ondernemers) werken per definitie buiten de regiogrenzen. Leerlingen en klanten houden zich immers niet aan de grenzen van de arbeidsmarktregio (en gelukkig maar). Maar ook deelnemers die in beginsel binnen de regio werken, zoals Avres en het Werkgeversservicepunt AV (WSP) houden niet op bij de Lek en de Linge. Hieronder geven we ter illustratie de werkwijze van het WSP en de wisselwerking met de regio-indeling. Het WSP begeleidt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt naar een passende werkplek. De samenwerking met Avres is nauw, aangezien daar de cliënten bekend zijn.

Met de cliënt wordt gekeken naar een geschikte werkplek op een zo kort mogelijke afstand tot de woonplaats. Deze werkplekken liggen bij voorkeur binnen de eigen woonplaats, maar als dit niet mogelijk is wordt daarbuiten gekeken. Die zoektocht beperkt zich niet tot de regiogrenzen. De accountmanagers (‘banenjagers’) van het WSP kijken voor inwoners uit Vianen dus logischerwijs ook naar plekken in IJsselstein, Houten en Nieuwegein en zijn daarin succesvol. Omdat er mensgericht gewerkt wordt, is de regio-indeling niet relevant voor de plaatsing van inwoners. De accountmanagers hebben vanwege deze mensgerichte aanpak ook contacten met werkgevers buiten de regiogrenzen. Het maakt ondernemers immers niet uit vanuit welke regio het personeel komt. Zeker bij een krappe arbeidsmarkt zijn werkplekken betrekkelijk eenvoudig te vinden, de kunst is om de passende plek voor de cliënt te vinden. Een verbreding van de arbeidsmarktregio zou uiteraard geen einde maken aan deze praktijk. Hoe meer accountmanagers er zijn in je regio, des te groter het netwerk. Bovenstaande verhandeling is daarom geenszins een diskwalificatie van de ambitie om te komen tot een verbreding van de arbeidsmarktregio.

Wel is hiermee duidelijker geworden dat aangezien het WSP al ‘grensontkennend’ en vanuit inwonerperspectief denkt, de huidige structuur niet hinderlijk werkt voor inwoners met een oriëntatie buiten de regiogrenzen.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

11

Wat zijn de consequenties van het voortzetten/beëindigen van de verkenning voor de toekomstbestendigheid van de arbeidsmarktregio’s? Naast de oriëntatie naar de Lekstroom is vaak de toekomstbestendigheid van de arbeidsmarktregio Gorinchem aangehaald. De arbeidsmarktregio Gorinchem is de kleinste Arbeidsmarktregio. Een vertrek van Vijfheerenlanden heeft naar alle waarschijnlijkheid het opheffen van deze arbeidsmarktregio tot gevolg. Dit scenario is weggevallen door de aansluiting van de gemeente Vijfheerenlanden in juli 2020. Dan bestaat nog wel het risico dat de Rijksoverheid op enig moment een andere regioindeling wil ontwikkelen. Inmiddels zijn er al gesprekken met het ministerie van SZW en de verschillende arbeidsmarktregio’s over de toekomstige arbeidsmarktinfrastructuur (planning nu 2024/2025). In de toekomst wil het Rijk een nauwere (integrale) samenwerking met de verschillende instanties die als taakveld arbeidstoeleiding hebben. Daardoor is regiocongruentie van de uitvoering van de Participatiewet, UWV en de Arbeidsmarktregio zeer wenselijk (nog meer als voorheen al geconstateerd, zie bijv. rapport Lysias 2018). In de toekomstige arbeidsmarktinfrastructuur wordt in de governance nu rekening gehouden met de 35 (huidige) arbeidsmarktregio’s.

Dat sluit niet uit dat gemeenten en arbeidsmarktregio’s vrijwillig fuseren, maar het Rijk geeft geen opdracht tot het vormen van een grotere regio. Er is dus geen landelijke druk op de gemeente Vijfheerenlanden om tot een grotere arbeidsmarktregio te komen. Dit is ook geen opdracht geweest van de ministeries van SZW en BZK aan de nieuwe gemeente Vijfheerenlanden toen ruimte gezocht werd om van beide arbeidsmarktregio’s lid te blijven.

Wat zijn de consequenties van het voortzetten/beëindigen van de verkenning voor de samenwerking met de Lekstroomgemeenten en AV-gemeenten? In een memorandum voor het BPSDL (december 2021) is geconcludeerd dat de focus voor de Lekstroomregio op verdere ontwikkeling van het BPSDL (Jeugdwet en Wmo) ligt. Er wordt gekeken naar de status van de regio (samenwerkingsvorm) en bestuurskracht. Deze samenwerking is niet afhankelijk van de discussie omtrent de arbeidsmarktregio en wordt door de gemeenten ook niet betrokken bij de nadere ontwikkeling van de Lekstroomregio. Het gebrek aan draagvlak en prioriteit bij de Lekstroomgemeenten voor een verkenning naar een te vormen arbeidsmarktregio maakt dat de samenwerking in het vervolg niet anders zal zijn als de verkenning gestopt wordt. Een doorstart van de verkenning ligt daarmee niet voor de hand, de gemeente Vijfheerenlanden zal (wederom) de enige gemeente zijn die actief prioriteit geeft aan het vormen van een nieuwe arbeidsmarktregio. Dat heeft in de afgelopen drie jaar niet tot het gewenste resultaat geleid en lijkt daarmee geen kansrijke vervolgstap. Voor de AV-gemeenten zorgt beëindiging van de verkenning voornamelijk voor duidelijkheid over de positie van de gemeente Vijfheerenlanden in de regio.

Met de onvoorwaardelijke keuze voor de arbeidsmarktregio Gorinchem is deze regio toekomstbestendig en kan voortgebouwd worden aan de ontwikkeling van onder andere het RMT (regionaal mobiliteitsteam). Een doorstart van de verkenning leidt voor de AVgemeenten voornamelijk tot onduidelijkheid over de rol en positie van de gemeente Vijfheerenlanden in de regionale samenwerking. Een definitieve keuze staat een eventuele toekomstige heroriëntatie voor de arbeidsmarktregio niet in de weg. Een

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

12

arbeidsmarktregio kent als netwerkorganisatie een lidmaatschap waarbij uittreding geen grote financiële of juridische consequenties heeft voor de gemeente.

Wat zijn de consequenties van het voortzetten/beëindigen van de samenwerking van de gemeente Vijfheerenlanden voor de werkzaamheid van de arbeidsmarktregio? In de verschillende stukken is vooral de focus gelegd op de voordelen van een bredere arbeidsmarktregio: deze zou meer solide zijn, passen bij de dubbele oriëntatie voor de gemeente Vijfheerenlanden en het beste van beide werelden bieden. Deze schaalvoordelen zouden vooral bij de nadere uitwerking moeten blijken (het haalbaarheidsonderzoek). Wel is duidelijk dat er zowel financieel als bestuurlijk voordelen zitten aan het stopzetten van de verkenning. De financiële verdelingssystematiek maakt dat een kleine arbeidsmarktregio financiële voordelen heeft. De middelen hoeven over weinig gemeenten/inwoners verdeeld te worden. Daarnaast heeft de gemeente Vijfheerenlanden als grootste gemeente in de arbeidsmarktregio Gorinchem meer invloed dan in een grotere arbeidsmarktregio (zoals Midden-Utrecht/subregio Lekstroom). In de praktijk werken de drie gemeenten op basis van consensus samen binnen de arbeidsmarktregio. De belangen van de Vijfheerenlandse inwoners kunnen in voldoende mate geborgd worden in de huidige arbeidsmarktregiovorm. Er is namelijk ook een congruent werkgebied met de GR Avres en de huidige omvang heeft als voordeel dat de spelers op de arbeidsmarkt elkaar goed kennen en goede resultaten worden geboekt.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

13

Conclusie In deze evaluatie zijn de verschillende pogingen van de gemeente Vijfheerenlanden om te komen tot een verbreding van de arbeidsmarktregio beschreven. Er is geconstateerd dat ondanks meerdere pogingen van de gemeente Vijfheerenlanden om draagvlak te creëren zij daartoe niet geslaagd is. De pogingen hebben geen effect gesorteerd en de doelen van de verkenning zijn niet gehaald. De gemeente Vijfheerenlanden staat nu voor de keuze hoe zij verder gaat met de verkenning. Aanbeveling: Beëindig de verkenning om een nieuwe arbeidsmarktregio te vormen. Een blik op het verleden leert ons dat de wens om tot een bredere arbeidsmarktregio te komen voornamelijk bij de gemeente Vijfheerenlanden bestond. Het initiatief heeft voortdurend bij het college van B&W van Vijfheerenlanden gelegen. De resultaten van de verkenning zijn na drie jaar beperkt. De oorzaak hiervoor is vooral te vinden in het feit dat andere gemeenten een andere bestuurlijke afweging maken bij het belang van een gezamenlijke arbeidsmarktregio. Het beëindigen van de verkenning is niet onomkeerbaar. Het is verstandig een open houding naar de Lekstroom-gemeenten en AV-gemeenten te behouden. Mogelijk dat door toekomstige landelijke ontwikkelingen samenwerking voor alle betrokken partijen wenselijk wordt.

Daarnaast liggen er, zoals door alle Lekstroom-gemeenten is geconstateerd, opgaven op verschillende vlakken in het Sociaal Domein (Jeugd, Wmo, leerplicht, etc.) die de aankomende jaren grote inzet gaan vergen. Het is verstandig als de gemeente Vijfheerenlanden zich in deze prioriteitstelling schikt, aangezien hier ook voor onze gemeente grote belangen spelen. De huidige situatie (tijdelijke deelname aan de arbeidsmarktregio Gorinchem) brengt verschillende voordelen met zich mee: congruentie met de uitvoerder van de Participatiewet, grote bestuurlijke invloed en een gunstige financiële uitgangspositie. Een gedwongen opschaling ligt niet in het vooruitzicht. De dienstverlening is inwonergericht en er kan snel geschakeld worden, getuige ook de snelle opzet van de crisisdienstverlening (RMT) die onder andere ingezet wordt voor de Oekraïners. Daarom ligt het niet voor de hand zelf het initiatief te nemen opnieuw een verkenning op te starten. Een beëindiging van de verkenning is de meest logische vervolgstap.

Evaluatie verkenning arbeidsmarktregio

14