Bijlage 5 - Sportbeleid 5HL 26102022.docx

Bij bestaande verenigingsaccommodaties wordt onderzocht waar winst te behalen is op het vlak van duurzaamheid en worden de verenigingen zoveel mogelijk ondersteund in het realiseren van duurzaamheidsmaatregelen. Hiermee sluiten wij aan op ons duurzaamheidsbeleid aan de hand van de thema’s: energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en circulair. Met relatief eenvoudige maatregelen kunnen sportverenigingen hun energiegebruik terugdringen en daarmee veel geld besparen. Op een aantal parken is bijvoorbeeld al geïnvesteerd in LED-verlichting. Dit levert een flinke jaarlijkse besparing op. Duurzaamheid is niet het hoofddoel in ons sportbeleid, maar wij realiseren ons terdege dat duurzame sportaccommodaties essentieel zijn voor een gezonde, toekomstbestendige sportinfrastructuur. Vanuit onze stimulerende rol en door gezamenlijk op te trekken met de sportverenigingen beogen wij onze doelstellingen te realiseren.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

30

Subdoelstellingen Specifiek voor de pijler Multifunctionele en Duurzame Accommodaties hebben wij de volgende doelstellingen: Sport en bewegen meenemen in beweegvriendelijke Omgevingswet De nieuwe Omgevingswet geeft ons als gemeente een wettelijke basis en kans om gezondheidsbevorderende activiteiten gericht op de inrichting van straten, pleinen, goede fiets- en wandelverbindingen, veilige oversteekplekken, verlichting, groene ruimte voor bewegen, sport- en speelruimte, goed bereikbare en veilige recreatieve voorzieningen te realiseren. Deze kans willen wij graag grijpen. Dit houdt in dat wij bij plannen voor de fysieke leefomgeving, sport en bewegen meenemen in het afwegingsproces en bij besluitvorming. Aan ons is de uitdaging om komende beleidsperiode de nieuwe positie en kansen voor sport en bewegen te verkennen in samenwerking met of via de gezondheidssector. Enkele aanknopingspunten kunnen zijn: veiligheid, gezondheid, landschappelijke of stedenbouwkundige waarden, cultureel erfgoed, natuurbescherming, infrastructuur en natuurgebieden. Uitvoering van Speelruimtebeleid 2021-2030 ‘Ruimte, om te ontdekken voor iedereen ‘. Echt uitdagende en aantrekkelijke plekken om te spelen en sporten in wijken, buurten en dorpen doen recht aan de wensen en behoeftes van alle kinderen, jeugd en jongeren in onze gemeente.

Uitgangspunt van het nieuwe speelruimtebeleid is dat iedere speelbuurt een grote, als het kan centraal liggende, speelplek heeft. De gemeente biedt deze plekken aan en vervangt en onderhoudt hier de toestellen. Ook schoolpleinen kunnen deze functies hebben. Naast deze centrale plekken zorgen wij voor zogenoemde steunplekken om te voorzien in specifieke behoeften. Bijvoorbeeld een extra trapveldje voor de jeugd of een plek met speeltoestellen voor kleinere kinderen vanaf 4 jaar. Ook worden er zo genoemde bovenwijkse plekken gerealiseerd voor een specifieke activiteit waar je langere tijd kunt zijn. Denk aan grote skatebanen en sportplekken. Het realiseren van deze plekken is voor ons essentieel om vooral kinderen en jeugd op een uitdagende en aantrekkelijk wijze aan het sporten en bewegen te krijgen en/of houden. Nogmaals, vanuit het sport- en sportaccommodatiebeleid wordt vooral ingezet op verenigingen en hun accommodaties. Uitvoering van het speelruimtebeleid is belangrijk, maar is elders in de gemeentelijke organisatie belegd.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

31

Uitvoering van het lokaal gezondheidsbeleid “Op weg naar positieve gezondheid in een gezonde leefomgeving´ December 2021 is het lokaal Gezondheidsbeleid “Op weg naar positieve gezondheid in een gezonde leefomgeving" vastgesteld. Vanuit dit gezondheidsbeleid wordt o.a. bijgedragen aan het bevorderen van gezondheid, leefstijl en weerbaarheid van de jeugd, het bevordering van de maatschappelijke participatie en autonomie, het tegengaan van psychosociale problematiek bij kwetsbare groepen, het bevorderen van gezond gewicht bij volwassenen en ouderen en het bevorderen van een groene en veilige fysieke leefomgeving die sport, bewegen, ontmoetingen en ontspanning faciliteert. Vanuit sport dragen wij graag actief bij aan het realiseren van de doelstellingen uit het gezondheidsbeleid door bijvoorbeeld het toepassen van gemeenschappelijke interventies. Hierbij valt te denken het programma JOGG (Jongeren op Gezond Gewicht, dat zich richt op alle jeugd leeftijd 0-18 jaar), de Gezonde Scholen Aanpak, de GLI (gezonde leefstijl interventies) en bewegen op recept. Nieuw sportaccommodatiebeleid Ons streven is dat wij beschikken over voldoende sport- en beweegaccommodaties waar tegen een maatschappelijk tarief kan worden gesport.

Het nieuw op te stellen sportaccommodatiebeleid (zie het eindrapport Accommodatiebeleid) moet ons in staat stellen om proactief te sturen op de benodigde accommodaties en om in te kunnen spelen op eventuele kansen en ontwikkelingen. Algemeen uitgangspunt blijft een efficiënt mogelijk gebruik van sportaccommodaties en het primaire doel is om een maximaal aantal inwoners in beweging te krijgen. Concrete acties Concrete acties voor deze pijler zijn: 1.

Het bepalen van heldere criteria om te komen tot (de keuze van) de ontwikkeling

van multifunctionele sportparken in gemeente Vijfheerenlanden. 2.

Duurzaamheid als één van de uitgangspunten bij toekomstige investeringen in

het sportaccommodatieaanbod. Daarbij zullen wij aansluiten bij het Samenhangend Duurzaamheidsbeleid van de gemeente. 3.

Het verhogen van de toegankelijkheid van sportaccommodaties, door – indien

mogelijk – toevoegen van nieuw sport- en beweegaanbod.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

32

4.

Het versterken van de organisatiekracht van (samenwerkende) sportverenigingen

door het leveren van een bijdrage aan een onafhankelijke professional parkbeheer (sportparkmanager). Dit om het gebruik te intensiveren en optimaliseren. 5.

Uitvoeren van een duurzaamheidsscan bij bestaande sportaccommodaties.

Transparante stimuleringssubsidies Gemeente Vijfheerenlanden kent en creëert een transparant speelveld met eenduidige subsidies voor sportverenigingen en sportaanbieders. Wij willen voor onze sportverenigingen en andere sportaanbieders graag randvoorwaarden creëren en organisaties prikkelen om samen met ons de beoogde sport- en beweegdoelstelling te realiseren. Om de sport te stimuleren, financieel tegemoet te komen en een bijdrage te leveren aan bepaalde activiteiten, hebben wij in dit sportbeleid ook verschillende subsidies opgenomen. De belangrijkste indirecte subsidie blijft het maatschappelijke tarief dat verenigingen in rekening wordt gebracht voor het gebruik van gemeentelijke sportaccommodaties. Dit is noodzakelijk om de betaalbaarheid en aantrekkelijkheid van de sportaccommodaties te waarborgen. Door deze maatschappelijke tarieven kunnen deze accommodaties niet kostendekkend worden geëxploiteerd. Daarnaast continueren wij de zogenoemde waarderingssubsidie (ook wel basissubsidie genoemd) voor de sportverenigingen als blijk van waardering voor hun wekelijkse inzet om de beweegdeelname te stimuleren. Wij kunnen niet zonder de maatschappelijke inzet van onze sportverenigingen en al hun vrijwilligers.

Om onze sport- en beweegdoelstellingen (extra) te stimuleren en te realiseren streven wij ernaar om een aanvullende subsidieregeling te introduceren voor zowel de sportvereniging als andere sportaanbieders. Hierbij willen wij kijken of het mogelijk is om de verschillen tussen subsidiering van sportstimulering door sportverenigingen en commerciële sportaanbieders weg te nemen. Hierbij denken wij aan een regeling voor sport- en beweegstimulering in lage inkomenswijken, het realiseren van een brede maatschappelijke functie en activiteiten voor ouderen, chronisch zieken en mensen met een beperking. Concrete acties Concrete acties voor deze pijler zijn:

Sportbeleid Vijfheerenlanden

33

▪ Continueren van het toepassen van maatschappelijke (niet kostendekkende) tarieven voor sportaccommodaties ▪ Continueren van het toepassen van de waarderingssubsidie aan sportverenigingen. ▪ Continueren van het toekennen van een bijdrage voor het beheer en onderhoud van sportaccommodaties door stichtingen en verenigingen. De bijdrage zal in de vorm van een budgetsubsidie worden verleend. ▪ Het creëren van een subsidieprogramma voor het transformeren van sportverenigingen tot brede en vitale sportverenigingen. ▪ Beschikbaar stellen van extra stimuleringssubsidie voor sportverenigingen en andere sportaanbieders voor het creëren van nieuw en passend sportaanbod en maatschappelijke activiteiten voor verschillende doelgroepen. ▪ Bundeling van financiële middelen en subsidies uit het sociaal domein om sport als middel in te zetten voor het oplossen van sport overstijgende problematieken.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

34

4

Voorstellen en beleidsregels

4.1 Inleiding In het vorige hoofdstuk is het nieuwe sportbeleid beschreven. In dit hoofdstuk worden enkele onderdelen uitgewerkt naar specifieke beleidsregels. Het betreft de onderdelen die betrekking hebben op subsidies aan verenigingen. De beleidsregels voor het accommodatiebeleid zijn in de deelrapportage over de sportaccommodaties weergegeven.

4.2 Uitgangspunten In de voormalige gemeenten Vianen en Zederik ontvingen sportverenigingen subsidie, gekoppeld aan het aantal (jeugd)leden. In voormalige gemeente Leerdam was dat niet het geval. Gegeven de grote waarde die in het nieuwe sportbeleid wordt toegekend aan vitale sportverenigingen en de rol van hen in het verhogen van de sport- en beweegdeelname, is het een voorwaarde dat sportverenigingen in de toekomst gesubsidieerd blijven. Voorgesteld wordt dat de verenigingen worden gesubsidieerd door middel van: ▪ Waarderingssubsidie. ▪ Plus-subsidie. Waarderingssubsidie Vanwege het feit dat zij bestaan en actief sport- en beweegactiviteiten aanbieden aan de inwoners van Vijfheerenlanden ontvangen sportverenigingen een waarderingssubsidie. Uitgangspunten voor de waarderingssubsidie zijn: ▪ Eenvoud: de subsidie moet niet leiden tot onnodige administratieve rompslomp voor gemeente en verenigingen. ▪ Stimulans: de subsidie moet een stimulans bevatten voor het verhogen van de sporten beweegdeelname, voor alle leeftijds- en doelgroepen De waarderingssubsidie wordt gebaseerd op het aantal sportende leden van de vereniging, ongeacht leeftijd, beperking, et cetera.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

35

Plus-subsidie Wij willen verenigingen, die dat kunnen en willen, stimuleren om een brede maatschappelijke functie te vervullen door ook activiteiten aan te bieden aan niet-leden. Daarbij gaan de gedachten o.a. uit naar sport- en beweegactiviteiten voor ouderen, chronisch zieken en mensen met een beperking, naar tieners en jongvolwassenen en naar de inwoners in de gebieden waar de sport- en beweegdeelname achterblijft. De activiteiten hebben een sterk preventief karakter met als centrale doel om de vitaliteit/gezondheid van de inwoners te bevorderen en het beroep dat inwoners doen op professionele hulp- en zorgverlening te verminderen. Het zijn daarmee activiteiten die binnen het sociale domein plaatsvinden en bij voorkeur ook vanuit het sociale domein worden bekostigd (jeugd, participatie en WMO).

4.3 Beleidsregels Waarderingssubsidie Met de waarderingssubsidie willen we de sportverenigingen waarderen voor hun rol en inzet in de samenleving waarmee zij een belangrijke bijdrage leveren aan vele maatschappelijke doelen, waaronder de doelstellingen van het sportbeleid. Hiervoor wordt een eenvoudige regeling opgesteld die niet leidt tot onnodige administratieve rompslomp voor de verenigingen en de gemeente. Deze regeling moet recht doen aan de kosten die verenigingen hebben en de opbrengsten die zij kunnen genereren. Tijdens de coalitievorming is voor de waarderingssubsidie sport extra budget vrijgemaakt zodat vrijwel alle sportverenigingen er in het nieuwe sportsubsidiebeleid er op vooruit gaan. Voor een aantal sportverenigingen leidt dat een beperkte verlaging van de subsidie. Daarvoor hanteren wij een overgangstermijn van 3 jaren. Bij de waarderingssubsidie maken wij onderscheid tussen een aantal categorieën. Daarbij spelen de accommodatiekosten en de mogelijkheid voor een vereniging om inkomsten te generen uit bijvoorbeeld een eigen kantine een rol. We onderscheiden 6 categorieën. a. sportverenigingen die uitsluitend buiten sporten, zoals voetbal; b. sportverenigingen die buiten en binnen sporten, zoals handbal en korfbal; c. sportverenigingen die uitsluitend binnen sporten, zoals bijvoorbeeld badminton; d.

gymnastiek- en turnverenigingen, zwem- en waterpoloverenigingen; e. denksporten, wielersport, midgetgolf, trimclub, wandelsport, ijsverenigingen en hengelsportverenigingen; f.

gehandicaptensport;

Sportbeleid Vijfheerenlanden

36

Om geen discussie te voeren of iets wel of geen sport is, hanteren we het beginsel dat een sportvereniging lid is van een sportbond, die aangesloten is bij NOC*NSF. Een sportend lid is een lid dat wekelijks meedoet aan de sportactiviteiten van de vereniging. Kortom het gaan om: ▪ Verengingen of stichtingen die wekelijks een beweegaanbod aanbieden voor hun sportende leden in de gemeente Vijfheerenlanden. ▪ Verenigingen of stichtingen, zonder winstoogmerk. ▪ Zij zijn gevestigd in de gemeente Vijfheerenlanden. ▪ Gericht op bewegen en sporten. ▪ Sportende leden van een bij het NOC*NSF aangesloten sportbond. Plus-subsidie Met de plus-subsidie willen we sportverenigingen - die dat kunnen en willen - stimuleren om een brede maatschappelijke functie te vervullen door ook activiteiten aan te bieden voor niet-leden. Voor de toekenning van de plus-subsidie gelden de volgende beleidsregels: ▪ Bijdrage aan beleid/sociale opgave: Om dit onderwerp te beoordelen, wordt vastgesteld of en in welke mate het initiatief gericht is op de volgende aspecten: -

Fysieke gezondheid: Gezonde leefstijl, bewegen, sporten in competitieverband, preventieprogramma’s en sport-/zorgprogramma's.

-

Mentale gezondheid: Een open inloop- en ontmoetingsfunctie.

-

Sociale participatie: Zinvolle vrijetijdsbesteding, sociaal contact/ontmoetingsfunctie, vrijwilligerswerk, dagopvang/dagbesteding.

-

Werk: Maatschappelijke stages, arbeidsmatige dagbesteding.

-

Overig: Toevoeging van overige sociaal-maatschappelijke ondernemingen zoals bijvoorbeeld buitenschoolse opvang en huiswerkbegeleiding.

-

De score van het initiatief wordt bepaald op basis van het aantal aspecten dat van toepassing is en de diepgang.

▪ Bereik en omvang: Bij dit onderwerp wordt beoordeeld op de (relatieve) omvang van de maatschappelijke functie van het initiatief. Gelet wordt op de totale omvang van de

Sportbeleid Vijfheerenlanden

37

groep waarop wordt ingezet, het aantal deelnemers/leden dat wordt verwacht en het bereik. Daarbij wordt ook nadrukkelijk bekeken welk deel van de leden/deelnemers woonachtig is in de gemeente Vijfheerenlanden. ▪ Inhoudelijke samenwerking: Hierbij wordt nagegaan of het initiatief samenwerkt binnen de eigen sector (bijvoorbeeld een sportvereniging werkt samen met andere sportverenigingen) en buiten de sector (een sportvereniging werkt samen met een school voor Primair Onderwijs). Gelet wordt op het aantal samenwerkingspartners en op de diepgang van de samenwerking. ▪ De toekomstbestendigheid van het initiatief: Daarbij wordt gelet op de ontwikkeling van het aantal leden/deelnemers de afgelopen jaren, de bevolkingsprognose en de verwachtingen van het initiatief zelf. Bij een volledig nieuw initiatief wordt vanzelfsprekend alleen beoordeeld op de bevolkingsprognose en de verwachtingen. In dat laatste geval wordt ook gekeken naar ervaringen ‘elders in den lande’. ▪ Verbreden aanbod: Bij dit onderwerp wordt gekeken naar de mate waarin het initiatief echt iets toevoegt aan het aanbod van accommodaties en activiteiten in onze gemeente.

Is er sprake van ‘meer van hetzelfde’ of betreft het een aanvraag voor een sport of activiteit die niet aanwezig is in onze gemeente? ▪ Mate van inbedding: Bij dit aspect wordt beoordeeld of het initiatief onderdeel is/is ingebed in een bestaande structuur (vereniging of stichting) of daar juist helemaal los van staat. Bij deze beoordeling geldt dat initiatieven die onderdeel uitmaken (of gaan maken) van een bestaande en sterke strucuur, een ‘streepje voor’ hebben. In de praktijk zullen deze aanvragen naar alle waarschijnlijkheid in gezamenlijkheid worden ingediend (samenwerking tussen verenigingen, maatschappelijke instellingen, onder begeleiding van buurtsportcoaches). In bijlage 3 zijn de voorgestelde beleidsregels nader uitgewerkt. Voorgesteld wordt dat financiering vanuit het sociale domein plaatsvindt.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

38

Bijlage 1: Resultaten enquête sportcafé 11 mei 2021 Vitale verenigingen Onderstaand wordt weergegeven hoeveel verenigingen het eens is met de stelling ‘mijn sportvereniging is een vitale vereniging’. Daaruit blijkt dat 13 verenigingen het eens of zeer eens zijn met deze stelling, dat drie verenigingen daar neutraal in staan en slechts één vereniging het oneens is. Deze uitkomst, gecombineerd met de resultaten van het Sportcafé en het percentage lidmaatschappen geven een beeld van de kracht/vitaliteit van de sportverenigingen in gemeente Vijfheerenlanden. Figuur 1: Reactie op stelling ‘mijn sportvereniging is een vitale sportvereniging’.

1

Ledenaantallen Met de enquête is ook gevraagd naar de ontwikkeling van het ledenaantal in de afgelopen vijf jaren. De verenigingen is gevraagd in welke mate het aantal leden is gedaald, gestegen of juist gelijk gebleven (in percentages). De resultaten daarvan zijn in de volgende figuur weergegeven. Figuur 2: Ontwikkeling ledenaantal de afgelopen 5 jaar.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

39

Uit de figuur blijkt dat het aantal leden voor de meeste verenigingen min of meer stabiel is gebleven (7). Één vereniging heeft het ledenaantal zien dalen. Vijf verenigingen hebben een lichte groei doorgemaakt, drie verenigingen een forse groei. Opgeteld geldt dus dat, in tegenstelling tot landelijke ontwikkelingen, het totale ledenaantal de afgelopen jaren is gegroeid.

Maatschappelijke functie De verenigingen zijn ook gevraagd of zij mogelijkheden zien om een nog grotere functie te vervullen voor de inwoners van gemeente Vijfheerenlanden dan zij nu al doen (bijvoorbeeld aanbod creëren voor nieuwe doelgroepen, accommodatie beschikbaar stellen voor andere doelgroepen en/of op andere tijdstippen, et cetera). Ook voor dit onderwerp geldt dat de overgrote meerderheid mogelijkheden ziet voor het vervullen van een bredere maatschappelijke functie. Figuur 3: Reactie op stelling ‘mijn sportvereniging kan een bredere maatschappelijke functie vervullen dan zij nu doet.

Ondersteuning Het positieve beeld over de sportverenigingen neemt overigens niet weg dat de verenigingen behoefte hebben aan ondersteuning (door of via de gemeente). De verenigingen is de stelling voorgelegd of zij behoefte hebben aan ondersteuning op het gebied van bijvoorbeeld het werven van nieuwe leden, vrijwilligers, et cetera. Het merendeel van de verenigingen is het eens tot zeer eens met deze stelling. Ook in de beantwoording van de open vragen en tijdens het Sportcafé kwam de behoefte aan ondersteuning overduidelijk naar voren.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

40

Figuur 4: Reactie op stelling ‘mijn sportvereniging heeft behoefte aan ondersteuning'.

Subsidies De verenigingen ontvangen op dit moment direct of indirect subsidies. Zij ontvangen subsidies naar rato van het aantal (jeugd)leden (behalve in voormalig Leerdam), worden indirect gesubsidieerd door maatschappelijke tarieven van de sportaccommodaties en/of door investeringen in de accommodaties. De verenigingen is gevraagd naar de mate waarin zij afhankelijk zijn van subsidies om een gezonde vereniging te zijn. Uit de beantwoording blijkt dat een krappe meerderheid het eens tot zeer eens is met deze stelling. Drie verenigingen hebben neutraal gereageerd en vier verenigingen zijn het niet eens met deze stelling. Figuur 5: Reactie op stelling ‘om een gezonde vereniging te zijn, zijn wij afhankelijk van subsidies vanuit de gemeente.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

41

Bijlage 2: details sportieve staat vijfheerenlanden Huidige sportparticipatie Sport- en beweegdeelname De vele sportverenigingen en overige sportaanbieders in gemeente Vijfheerenlanden hebben een grote rol in de mate waarin onze inwoners sporten en bewegen. Met elkaar maken zij sport en bewegen toegankelijk en aantrekkelijk voor uiteenlopende groepen inwoners. De sportparticipatiecijfers maken echter duidelijk dat de sport- en beweegdeelname in gemeente Vijfheerenlanden lager is dan het landelijk gemiddelde. Dat geldt zowel voor het voldoen aan de beweegrichtlijnen als voor het wekelijks sporten. Zo voldoet bijvoorbeeld 51,7% van de Nederlandse bevolking aan de beweegrichtlijnen. In voormalig Leerdam ligt dat percentage op 43%, in voormalig Zederik op 45% en in voormalig Vianen op 48%. Ook het percentage inwoners dat wekelijks sport ligt lager dan landelijk gemiddeld. In de volgende figuur zijn de cijfers weergegeven. Figuur 6: Sport- en beweegdeelname inwoners Vijfheerenlanden vergeleken met landelijke gemiddelde. 60 50

51,7 51,3 44,0

40

49,0 48,0 43,0 39,0

45,0 43,0

30 20

Beweegrichtlijnen wekelijks sporten

10 0

Bron: Sport op de Kaart.

Uit de figuur blijkt duidelijk dat er verschillen zijn in de sport- en beweegdeelname tussen de drie voormalige gemeenten. Als verder wordt ingezoomd op de dorpen en de wijken van Leerdam en Vianen ontstaat een nog duidelijker beeld van de verschillen in de sport- en beweegdeelname. In de volgende figuren is de sport- en beweegdeelname per

Sportbeleid Vijfheerenlanden

42

dorp en wijk grafisch weergegeven. In de figuur is, door middel van kleuren, per wijk of dorp het percentage wekelijkse sporters weergegeven. De grijze gebieden scoren rond het Nederlandse gemiddelde, de oranje gebieden scoren 5% tot 10% lager en de rode gebieden hebben een score van meer dan 10% onder het Nederlandse gemiddelde.

Figuur 7: Percentage inwoners dat wekelijks sport, vergeleken met Nederlandse gemiddelde.

BRON: SPORT OP DE KAART.

Uit de figuur blijkt dat Vianen, Hagestein, Hei- en Boeicop en Meerkerk rond het Nederlandse gemiddelde schommelen. De overige gebieden scoren langer dan het Nederlandse gemiddelden met als uitschieters De Hagen (Vianen), Leerdam-West, Leerbroek en Nieuwland. Daarbij geldt dat de verklaringen voor de lagere sport- en beweegdeelname tussen die gebieden sterk verschillen, alsook de effecten op gezondheid en sociale samenhang. In Leerbroek en Nieuwland is de lagere sportdeelname te verklaren vanuit levensbeschouwing. Echter, de negatieve gevolgen van minder bewegen (slechtere ervaren gezondheid, meer overgewicht) zijn in die dorpen niet zichtbaar. Ook is er geen gebrek aan sociale samenhang (inwoners zijn doorgaans zeer actief). Dit geldt

Sportbeleid Vijfheerenlanden

43

echter niet voor Leerdam-West en De Hagen, waar de ‘ervaren’ gezondheid fors lager ligt dan landelijk gemiddeld en het percentage inwoners met overgewicht fors hoger ligt.

Sporten in verenigingsverband De totale sport- en beweegdeelname in gemeente Vijfheerenlanden is lager dan het Nederlandse gemiddelde, maar dat geldt niet voor het sporten in verenigingsverband. In tegendeel, het percentage inwoners dat lid is van een sportvereniging ligt in gemeente Vijfheerenlanden boven het Nederlandse gemiddelde. In de volgende tabel is dat percentage weergegeven uitgesplitst naar leeftijdsgroepen en naar een aantal populaire sporten. Uit die tabel blijkt: ▪ Het percentage inwoners dat lid is van een sportvereniging ligt ruim 1-procentpunt boven het Nederlandse gemiddelde. ▪ De jongste leeftijdsgroep blijft, op het gebied van lidmaatschappen, iets achter. Voor alle andere leeftijdsgroepen ligt het percentage hoger. ▪ Populaire sporten in Vijfheerenlanden zijn voetbal, sportvissen, gymnastiek/turnen en tennis. Tabel 1: Percentage inwoners dat lid is van een sportvereniging vergeleken met Nederlands gemiddelde.

Nederland

Vijfheerenlanden

Totaal

24

25,8

0-10 jaar

20

20,0

10-25 jaar

43

44,6

25-45 jaar

22

24,8

45-65 jaar

21

22,4

65 jaar en ouder

17

17,9

Nederland

Vijfheerenlanden

Atletiek

0,8

0,2

Golf

2,1

1,6

Gymnastiek

1,6

2,6

Hockey

1,5

1,2

Paardensport

0,9

1,0

Sportvissen

2,9

4,8

Tennis

3,1

2,5

Lidmaatschap naar sport

Sportbeleid Vijfheerenlanden

44

Voetbal

7,0

7,6

Volleybal

0,7

1,0

Zwemmen

0,8

0,7

Bron: Sport op de Kaart.

Sporten buiten verenigingsverband De relatief lage sport- en beweegdeelname heeft dus niet zijn oorzaak in het sporten in verenigingsverband. Vooral het percentage inwoners dat buiten verenigingsverband sport of beweegt ligt in Vijfheerenlanden lager. Denk hierbij aan een lidmaatschap van een sportschool, hardlopen in de buitenruimte, sportief wandelen, et cetera. In de volgende figuur is voor enkele populaire vormen van sporten en bewegen buiten verenigingsverband aangegeven welk percentage van de inwoners deze vorm beoefent. De cijfers zijn weergegeven voor Vijfheerenlanden totaal, voor de drie voormalige gemeenten en vergeleken met het Nederlandse gemiddelde. Figuur 8: Bewegen en sporten buiten verenigingsverband.

Bron: Sport op de Kaart

Oorzaken De oorzaken voor de lagere sport- en beweegdeelname in Vijfheerenlanden zijn divers. Uit onze analyse van de Leerdam, Vianen en dorpen en de gesprekken die wij hebben gevoerd, komen de volgende oorzaken naar voren: Inkomen Landelijk geldt dat er een directe relatie is tussen inkomen en sport- en beweegdeelname. In zijn algemeenheid geldt, hoe lager het inkomen, hoe lager de sport-

Sportbeleid Vijfheerenlanden

45

en beweegdeelname. Het gemiddelde inkomen per persoon ligt in Vijfheerenlanden iets onder het Landelijke gemiddelde, wat vooral wordt veroorzaakt door lage inkomens in de wijken Leerdam-West en De Hagen (Vianen). In die wijken ligt het gemiddelde inkomen fors onder het landelijke gemiddelde, zo ook de sport- en beweegdeelname. Dat geldt in de wijken voor alle leeftijdsgroepen, ook voor de jongste jeugd. Etniciteit Er zijn geen ‘harde’ cijfers over de sport- en beweegdeelname van de inwoners met een migratieachtergrond. Alle gesprekken die wij hebben gevoerd geven echter sterke signalen over een lagere sport- en beweegdeelname van deze inwoners in het algemeen en van lidmaatschappen van sportverenigingen in het bijzonder. Het is daarbij nog de vraag is dit zijn oorzaak vindt in andere behoeften van deze inwoners, of achterblijvende inkomens. Pubers/jong volwassenen In heel Nederland haken pubers en jongvolwassenen in groten getale af als lid van sportverenigingen. In Vijfheerenlanden is de situatie niet anders, vaak zonder dat daar een andere vorm van sport of bewegen voor in de plaats komt. Ongeorganiseerd sporten Het is al eerder vermeld, maar het sporten buiten verenigingsverband is in Vijfheerenlanden minder populair dan landelijk gemiddeld.

Dat is verklaarbaar vanuit leefstijlen (de overgrote meerderheid van de inwoners hecht aan sociale verbanden en sport en beweegt het liefst in groeps-/verenigingsverband) en uit het aanbod in de kleine dorpen (de sportverenigingen zijn daar vaak de enige aanbieder van sport en bewegen). Neemt niet weg dat het sporten buiten verenigingsverband achterblijft, terwijl gemeente Vijfheerenlanden beschikt over een buitengebied dat uitnodigt tot hardlopen, fietsen en wandelen. De staat van het verenigingsleven Uit de vorige paragraaf is gebleken dat de sportverenigingen grote aantrekkingskracht uitoefenen op de inwoners van gemeente Vijfheerenlanden. De verenigingen zijn en blijven daarmee cruciale partners om inwoners te laten sporten en bewegen. Het is daarmee van belang om zicht te geven in ‘de staat van het verenigingsleven’ in gemeente Vijfheerenlanden op basis van de thema's vitale sportverenigingen, ledenaantallen, maatschappelijke functie, vrijwilligerswerk, ondersteuning en subsidies. In de maand mei is een eerste Sportcafé georganiseerd waar een groot aantal verenigingen aan heeft deelgenomen. Tijdens die bijeenkomst is gesproken over de kracht en de vitaliteit van de sportverenigingen en is hieraan voorafgaand de

Sportbeleid Vijfheerenlanden

46

verenigingen gevraagd een enquête over ‘de staat van het verenigingsleven’ in te vullen. In bijlage 1 worden de resultaten van deze enquête weergegeven. Vitale verenigingen Gemeente Vijfheerenlanden beschikt over een groot en gevarieerd aantal vitale sportverenigingen. Onder vitaliteit verstaan wij dat de vereniging beschikt over voldoende leden, voldoende kaders/vrijwilligers, het sportaanbod op orde heeft en financieel gezond is. Deze sportverenigingen bieden in Vijfheerenlanden een sterke basis voor het nieuwe sportbeleid. Ledenaantallen Het aantal verenigingsleden is de afgelopen vijf jaar in gemeente Vijfheerenlanden voor de meeste verenigingen min of meer stabiel is gebleven (zie bijlage 1) Slecht één vereniging heeft het ledenaantal zien dalen. Opgeteld geldt dus dat, in tegenstelling tot landelijke ontwikkelingen, het totale ledenaantal de afgelopen jaren is gegroeid. Maatschappelijke functie De verenigingen zijn ook gevraagd of zij mogelijkheden zien om een nog grotere functie te vervullen voor de inwoners van gemeente Vijfheerenlanden dan zij nu al doen (bijvoorbeeld aanbod creëren voor nieuwe doelgroepen, accommodatie beschikbaar stellen voor andere doelgroepen en/of op andere tijdstippen, et cetera). Ook voor dit onderwerp geldt dat de overgrote meerderheid mogelijkheden ziet voor het vervullen van een bredere maatschappelijke functie.

Vrijwillgerswerk Een deel van de sportverenigingen staat onder druk. Landelijk zien wij een ledenterugloop bij met name de binnensportverenigingen en ook de gevolgen van COVID-19 heeft direct invloed op de ledenaantallen en financiële positie van de sport. Daarnaast zien we maatschappelijke ontwikkelingen als digitalisering, flexibilisering, commercialisering, informalisering en individualisering vragen om aanpassingen bij verenigingen. Over het algemeen kan gesteld worden dat de verenigingen in gemeente Vijfheerenlanden (nog) beschikken over voldoende kader en vrijwilligers. Met name in de diverse dorpskernen bestaat er een sterk lokaal verenigingsleven. Voor wijken als De Hagen en Leerdam-West is dit echter niet of minder het geval.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

47

Ondersteuning Het positieve beeld over de sportverenigingen neemt overigens niet weg dat de verenigingen behoefte hebben aan ondersteuning (door of via de gemeente). De verenigingen is de stelling voorgelegd of zij behoefte hebben aan ondersteuning op het gebied van bijvoorbeeld het werven van nieuwe leden, vrijwilligers, et cetera. Het merendeel van de verenigingen is het eens tot zeer eens met deze stelling. Ook in de beantwoording van de open vragen en tijdens het Sportcafé kwam de behoefte aan ondersteuning overduidelijk naar voren. Subsidies De meeste verenigingen ontvangen vanuit de voormalige gemeenten direct of indirect subsidies. Zij ontvangen subsidies naar rato van het aantal (jeugd)leden, worden indirect gesubsidieerd door maatschappelijke tarieven van de sportaccommodaties en/of door investeringen in de accommodaties. Samenvattend Samenvattend geldt dat de huidige ‘staat van de sportverenigingen’ in gemeente Vijfheerenlanden een goede basis biedt voor het toekomstige sportbeleid. De verenigingen zijn over het algemeen vitaal, beschikken nog over voldoende kader/vrijwilligers (alhoewel op dit vlak ook in gemeente Vijfheerenlanden problemen voorkomen) en de meerderheid wil zich in zetten voor versterking/verbreding van de functie die zij vervullen.

Het overige aanbod De wijze waarop sport en bewegen in gemeente Vijfheerenlanden wordt georganiseerd en aangeboden, is de afgelopen jaren veel gevarieerder en veelzijdiger geworden. Hierbij kun je denken aan nieuwe aanbod van commerciële sportaanbieders van sporten als bootcamp, crossfit en het beweegaanbod voor kinderen op de naschoolse opvang. Echter nog steeds zijn de sportverenigingen in gemeente Vijfheerenlanden de belangrijkste sportaanbieders voor met name voor de jongere jeugd. Ontwikkelingen Er zijn tal van ontwikkelingen die van invloed zullen zijn op de toekomstige vraag/behoefte naar sport en bewegen in gemeente Vijfheerenlanden. Deze ontwikkelingen worden in deze bijlage samengevat beschreven.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

48

Inwoners Bevolkingsprognose De afgelopen jaren is het aantal inwoners van gemeente Vijfheerenlanden (althans van de drie voormalige gemeenten) toegenomen. In 2013 telden de drie voormalige gemeenten circa 54.000 inwoners, wat inmiddels gegroeid is naar bijna 57.000 inwoners. Aan deze stijging komt voorlopig nog geen eind. De komende jaren blijft het aantal inwoners groeien. In de volgende figuur is de te verwachten stijging van de bevolking weergegeven naar leeftijdsgroepen. Per leeftijdsgroep is het aantal inwoners weergegeven voor de jaren 2020 tot en met 2050. Uit de figuur blijkt dat in jaar 2040 gemeente Vijfheerenlanden bijna 61.000 inwoners zal tellen. In dat jaar is het aantal 0-20-jarigen iets gegroeid, het aantal volwassenen (20 tot 65 jaar) is ongeveer gelijk gebleven en het aantal senioren is dan fors toegenomen (ruim 5.000 meer senioren dan op dit moment). Het spreekt voor zich dat deze bevolkingsontwikkeling gevolgen zal hebben op de vraag/behoefte aan accommodaties. Deze zal toenemen en van karakter veranderen. Dat laatste vooral door de groeiende groep senioren. Figuur 9: Bevolkingsprognose per leeftijdsklasse 2020-2050 (x1.000)

Bron: CBS/PBL

Wonen De groei van de bevolking wordt vooral veroorzaakt door de woningbouwplannen van de gemeente. De belangrijkste plannen hebben betrekking op Broekgraaf in Leerdam en Hoef en Haag. Broekgraaf is een uitbreidingswijk van Leerdam-West. Hoef en Haag is een nieuw dorp, ten oosten van Vianen, grenzend aan de Lek. Tevens wordt er gestart met

Sportbeleid Vijfheerenlanden

49

een haalbaarheidsstudie Broekgraaf-Noord, een grote wijk tegen de wijk Ter Leede/Leerdam-Noord en Glaspark. Sport en bewegen Stijgende sport- en beweegdeelname De sport- en beweegdeelname van Nederlanders is de afgelopen jaren gestegen. Dit geldt zowel voor het percentage Nederlanders dat sport of beweegt als voor het aantal keren per maand dat men sport of beweegt. In de volgende figuur is de sport- en beweegdeelname van Nederlanders weergegeven van 2013 tot 2018. Figuur 10: Sport- en beweegdeelname Nederlanders 2013-2018.

Bron: Zo sport Nederland.

De stijging van de sport- en beweegdeelname wordt niet veroorzaakt doordat meer Nederlanders lid zijn geworden van een sportvereniging. In tegendeel, in dezelfde periode (2013-2018) is het percentage Nederlanders dat lid is van een sportvereniging gedaald van 27% in 2013, naar 25% in 2018. De stijging van de sport- en beweegdeelname is veroorzaakt doordat steeds meer ongeorganiseerd wordt gesport (buiten verenigingsverband). De meest populaire vormen van sporten en bewegen zijn op dit moment fitness (individueel, binnen), wandelsport, zwemmen (buiten verenigingsverband), hardlopen en fietsen. In de volgende figuur is deze ontwikkeling schematisch weergegeven. Uit de figuur blijkt dat fitness en duursport in de buitenruimte de afgelopen jaren fors populairder zijn geworden. Die populariteit is vooral ten koste gegaan van de traditionele zaalsporten en het zwemmen in verenigingsverband.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

50

Figuur 11: Ontwikkeling van de deelname aan populaire vormen van sporten en bewegen 20012016.

Bron: Mulier Instituut.

Deze ontwikkelingen zijn ook in gemeente Vijfheerenlanden zichtbaar, zij het minder dan landelijk. Ook in gemeente Vijfheerenlanden is het sportaanbod verbreed (nieuwe vormen zoals bootcamp, cross-fit, et cetera), maar de daling van lidmaatschappen van verenigingen is niet zichtbaar. Sterker nog, in gemeente Vijfheerenlanden is het aantal leden toegenomen. Dat komt omdat het aantal inwoners is toegenomen, maar ook (of juist vooral) omdat de verenigingen nog grote aantrekkingskracht hebben op de inwoners. Veranderende voorkeuren In de Sport Toekomstverkenning (STV) van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) wordt de verwachting uitgesproken dat de sportparticipatie tot 2030 niet wezenlijk zal veranderen. Echter, de manier waarop men sport gaat wel degelijk veranderen. Mensen bepalen steeds vaker zelf wanneer, waar en met wie ze sporten. Dit wordt deels ook versterkt door het toenemend gebruik en de grotere mogelijkheden van sociale media. Daarnaast wordt steeds meer belang gehecht aan een gezonde levensstijl, waarbij vitaliteit en gezondheid de tegenhanger vormt van bijvoorbeeld zittend werk en passieve vrijetijdsbesteding.

In de STV wordt gesteld dat de ontwikkeling van clublidmaatschap en tevredenheid over sportaccommodaties en sportieve buitenruimte sterk afhankelijk zijn van de mate waarin sportverenigingen en andere sportaanbieders tegemoet kunnen komen aan deze veranderende vraag. Een belangrijke trend is bijvoorbeeld de opkomst van brede en vitale sportverenigingen, die naast het reguliere sportaanbod andere activiteiten

Sportbeleid Vijfheerenlanden

51

aanbieden gericht op bewegen, gezondheid en participatie. Ook potentiële vrijwilligers vragen steeds meer flexibiliteit. Ze hebben steeds minder tijd om bestuursfunctie te bekleden en veranderen steeds vaker tussen verschillende vrijwilligersfuncties. Ook hier is de vraag in hoeverre sportverenigingen hierop kunnen inspelen. Hier tegenover staat dat sportverenigingen nog steeds een belangrijke sociale functie vervullen in een steeds dynamischer samenleving. covid-19 Alle tot dusver weergegeven cijfers, trends en ontwikkelingen houden nog geen rekening met de effecten van COVID-19. Onlangs is de laatste versie uitgebracht van het NOC*NSF rapport ‘Zo sport Nederland’. In die rapportage zijn voor het eerst de effecten inzichtelijk gemaakt (cijfers 2020) van COVID-19 op de sport- en beweegdeelname. Het zijn landelijke cijfers. De belangrijkste gevolgen zijn: ▪ Het aantal wekelijkse sporters is in Nederland met circa een half miljoen gedaald (een daling van 4 procentpunten). ▪ Meer dan de helft van de Nederlands die sporten, is in 2020 minder gaan sporten of zelfs helemaal gestopt. ▪ Binnen de leeftijdscategorie 5 tot 18-jarigen geldt dat de sporters vooral minder zijn gaan sporten. 52% Van deze leeftijdsgroep is minder gaan sporten, 10% is helemaal gestopt.

▪ Binnen de leeftijdsgroepen volwassenen en senioren geldt vooral dat veel sporters zijn gestopt (17% van de volwassenen en 31% van de senioren is gestopt). ▪ Vooral de binnensport is hard geraakt. 50% van de binnensporters is minder gaan sporten, 20% is gestopt. ▪ Vooral de lager opgeleiden zijn minder gaan sporten. ▪ In totaal valt de daling van het aantal leden nog mee. Het minder sporten heeft er (nog) niet toe geleid dat Nederlanders massaal hun lidmaatschappen hebben opgezegd. De rapportage geeft een zorgwekkend beeld. Wij verwachten dat de sport- en beweegdeelname zich weer zal herstellen, maar dat COVID-19 enkele trends, die al jaren spelen, heeft versneld. Wij verwachten dat sporten en bewegen in de buitenruimte in belang toeneemt en dat de binnensport niet volledig zal herstellen van de effecten van COVID-19.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

52

Gevolgen voor de vraag/behoefte aan sport en bewegen in Vijfheerenlanden Op basis van deze ontwikkelingen hebben wij een prognose gemaakt van de te verwachten vraag/behoefte aan sporten en bewegen in gemeente Vijfheerenlanden (kwantitatief), uitgesplitst naar typen sporten. In de volgende figuur is die prognose weergegeven door middel van een index (2020 = 100). Figuur 12: Ontwikkeling van de omvang van de vraag/behoefte naar sport en bewegen 2020-2035.

Uit de figuur blijkt dat wij, in totaliteit, een stijging verwachten van de vraag/behoefte aan sport en bewegen in gemeente Vijfheerenlanden. De grootste stijging verwachten wij voor de hockey, gevolgd door zwemmen en voetbal. Voor de binnensport verwachten wij een min of meer gelijkblijvende behoefte. Voor korfbal en vooral tennis verwachten wij een daling. Het aantal leden van tennisverenigingen daalt al jaren. COVID-19 heeft gezorgd voor een opleving van de tennissport, maar wij verwachten dat die tijdelijk is. Alleen tennisverenigingen die investeren in vernieuwing (bijvoorbeeld padel) blijken in staat om ledenaantallen op peil te houden of zelfs te verhogen. Beleid en ambities Bij alle tot dusver beschreven ontwikkelingen is nog geen rekening gehouden met het beleid en de ambities van gemeente, maatschappelijke partners, verenigingen en andere sportaanbieders op het gebied van sport en bewegen. Door middel van de gesprekken die wij hebben gevoerd, het Sportcafé, de discussies in Project- en Klankbordgroep, de input van de Commissie WOS en meerdere beleidsdocumenten is een goed beeld ontstaan van die ambities. In deze paragraaf vatten we het beleid en de ambities kernachtig samen.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

53

Preventie/gezondheid De gemeente en haar partners zetten sterk in op het thema preventie en gezondheid. Sport en bewegen zal, nog meer dan nu het geval, als instrument worden ingezet voor een gezonde start van peuters en kinderen, voor het bevorderen van een gezonde leefstijl en voor het vitaal houden van de groeiende groep senioren. Iedereen moet kunnen meedoen/inclusief Alle spelers in het sportveld hebben de ambitie dat het sportaanbod voor elke inwoner toegankelijk moet zijn ongeacht inkomen, achtergrond, leeftijd of beperking. Alle partijen zetten sterk in op dit toegankelijke aanbod door middel van tarieven (voor iedereen bereikbaar) en verbreding van het aanbod (voor elk wat wils), met bijzonder aandacht voor mensen met een beperking. Samenhang en samenwerking Meer samenhang in het sportaanbod en meer samenwerking tussen verenigingen onderling en tussen verenigingen, scholen, welzijnspartners, jeugdwerk, zorg en commerciële aanbieders wordt gezien als dé sleutel om meer inwoners te laten sporten en bewegen. Door die samenwerking kan een breder sportaanbod worden opgetuigd en kan een gerichter aanbod worden ontwikkeld voor die groepen inwoners die nu nog te weinig aan bod komen. Gebiedsgericht/maatwerk Gemeente Vijfheerenlanden kent vele gezichten.

De gemeente kent kernen en dorpen met sterke sociale samenhang en stevige, vitale verenigingsverbanden, maar ook wijken in Leerdam en Vianen met grote groepen kwetsbare inwoners. Het spreekt voor zich dat, gezien deze verschillen, één beleid en één uniforme aanpak het verschil niet gaan maken. Maatwerk per gebied en doelgroep (welk sport- en beweegaanbod wordt aangeboden, wie zijn de partners, hoe komen we in contact met de doelgroep?) is noodzakelijk. Inzet op verenigingen, maar ook op andere aanbieders Het is al vaker vermeld, maar de infrastructuur van vitale verenigingen is een krachtig wapen voor het verhogen van de sport- en beweegdeelname in gemeente Vijfheerenlanden. Gemeente, partners en verenigingen zijn het erover eens dat deze verenigingen een centrale plek moeten krijgen in het sportbeleid. Dat neemt niet weg dat ook andere partijen aandacht moeten krijgen. De scholen als het gaat om de motorische ontwikkeling van kinderen, het jeugdwerk voor de pubers en jongvolwassenen, de zorg

Sportbeleid Vijfheerenlanden

54

voor senioren, commerciële aanbieders, et cetera. Dit echter telkens in samenwerking met de verenigingen en hun accommodaties en in de binnensportaccommodaties. Multifunctionele en duurzame accommodaties Als randvoorwaarde geldt dat de gemeente moet beschikken over een toereikend en goed gespreid aanbod van multifunctionele en duurzame accommodaties. Voor een deel is dat al het geval, maar het aanbod is lang niet overal op orde. Ook geldt dat de buitenruimte kansen biedt voor de sport- en beweegdeelname.

Bijlage 3: Beweegrichtlijnen De Nederlandse beweegrichtlijnen De huidige beweegrichtingen zijn in 2017 gepubliceerd door de Gezondheidsraad. Ze laten zien hoeveel en welke beweging goed is voor mensen. Voldoen aan de beweegrichtlijnen verlaagt het risico op chronische ziekten, zoals diabetes en hart- en vaatziekten, depressieve symptomen en, bij ouderen, botbreuken. Voor kinderen en jongeren (van 4 tot en met 17 jaar) gelden de volgende richtlijnen: ▪ Doe elke dag minstens een uur aan matig intensieve inspanning. ▪ Doe minstens 3 keer per week spier- en botversterkende activiteiten. Voor volwassenen en ouderen (van 18 jaar en ouder) gelden de volgende richtlijnen: ▪ Doe minstens 150 minuten per week aan matig intensieve inspanning, verspreid over diverse dagen. ▪ Doe minstens 2 keer per week spier- en botversterkende activiteiten, voor ouderen gecombineerd met balansoefeningen. Voor alle leeftijdsgroepen geldt: ▪ Bewegen is goed, meer bewegen is beter. ▪ Langer, vaker en/of intensiever bewegen geeft extra gezondheidsvoordeel. ▪ Voorkom veel stilzitten Er wordt nog gewerkt aan beweegrichtlijnen voor kinderen van 0 tot en met 3 jaar.

Sportbeleid Vijfheerenlanden

55