Bijlage 6. 20221024 Eindrapport PWE Windenergie in Vijfheerenlanden_PDF.pdf

“En niet alleen klachten doorgeven maar ook verhelpen.” “Er moet ook aannemelijk gemaakt worden dat deze manier effectief is en klachten moeten ook opgevolgd (kunnen) worden.” “Dit zijn we met z'n allen aan de omwonenden verplicht. En niet alleen doorgeven maar ook met van tevoren afgesproken reactie en actie (bijvoorbeeld tijdelijk stilzetten).” Draagvlak (instrumenteel) Het vergroten en onderhouden van draagvlak onder de omwonenden, komt bij deze keuzemaatregel ook vaker aan bod. Een klachtenregeling kan hierin een positieve bijdragen leveren en het draagvlak vergroten. “Voor draagvlak is het belangrijk dat bewoners gehoord worden. Als jij slagschaduw hebt en het duurde langer dan afgesproken of gebeurd vaker dan moeten ze dat ding gewoon even stilzetten. Technisch kan dat prima. Er zijn gebieden die zo werken en dat wordt erg door bewoners gewaardeerd. Een appje is genoeg.” “Zorg voor een lokaal punt waar klachten worden gebundeld en ook netjes worden uitgelopen. Dit stelt de burger tevreden.”

54

“Aanvullend dient een open rapportage te worden gedaan en welke actiea genomen worden (openheid).” “Altijd belangrijk voor het behoud van draagkracht onder de bevolking.” “Draagvlak behouden” “draagvlak vergroten” “mensen hebben er last van als mensen klachten kunnen inleveren en er wat aan gedaan word zullen deze mensen het eerder goed vinden dat er een wind turbine komt.” “Er zijn genoeg voorbeelden waar mensen met 1 appje kunnen vragen de turbine even stil te zetten omdat ze last van slagschaduw hebben. Dit vergroot draagvlak.”

Stel strengere regels aan de slagschaduw van windturbines Principieel Net als met het geluid van windturbines, zijn er deelnemers die vinden dat de slagschaduw volledig moet kunnen worden verboden. “Slagschaduw moet worden verboden.” “Hier kun je mensen niet mee opzadelen, dit is geen potentieel overlast maar hier heeft men direct last van…” Geeft veel overlast Er zijn ook deelnemers die benoemen dat slagschaduw veel overlast kan veroorzaken. “Omwonenden hebben hier vaak de meeste last van heb ik begrepen.” “Kan heel vervelend zijn voor omwonenden.” “Ja, heel verl mensen hebben hier hinder van en de politiek luistert daar onvoldoende naar.” “Je hebt geen idee als je er geen last van hebt, wat een negatieve invloed slagschaduw op je hebt, je denkt steeds dat je een ooggebrek hebt. Dus alles is terug te voeren naar : geen w.t in gebieden waar gewoond en geleefd wordt.” “Woon dichtbij de huidige 3 windmolens en ervaar de slag schaduw, in het bijzonder in de periode van najaar t/m voorjaar als zeer onplezierig.” “Zeer hinderlijk dus voorkomen.”

Leidt tot gezondheidsklachten En er zijn deelnemers die stellen dat slagschaduw tot gezondheidsklachten kan leiden. “Volgens de media is slagschaduw heel erg storend en het is goed om dat zoveel mogelijk te voorkomen.” “kan byzonder hindelijk en ziekmakend zijn. Mensen worden er depressief van.”

55

“Niets is hinderlijk dan dat en geeft zoals door eerder onderzoek uitgewezen op den duur medische klachten.” Leefomgeving Sommige deelnemers uiten de zorg dat slagschaduw het woonplezier of -genot van omwonenden niet mag verstoren. “Ook dit heeft een directe invloed op het woongenot van de omwonenden.” “Zorg dat slagschaduw geen issue is en beperkt blijft voor alle woningen.” “mag niet hinderlijk zijn voor de directe omgeving.” “Mensen moeten geen last hebben van slagschaduw bij hun woning. Dat heeft invloed op hun leefgenot.” “Mensen moeten geen last hebben van de windmolens dat ze niet meer ontspannen buiten of binnen kunnen zitten.” Ook slecht voor dieren Volgens sommige inwoners moeten ook dieren geen overlast van de slagschaduw ervaren. “Beperkt overlast voor mens en dier.” “De slagschaduw mogen mens, dier en plant niet hinderen.” “Dieren denken dat ze aangevallen worden door iets en raken in de stress.”

De windturbines moeten het bouwen van woningen zo min mogelijk in de weg zitten Leefomgeving Om bij deze maatregel geven deelnemers aan dat de toekomstige leefomgeving geen overlast of nadeel mag hebben van de windturbines. “Laat mensen fijn wonen. Zet de molens langs de snelwegen. Daar is al herrie.” “Ik vind dat wij als bewoners geen overlast moeten hebben van deze eventuele windmolens.” “Het zou toch te gek om los te lopen zijn als mensen en dieren moedwillig benadeeld gaan worden in hun levensgeluk!” Er is al weinig ruimte voor woningbouw Het eventueel plaatsen van windturbines moet volgens sommige deelnemers niet ten koste van ruimte voor woningbouw gaan. “Ook woningbouw is nodig.” “Te weinig ruimte voor woningbouw.” “Huizen bouw is ook hard nodig.”

56

“Kan me niet voorstellen dat de voorkeurslocaties liggen in uitbreidingsgebieden van de kernen in Vijfheerenlanden.” Hoge woningnood Deelnemers die deze eis kiezen geven vaak aan dat er een hoge woningnood is en vinden dat de windturbines toekomstige woningbouw niet moet verhinderen. “Woningen zijn superhard nodig dus de bouw daarvan mag niet gehinderd worden door windturbines.” “Een beetje want er moet wel gewoon gebouwd worden, want de bevolking groeit.” “Ja want huizen zijn belangrijk want bewoners groei.” “we hebben veel woningen nodig en tot op heden wordt er in onze gemeente nauwelijks tot niet nieuwbouw (ja.. oude plannen) gepleegd. Kijk maar eens naar de wonignnood voor verschillende groeperingen in ons land. Na een voorlichting van de gemeente in de maand mei Is er tot op heden nog geen ene steen op de ander gezet. Laat andere gemeentes het maar opknappen. Nou niet bepaald een echt christelijke gedachte. Dus... geen windmolens in een omgeving waar we ook huizen zouden kunnen gaan bouwen.” “Bouwen van woningen is ook erg belangrijk.

(anders wonen mijn kinderen op hun 40ste nog thuis ;-)” “De schaarste aan woningen is zo groot.” “Er zijn veel jongeren die geen woningen hebben puur door vluchtelingen of de bouw van andere dingen dus woningen gaan voor naar mijn idee!” “Zeker mee eens, er is al een woningentekort en dat heeft een iets hogere prioriteit vind ik.” “Deze behoefte is zo groot, dat we daar het meeste prioriteit aan zouden moeten geven.” “Volgens mij is er een mega groot woning tekort, en zorg ervoor dat windenergie niet bij woonwijken wordt opgewekt! Of kijk dan naar alternatieven voor het opwekken van energie en zorg dat er minder geconsumeerd wordt!” Problemen moeten elkaar niet versterken Sommige deelnemers stellen dat de energietransitie en de woningnood naast elkaar opgelost kunnen worden. “Als het ene probleem het andere gaat blokkeren gaan we er niet komen.” “Ook de woningnood is een issue. Zoek de balans.” “Als dit niet geregeld wordt dan worden er een geen turbines en geen woningen gebouwd.” “Het moet samen kunnen gaan.”

57

6. Overige resultaten In dit hoofdstuk presenterne we de resultaten op de resterende stellingen die zijn opgenomen in deze PWEraadpleging. Ook presenteren we de ervaringen van deelnemers die hebben deelgenomen aan dit onderzoek. Figuur 5-1 toont de resultaten van de stelling over de voorkeuren voor de ruimtelijke inpassing van extra windturbines. Uit de onderstaande figuur blijkt dat de deelnemers de impact van windturbines willen minimaliseren tot één of enkele plekken. Zo geeft 38% van de deelnemers aan te kiezen voor 3 windturbines met een ashoogte van 160 meter in één gebied. In totaal geeft afgerond 25% van de deelnemers aan om op meer dan drie plaatsen windturbines te installeren tegenover 54% van de deelnemers die kiezen voor één gebied met windturbines. Wat zou u kiezen als u gemeenteraadslid was? In één gebied 3 grote windturbines (ashoogte 160 meter)

21,2%

38,0%

In één gebied meer dan 5 gemiddelde windturbines (ashoogte 100 meter) Op drie plaatsen één grote windturbine (ashoogte 160 meter)

10,7%

Op meer dan 5 plaatsen één of twee gemiddelde windturbines (ashoogte 100 meter) Verspreid over de gemeente honderden kleine windturbines (ashoogte 25 meter)

6,5% 7,7%

15,9%

Ik weet het niet

Figuur 5-1: Resultaten van de stelling over hoe inwoners extra windturbines in Vijfheerenlanden het liefst ruimtelijk ingepast zien.

We hebben de deelnemers ook aanvullende vragen gesteld over windenergiebeleid. Figuur 5-2 presenteert de antwoorden die deelnemers op deze vragen gaven. Gemiddeld is 29% van de deelnemers het eens met de stellingen over windenergie(beleid). De stelling ‘met windturbines wek je schone energie op voor Vijfheerenlanden. Dat vind ik belangrijker dan dat windturbines misschien niet goed zijn voor dieren en planten’ het heeft hoogste percentage deelnemers die het eens is met deze stelling (32%) ten opzichte van de andere vier stellingen. Deze stelling heeft echter ook het hoogste percentage deelnemers dat het oneens is met deze stelling (22%) ten opzichten van de andere vier stellingen. Verder zijn de minste deelnemers het oneens met de stelling ‘met windturbines wek je schone energie op voor Vijfheerenlanden. Dat vind ik belangrijker dan dat windturbines zichtbaar zijn vanuit mijn dorp of stad’ (13%).

58

Als het helpt voor planten en dieren, zou ik windturbines liever dichter bij bedrijven en huizen en bewoners zetten dan bij natuurgebieden. Met windturbines wek je schone energie op voor Vijfheerenlanden. Dat vind ik belangrijker dan dat windturbines zichtbaar zijn vanuit mijn dorp of stad. Met windturbines wek je schone energie op voor Vijfheerenlanden. Dat vind ik belangrijker dan dat windturbines misschien niet goed zijn voor dieren en planten. Ik vind windturbines belangrijker dan ruimte voor bedrijven.

Moderne windturbines horen bij het Nederlandse landschap. 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Zeer eens

Eens

Neutraal

Oneens

Zeer oneens

Figuur 5-2: Resultaten van stellingen over windenergie(beleid).

Er is ook aan de deelnemers gevraagd welk advies zij het belangrijkste vinden, die van de inwoners of de experts. De resultaten hiervan zijn te zien in figuur 5-3. Uit de resultaten van deze stelling blijkt dat het overgrote gedeelte van de deelnemers het advies van de inwoners als net zo belangrijk vindt als het advies van experts. Daarnaast geeft 21% van de deelnemers aan het advies van inwoners belangrijker te vinden dan het advies van experts. Slechts 2% geeft aan dat het advies van experts moet worden overgenomen door de gemeente.

59

In dit onderzoek hebben we het advies gevraagd aan de inwoners van Vijfheerenlanden. We vragen ook advies aan experts. Welk advies vindt u het belangrijkste? 2,4%

5,0%

De gemeente moet het advies van inwoners overnemen

14,6%

12,8%

Het advies van de inwoners is belangrijker dan het advies van de experts

21,0%

Het advies van de inwoners is even belangrijk als het advies van de experts Het advies van de experts is belangrijker dan het advies van de inwoners De gemeente moet het advies van experts overnemen

44,3%

Ik weet het niet

Figuur 5-3: Resultaten van de stelling welk advies de deelnemers het belangrijkst vinden.

Een volgende stelling betreft de inwoners naar wie de gemeente meer moet luisteren als er plannen over windturbines worden gemaakt (figuur 5-4). Hieruit blijkt dat de meerderheid van de deelnemers (53%) vindt dat er meer geluisterd moet worden naar inwoners die de windturbines straks horen of zien. Dit wordt opgevolgd door evenveel aandacht naar alle inwoners (37%) en daarna door meer luisteren naar jongere inwoners (20%).

60

Zijn er inwoners naar wie de gemeente méér moet luisteren als er plannen over windturbines worden gemaakt?

Ja, inwoners die de windturbines straks horen of zien, zijn belangrijker

Nee, alle inwoners zijn even belangrijk Ja, jongere inwoners zijn belangrijker, want zij gaan de gevolgen van klimaatverandering veel intensiever meemaken. Zij zijn ook degenen die de komende 25 jaar tegen een windturbine aan moeten kijken Ja, inwoners met weinig geld zijn belangrijker, want zij kunnen geen geld investeren in windturbines

Ja, inwoners die geld investeren in windturbines zijn belangrijker, want zij nemen de risico's 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 5-4: Resultaten van de stelling over naar welke inwoners de gemeente meer zou moeten luisteren als er plannen over windturbines worden gemaakt.

We hebben deelnemers ook gevraagd in hoeverre ze zelf willen participeren met plannen over windturbines. Eerst vroegen we deelnemers over ze zelf mee zouden willen doen met plannen voor windturbines in Vijfherenlanden (figuur 5-5). De meerderheid van de deelnemers (54%) geeft aan niet mee te willen doen. Als deelnemers wel mee zouden willen doen, zouden zij met name willen meedenken over het plek of het ontwerp van de windturbines, zouden zij aandelen kopen, geld investeren of mede-eigenaar worden van de windturbines, of zouden zij de schone energie willen kopen van de windturbines. Tot slot zijn er twee stellingen voorgelegd aan de deelnemers over informatie over windturbines in Vijfheerenlanden. Deelnemers mochten in beide stellingen meerdere antwoorden kiezen. De eerste stelling gaat over of de deelnemers wel eens informatie hebben gelezen of gehoord over windturbines in Vijfheerenlanden (figuur 5-6). Hieruit blijkt dat een wijkkrant of huis-aan-huisblad of een website of nieuwsbrief van de gemeente de grootste bron van informatievoorziening zijn. Ook heeft 28,6% van de deelnemers geen informatie over windturbines in Vijfheerenlanden gelezen of gehoord. De tweede stelling betreft de vraag of deelnemers regelmatig informatie willen krijgen over windturbines in Vijfheerenlanden (figuur 5-7).

Deelnemers ontvangen het liefste informatie via een website of nieuwsbrief van de gemeente, of via een wijkkrant of huis-aan-huisblad. Dit zijn ook de twee opties waarop de meeste deelnemers wel eens informatie hebben gelezen of gehoord over windturbines. Verder geeft 23%% van de deelnemers aan geen behoefte te hebben aan het krijgen van informatie. 14%% Van de deelnemers geeft aan informatie te willen krijgen via sociale media.

61

Zou u zelf willen meedoen met plannen voor windturbines in Vijfheerenlanden? Nee Ja, ik wil meedenken over de plek of het ontwerp van de windturbine Ja, ik wil aandelen kopen, geld investeren of medeeigenaar worden Ja, ik wil de schone energie kopen Ja, ik wil meedenken over hoe we de inkomsten kunnen besteden Ja, ik wil over de opbrengsten van windturbines beslissen, maar wil of kan zelf geen geld investeren Ja, ik wil zelf een plan maken voor een windturbine 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 5-5: Resultaten van stelling over het zelf mee willen doen met plannen voor windturbines in Vijfheerenlanden.

Heeft u wel eens informatie gelezen of gehoord over windturbines in Vijfheerenlanden? Ja, in een wijkkrant of huis-aan-huisblad Ja, via een website of nieuwsbrief van de gemeente Nee Ja, op social media Ja, via een belangengroep Ja, via eerder onderzoek Ja, via mensen die windturbines beheren of een energiecoöperatie 0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

40%

Figuur 5-6: Resultaten van de stelling of deelnemers wel eens informatie hebben gelezen of gehoord over windturbines in Vijfheerenlanden.

62

Wilt u regelmatig informatie krijgen over windturbines in Vijfheerenlanden? Ja, via een website of nieuwsbrief/e-mail van de gemeente Ja, in een wijkkrant of huis-aan-huisblad Nee Ja, op social media Ja, via een belangengroep Ja, via mensen die windturbines beheren of een energiecoöperatie 0%

5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50%

Figuur 5-7: Resultaten van de stelling of deelnemers regelmatig informatie willen krijgen in Vijfheerenlanden.

Hoe hebben deelnemers het onderzoek ervaren? Ook hebben we aan deelnemers gevraagd of ze voldoende informatie hebben ontvangen om een advies te kunnen geven. En of ze het een goede manier vonden om hun mening en al hun meningen te geven over het energiebeleid in Vijfheerenlanden. Als laatste de vraag of deelnemers vinden dat de gemeente deze methode vaker moet inzetten om bewoners te betrekken bij overheidsbeleid. Een PWE is van hoge kwaliteit als de validiteit positief wordt beoordeeld door de deelnemers. De resultaten zijn hieronder weergegeven.

De gemeente zou dit soort onderzoeken vaker moeten doen Dit onderzoek helpt mensen in Vijfheerenlanden om meer te weten te komen van het beleid van de gemeente over windenergie Ik weet zeker dat ik de goede keuzes heb gemaakt Ik heb genoeg informatie gekregen om keuzes te maken 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Zeer eens

Eens

Neutraal

Oneens

Zeer oneens

Figuur 5-8: Resultaten van stellingen over hoe de deelnemers de raadpleging hebben ervaren.

63

Hieronder vergelijken we het aantal deelnemers dat het eens was met de stelling over de raadpleging met het aantal deelnemers dat het eens was met dezelfde stelling in een andere raadpleging. Over het algemeen is de ervaring van de deelnemers met deze raadpleging relatief gezien gemiddeld of onder gemiddeld ten opzichte van de andere raadplegingen die de laatste jaren zijn uitgevoerd. De stelling met betrekking tot het vaker doen van dit soort onderzoeken scoort exact het gemiddelde van vorige raadplegingen. Bij de stelling over het krijgen van voldoende informatie scoort deze raadpleging onder het gemiddelde. Tabel 5-1: Hoe hebben deelnemers de raapleging ervaren in vergelijking met andere raadplegingen?

Stelling

Windenergie in Vijfheerenlanden

Klimaatraadpleging Gelderland

Nationale Klimaatraadpleging 2021

Windenergie Amsterdam 2021

Warmtetransitie Utrecht 2019

Raadpleging participatie Schiphol 2022

Raadpleging coronabeleid 2022

De gemeente zou dit soort onderzoeken vaker moeten doen

73%

81%

79%

65%

68%

X

X

Dit onderzoek helpt mensen (in Vijfheerenland en) om meer te weten te komen van het beleid van de gemeente over windenergie

46%

X

X

47%

62%

X

X

Ik weet zeker dat ik de goede keuzes heb gemaakt

61%

X

78%

53%

74%

X

82%

Ik heb genoeg informatie gekregen om keuzes te maken

48%

54%

62%

49%

62%

57%

67%

Tot slot hebben we gekeken naar het cijfer dat de deelnemers aan de raadpleging gaven. We maken hierbij onderscheid tussen deelnemers die vinden dat de provincie meer zou moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan en deelnemers die dat niet vinden. Deelnemers zijn gemiddeld positief over de raadpleging: de gemiddelde score is een 6,9. Dit is hoger dan de raadpleging rond Windenergie in Amsterdam waar deelnemers ook een cijfer konden geven aan de raadpleging (gemiddeld een 6,3), maar iets lager dan in Gelderland (gemiddeld een 7,2).

64

Tabel 5-2: Gemiddeld cijfer die de deelnemers aan de raapleging geven. Deelnemersgroep Totaal deelnemers aan de raadpleging (n = 1176)

Gemiddeld cijfer 6,9

Figuur 5-9 geeft een verdeling weer van de rapportcijfers die zijn gegeven door de deelnemers. Hierin is te zien dat de meerderheid de raadpleging een 7 of een 8 geeft. 12% Van de deelnemers hebben de raadpleging beoordeeld met een 5 of lager. Daarentegen geeft 5% van de deelnemers het rapportcijfer 9 of hoger.

Figuur 5-9: Gemiddelde cijfers die deelnemers aan de raadpleging geven.

Wat vonden deelnemers goed aan de raadpleging en wat kon er beter? Aan het einde van het onderzoek konden deelnemers aangeven wat hun mening was over het onderzoek. Hieronder komen de verschillende meningen aan bod.

Kritische deelnemers Te sturend onderzoek Sommige kritische deelnemers geven aan dat het onderzoek te sturend is of dat de beslissing over extra windturbines al gemaakt is. “Er zijn veel sturende vragen en daarnaast worden stellingen gepresenteerd waarbij niet aangetoond kan worden dat ze waar zijn.” “Beetje een vreemd onderzoek. In feite is er al lang een keuze gemaakt voor het plaatsen van 3 windmolens in Vijfheerenlanden. Er zijn ook al enkele voorkeurslocaties. Diverse keren in de media geweest. Ik begrijp niet zo goed wat de doelstelling is van dit onderzoek.”

65

Geen windmolens was geen antwoordmogelijkheid Sommige kritische deelnemers geven aan dat zij niet of onvoldoende konden aangeven tegen extra windturbines in de gemeente te zijn. “Een optie is ook GEEN WINDMOLENS.” “Ik vind dat er ook keuzes moeten zijn dat je erop tegen bent.” “Op de vraag over spreiding van windmolens heb ik moeten antwoorden "weet ik niet" aangezien de optie géén er niet was.”

Positieve deelnemers Goede informatievoorziening Deelnemers geven aan dat de informatievoorziening als positief wordt gezien. “Daarnaast goede informatie ter toelichting van het punten vraagstuk” “Goede informatie gekregen. En stof tot nadenken.” Betrekken van burgers Ook het betrekken van burgers wordt als positief ervaren. “Prima dat wij erin betrokken worden. Zie uit naar de volgende nieuwsbrief met info wat er staat te gebeuren.” “Zinvol, mensen kunnen hun ei kwijt en misschien zit er wel een idee bij dat meehelpt het probleem van die gigantische windmolens op te lossen.”

Zorgen van deelnemers Doe er wel wat mee Meer dan eens geven deelnemers aan dat ze het belangrijk vinden dat er iets met de resultaten van de raadpleging gebeurt. “Als men de uitkomsten van dit onderzoek bagatelliseert had ik beter mijn mening niet gegeven en iets leuks gaan doen.” “Ik hoop dat de mening van de inwoners van Vijfheerenlanden ook daadwerkelijk wordt meegenomen in de uiteindelijke beslissing en diegenen die dit allemaal uitdenken, wil ik voorhouden: bedenk eerst eens of je zelf in de situatie wilt zitten, die je voor een ander wilt creëren.” “Het is zeer goed dat jullie de inwoners erbij betrekken, maar het luistert wel nauw dat de gemeente ook daadwerkelijk wat met de resultaten doet. Zederik wilde namelijk niet samen gaan met Leerdam en Vianen, en

66

terecht vanwege de hoge schulden die Vianen met Niemansbeton meebracht. Maar het wordt er toch maar even doorgedrukt.” “Gelet op mijn ervaringen uit het verleden kan ik nu alleen maar hopen dat de gemeente de meningen van haar inwoners echt laat spreken in de besluitvorming.” Concretisering van de plannen Er zijn ook deelnemers die geven = behoefte te hebben aan concretisering van de plannen en het proces. “Ik zou graag voorafgaand aan deze vragenlijst wat meer informatie hebben gekregen over de status van dit project en bv de adviezen van experts aan onze gemeente. Ik val nu ergens in waarvan ik niet precies weet waar we in het proces zitten. Inhoudelijk zou ik meer willen weten voor ik deze vragenlijst invul.” “Een onderzoek help de bewoner niet echt om ergens wijzer van te worden dan zal er toch een beter verdiepingsslag voor de bewoner gemaakt moeten worden. Met plaatjes en kaartmateriaal zoiets visueel spreekt beter tot de verbeelding van de meeste mensen.” “Ik zou de natuurgebieden graag op een rijtje zien.” “Het zou het voor mij gemakkelijker maken met concrete voorbeelden waar bijv windturbines zouden worden geplaatst.”

67

7. Referenties Aitken, M., McDonald, S., Strachan, P.A. (2008). Locating ‘power’ in wind power planning processes: the (not so) influential role of local objectors. Journal of Environmental Planning and Management, 51(6), 777-799. Allecijfers (2022). Statistieken gemeente Vijfheerenlanden. Geraadpleegd op 26 oktober 2022. URL: https://allecijfers.nl/gemeente/vijfheerenlanden/. Barry, J., Ellis, G. (2010). Beyond consensus? Agonism, republicanism and a low carbon future. In Devine-Wright, P. Tangeland T. (ed.). Public engagement with renewable energy: from NIMBY to participation. Earthscan, London. De Kluizenaar, Y., Flore, P. (2021) Klimaataanpak: Toekomstbepalende keuzes voor onze samenleving. De energietransitie vanuit burgerperspectief. Sociaal en Cultureel Planbureau (scp.nl). Ellis, G., Ferraro, G. (2016).The social acceptance of wind energy: where we stand and the path ahead. JSC Science for Policy Report EUR 28182. Fiorino, D. J. (1990). Citizen Participation and Environmental Risk: A Survey of Institutional Mechanisms. Science, Technology, & Human Values, 15(2), 226–243. Larsson, S., Emmelin, L. (2015). Objectively best or most acceptable? Expert and lay knowledge in Swedish wind power permit processes. Journal of Environmental Planning and Management, 1-17. Lind, E. A., & Tyler, T. R. (1988). The social psychology of procedural justice. New York, Plenum Press.

Peuchen, R. Kox, E. Klosters, M. en Straver, K. (2022) Beleving windenergie op land; inzichten uit vier windparken. En onderzoek door TNO in opdracht van het Ministerie van EZK en RVO. Stirling, A. (2006). Analysis, participation and power: justification and closure in participatory multi-criteria analysis. Land use policy, 23(1), 95-107. Van den Bos, K., Lind, E.A., Vermunt, R., Wilke, H.A. (1997). How do I judge my outcome when I do not know the outcome of others? The psychology of the fair process effect. Journal of Personality and Social Psychology, 72(5), 1034-1046. Van Lindert, J., van Heck, L., Kutiyiski, Y., Kwadijk S. en Krouwel, A. (2021) Participatie en Klimaat. Meedenken en meepraten met besluiten van de Provincie. Onderzoek door Kieskompas in opdracht van Provincie Gelderland, Participatie & Klimaat (gelderland.nl). Wolsink, M. (2007). Wind power implementation: The nature of public attitudes: Equity and fairness instead of ‘backyard motives’. Renewable & Sustainable Energy Reviews, 11, 1188-1207.

68