Bijlage 5_Archeologisch bureauonderzoek.pdf

Buro de Brug Rapporten B17-355

Archeologisch bureauonderzoek, Diefdijk 21 te Schoonrewoerd, gemeente Leerdam Status: Definitief

6 april 2018

Colofon ISSN

2468-6727

Auteur(s)

Sueur, C. / G. Overmars

Copyright © 2018 Buro de Brug vof www.burodebrug.nl

Inhoud 1

Inleiding................................................................................................................................. 5 1.1 Algemeen ....................................................................................................................... 5 1.2 Huidige situatie .............................................................................................................. 5 1.3 Toekomstige situatie ....................................................................................................... 5 2 Archeologisch bureauonderzoek .............................................................................................. 8 2.1 Onderzoeksmethode ....................................................................................................... 8 2.2 Beleid en bestemmingsplan ............................................................................................. 8 2.2.1 Gemeentelijk beleid en bestemmingsplan ..................................................................... 8 2.2.2

Provinciaal beleid ........................................................................................................ 9

2.3 Geologie, geomorfologie en bodemopbouw .....................................................................10 2.4 Historische gegevens .....................................................................................................13 2.5 Verstorende bodemingrepen in het verleden ...................................................................16 2.6 Bekende archeologische waarden ...................................................................................17 2.6.1 AMK-terreinen............................................................................................................17 2.6.2

Archis vondstlocaties ..................................................................................................17

2.6.3

Archis onderzoeksmeldingen .......................................................................................17

2.6.4

Samenvatting bekende archeologische waarden ..........................................................18

2.6.5

Foto’s plangebied .......................................................................................................18

3

Archeologische verwachting en selectieadvies .........................................................................20 3.1 Archeologische gespecificeerde verwachting ....................................................................20 3.2 Selectieadvies ................................................................................................................20 4 Bronnen ................................................................................................................................21 4.1 Digitale bronnen ............................................................................................................21 4.2 Literatuur ......................................................................................................................21

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

2

Samenvatting Dit archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform KNA 4.0 door Buro de Brug in opdracht van de Rabobank. Het plangebied ligt aan de Diefdijk 21 te Schoonrewoerd, gemeente Leerdam (Afbeelding 1). De aanleiding tot dit onderzoek is de realisatie van een kleinschalige camping. De geplande ontwikkeling bestaat uit een drietal gebouwen en landschappelijke inpassing. De ontgravingen ten behoeve van de gebouwen bereiken een gezamenlijk oppervlakte van ca. 370 m². Uit het bureauonderzoek komt het onderstaande naar voren. De archeologische verwachting uit het Paleolithucum is onbekend. Vanwege de grote diepteligging is niet vastgesteld hoe het landschap er in het plangebied in deze periode heeft uitgezien. Daarom geldt hiervoor een onbekende archeologische verwachting. De archeologische verwachting vanaf het Mesolithicum tot aan de bouw van de Diefdijk in 1284 is laag, omdat het gebied bestond uit komgronden. Met de aanleg van de Diefdijk is het gebied ook ontgonnen. Rond de 17e eeuw wordt de eerste bewoning langs de Diefdijk verwacht. Zeker is dat in 1813 een boerderij met schuur aanwezig was. Alle bebouwing op het perceel Diefdijk 21 is rond 2007 gesloopt, waardoor geen inschatting kan worden gemaakt van de specifieke ouderdom van de boerderij.

Een deel van de verdwenen bebouwing en bijbehorende resten van een boeren erf kan, op grond van het archeologiebeleid en het bestemmingsplan, als archeologisch relevant worden aangemerkt. Op grond hiervan geldt een hoge verwachting voor de periode Late-Middeleeuwen tot en met Nieuwste Tijd. Uit het veldbezoek dat op 3 april 2018 is afgelegd, in aanwezigheid van de archeologische adviseur van de gemeente Leerdam (Channa Cohen Stuart), de beoogde kopers en Buro de Brug (Chris Sueur), is vastgesteld dat het terrein circa 2 meter is opgehoogd met grond vermengd met bouwpuin. Beoogd eigenaar - voormalig bewoner van een buurperceel - weet te melden dat deze ophoging rond 2006 heeft plaatsgevonden. Alle voorgenomen activiteiten zullen ruim binnen deze opgebrachte grond plaatsvinden. De historische dijk en dijkvoet blijven buiten de bouwplannen. Daarom is in samenspraak met de gemeentelijke adviseur vastgesteld dat er geen noodzaak is vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Het eerder gegeven selectieadvies komt hierbij te vervallen. Bovenstaand advies vormt een zogenaamd selectieadvies van Buro de Brug. De gemeente Leerdam en/of de ODZH dient dit advies middels een besluit te bekrachtigen.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

3

Administratieve gegevens Projectnaam Opdrachtgever Contactpersoon Uitvoerder Autorisatie

Bevoegd gezag Provincie, gemeente en plaats plangebied

Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd Rabobank drs. ir. J.P. (Peter) Mikkers Buro de Brug vof drs. J.W. Oudhof j.w.oudhof@burodebrug.nl 06-25289957 B17-355 Projectleiding: drs. ing. C. Sueur Bureauonderzoek en rapportage: drs. ing. C. Sueur / G. Overmars MA Gemeente Leerdam Provincie Zuid-Holland, gemeente Leerdam, Schoonrewoerd

Toponiem Kadastrale nummers Centrumcoördinaat Oppervlakte plangebied Onderzoeksmeldingsnummer1

Diefdijk 21 Gemeente Leerdam, sectie G, perceel 87. X: 138378.60 Y: 437753.80 8742 m² 4584109100

Beheer en plaats documentatie Rapportversie Datum rapport

Buro de Brug, Amsterdam

Projectcode Buro de Brug Betrokken projectmedewerkers

Definitief 6 april 2018

1

Landelijk onderzoeksmeldingsnummer dat bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE/ARCHIS) moet worden aangevraagd bij aanvang van archeologisch onderzoek.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

4

1

Inleiding

1.1

Algemeen

Dit archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform KNA 4.0 door Buro de Brug in opdracht van de Rabobank. Het plangebied ligt aan de Diefdijk 21 te Schoonrewoerd, gemeente Leerdam (Afbeelding 1). De aanleiding tot dit onderzoek is de realisatie van een kleinschalige camping. De geplande ontwikkeling bestaat uit een drietal gebouwen en landschappelijke inpassing. De ontgravingen ten behoeve van de gebouwen bereiken een gezamenlijk oppervlakte van ca. 370 m². Volgens het vigerende bestemmingsplan is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen met een oppervlakte van meer dan 100 m². Het voorgaande maakt duidelijk dat de geplande bodemingrepen in het plangebied de toegestane verstoringsmarges van oppervlakte en diepte overschrijden. De voorgenomen werkzaamheden zouden een bedreiging kunnen vormen voor eventueel aanwezige archeologische resten in de ondergrond van het areaal van de geplande voorziening. Daarom is een archeologisch (voor)onderzoek noodzakelijk. De Omgevinsdienst Zuid-Holland Zuid behandelt de verguningaanvragen namens de gemeente Leerdam.

1.2

Huidige situatie

Het plangebied is momenteel begroeid met bomen en diverse andere vegetatie. In het noordoostelijk deel van het plangebied is een oprit met toegangsweg aanwezig. Het plangebied is momenteel onbebouwd. Voorgaande bebouwing, het woonhuis met schuur, met huisnummer 21, zijn rond 2007 gesloopt.

1.3

Toekomstige situatie

De geplande ontwikkeling bestaat uit het inrichten van een kleinschalige camping. Op de camping wordt een campinggebouw, een woonhuis met gastenverblijf en een schuur gerealiseerd. Daarnaast is sprake van landschappelijke inrichting in de vorm van bomen en struiken, een kampeervelden en een parkeerplaats. Zie afbeelding 2. De bouw- en aanlegwijzen van de gebouwen is nog niet bekend. Wellicht kan, met een uitgewerkt bouwplan gericht op archeologie sparend bouwen, archeologisch vervolgonderzoek overbodig worden. De historische dijk zelf zal door de plannen niet worden aangetast.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

5

Afbeelding 1. Locatie van het plangebied en het onderzoeksgebied.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

6

Afbeelding 2. De voorgenomen toekomstige inrichting.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

7

2

Archeologisch bureauonderzoek

2.1

Onderzoeksmethode

Dit bureauonderzoek heeft tot doel - op basis van bestaande landschappelijke, archeologische en historische bronnen - een gespecificeerde archeologische verwachting te verkrijgen voor het plangebied. Op basis van de resultaten zal een aanbeveling gedaan worden om de eventueel aanwezige archeologische waarden in het plangebied veilig te stellen. Het onderzoek wordt uitgevoerd volgens de richtlijnen van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.0). Voor het verzamelen van gegevens met betrekking tot reeds bekende archeologische- en bodemkundige waarden van het plangebied is de archeologische beleidskaart van de gemeente worden geraadpleegd. Ook zijn geo(morfo)logische kaarten, de Archeologische Monumentenkaart (AMK) en historische kaarten bekeken. Tevens is het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) geraadpleegd en zijn de meest recente archeologische onderzoeksresultaten in het onderzoek opgenomen.

2.2

Beleid en bestemmingsplan

2.2.1 Gemeentelijk beleid en bestemmingsplan In 2009 is een beleidsnota archeologie opgesteld voor de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, waar de gemeente Leerdam onderdeel van uitmaakt. 2 De bijbehorende archeologische verwachtings- en beleidskaart is niet digitaal beschikbaar.3 Voor het plangebied geldt zowel het Bestemmingsplan Buitengebied Leerdam en het bestemmingsplan Parapluplan Nieuwe Hollandse Waterlinie. De archeologische dubbelbestemmingen overlappen elkaar (afbeelding 3). Daarbij geldt dat de zwaarste maatregel prevaleert boven de lichtere. 4

Bestemmingsplan Buitengebied Leerdam Dubbelbestemming Waarde Archeologie 1 Voor het hele plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde Archeologie 1. De regels van deze dubbelbestemming verschillen per functieaanduiding. Een deel van het plangebied heeft een ‘functieaanduiding Waarde 2’ en een deel heeft ‘functieaanduiding Waarde 4’. De regels voor beide functieaanduidingen zijn: Functieaanduiding Waarde 2 - Voor bouwwerken groter dan 100 m² is archeologisch onderzoek noodzakelijk. - Voor overige bodemingrepen groter dan 100 m² en dieper dan 30 cm beneden maaiveld is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Functieaanduiding Waarde 4 - Voor bouwwerken groter dan 250 m² is archeologisch onderzoek noodzakelijk. - Voor overige bodemingrepen groter dan 250 m² en dieper dan 150 cm beneden maaiveld is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Dubbelbestemming Waarde Archeologie 2

2

Anoniem 2009. Boshoven et al. 2009. 4 Bestemmingsplan Geconsolideerde versie Buitengebied en herzieningen 2014 (NL.IMRO.0545.BPBGGeconsoli2014-GECO). 3

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

8

Voor een deel van het plangebied geldt een dubbelbestemming Waarde Archeologie 2. Hier dient de archeologische waarde te worden onderzocht wanneer bodemingrepen groter dan 50 m² en dieper dan 30 cm beneden maaiveld zijn.

Parapluplan Nieuwe Hollandse Waterlinie Waarde - Nieuwe Hollandse Waterlinie; functie-aanduiding 'overige zone - verdichtingsvelden'. De voor "Waarde – Nieuwe Hollandse Waterlinie " aangewezen gronden zijn, behalve voor de daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor de instandhouding, het herstel en de ontwikkeling van het erfgoed van uitzonderlijke universele waarde van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Deze universele waarden zijn benoemd in Bijlage 1 Kernkwaliteiten Nationaal Landschap en Culemborgerwaard [...] en bestaan in ieder geval uit de volgende waarden:  Het unieke, in samenhang met het landschap ontworpen negentiende en twintigste-eeuwse hydrologische en militair verdedigingssysteem, bestaande uit: o inundatiegebieden; o zone met verdedigingswerken als forten, batterijen, lunetten, betonnen mitrailleurkazematten en groeps- schuilplaatsen in hun samenhang met de omgeving; o voormalige schootsvelden (visueel open) en Verboden Kringen (merendeels onbebouwd gebied) rondom de forten; o waterwerken als waterlichamen, sluizen, inlaten, duikers en dijken functionerend in samenhang met verdedigingswerken en inundatiegebieden; o overige elementen als beschutte wegen, (resten van) loopgraven en tankgrachten; o de landschappelijke inpassing en camouflage van de voormalige militaire objecten; o de historische vestingstructuur van de vestingsteden Gorinchem en Woudrichem;

 grote openheid;  groen en overwegend rustig karakter. Ten aanzien van de onderlinge relatie tussen de dubbelbestemmingen geldt dat dubbelbestemmingen gericht op de (externe) veiligheid prevaleren boven de dubbelbestemming Waarde - Nieuwe Hollandse Waterlinie. Bouwregels: Op de bedoelde gronden mag ter plaatse van de aanduiding 'overige zone - verdichtingsvelden' worden gebouwd ten dienste van de andere daar voorkomende bestemmingen op grond van daarin opgenomen wijzigingsbevoegdheden, met dien verstande dat de volgende aanvullende voorwaarde in acht moet worden genomen voor zover de gronden zijn gelegen buiten het bouwvlak dan wel buiten het bestemmingsvlak van een niet agrarische bestemming, niet zijnde de bestemming Bos, Natuur, Groen of Water:  er wordt voldaan aan de ontwerprichtlijnen Nieuwe Hollandse Waterlinie en Bijlage 1 Kernkwaliteiten Nationaal Landschap en Culemborgerwaard, waarover de gemeentelijke commissie adviseert. 2.2.2 Provinciaal beleid Het plangebied valt in een zogenaamd provinciaal ‘Kroonjuweel’. 5 Het betreft de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Diefdijk. De beschrijving van dit gebied luidt: “Het ensemble van de Diefdijk en omgeving vertelt een groot deel van het verhaal over de

geschiedenis van het gebied. De functie van waterkering en liniedijk (onderdeel Nieuwe Hollandse Waterlinie), de aanwezigheid van wielen en het fort en de relatie met het achterliggende regelmatig verkavelde landschap geven dit complex zijn waarde.” Het uitgangspunt van dit Kroonjuweel is om bij toekomstige ontwikkelingen zowel de structuur alsook fysieke elementen (gebouwen, waterlopen, kades, e.d.) te behouden. Daarnaast dienen de ruimtelijke kenmerken hiervan (verkavelingspatroon, openheid, bebouwingsstructuur, profiel van kades, wegen en waterlopen) herkenbaar te blijven.

5

Cultuurhistorische atlas van Zuid-Holland.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

9

Afbeelding 3. Het plangebied met de diverse dubbelbestemmingen aangegeven. Achtergrond: www.opentopo.nl.

2.3

Geologie, geomorfologie en bodemopbouw

Bron Geologie6 (1:600.000)

6

Informatie Na7: Formatie van Naaldwijk, Lp. v. Walcheren / Fm. v. Nieuwkoop; zeeklei en -zand met inschakelingen van veen.

TNO-NITG 2005; www.dinoloket.nl; kaart 2010.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

10

Bron Bodemkunde7 (1:50.000)

Informatie

Geomorfologie8 (1:50.000)

2M35: Vlakte van getijafdekking. In de directe omgeving, buiten het plangebied: 3K33: Getij-inversierug. Hoogste punt in het plangebied: > 2,5 NAP Laagste punt in het plangebied: 1,0 NAP Buurpercelen liggen op 0 - 0,5 NAP

Hoogteligging9

Rv01C-II*, Kalkloze drechtvaaggronden; profielverloop 1. In de noordelijke punt van het plangebied snijdt een viertal bodemtypen in het plangebied; met de wijzers van de klok mee:  Rn47C-III, Kalkloze poldervaaggronden; zware klei, profielverloop 3, of 3 en 4;  Rn67C-VI, Kalkloze poldervaaggronden; zavel en lichte klei, profielverloop 3, of 3 en 4;  Rv01CG-II, Kalkloze drechtvaaggronden; profielverloop 1;  kVb-II*, Waardveengronden op bosveen (of eutroof, zoet, broekveen).

Geo(morfo)logie De geologische ondergrond bestaat uit afzettingen van zeeklei, zeezand (Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Walcheren) en veen (Formatie van Nieuwkoop). In het rivierengebied is de geomorfologie van doorslaggevend belang bij het bepalen van archeologische potentie. De jarenlange veldcampagnes van de faculteit der Geowetenschappen van de Universiteit van Utrecht hebben geresulteerd in zeer fijnmazige kaarten van de in de ondergrond aanwezige stroomgordels. Uit de meest recente kartering, gepubliceerd in 2012 blijkt dat het plangebied buiten enige stroomgordel valt, zie afbeelding 4. Zuidelijk van het plangebied loopt de stroomgordel van Gorkum-Arkel, op een diepte variërend van 3,4 m -NAP tot 5,9 m -NAP. De sedimentatiefase van deze stroomgordel ligt tussen c. 4500 en c. 3350 v. Chr. (Laat-Mesolithicum – Vroeg-Neolithicum). Van deze stroomgordel zijn geen archeologische vondsten of vindplaatsen bekend, wat te wijten is aan de relatief lage en dus natte condities. Westelijk van het plangebied ligt de Schoonrewoerdse stroomgordel, op een diepte variërend van 0,8 m +NAP tot 1,8 m -NAP. De sedimentatiefase van deze gordel ligt tussen c. 2500 en c. 1700 v. Chr. (Laat-Neolithicum – Vroege Bronstijd).

Op deze Schoonrewoerdse stroomgordel zijn verschillende archeologische vondsten en/of vindplaatsen bekend, daterend vanaf het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen, hetgeen verklaard kan worden uit de relatief hoge ligging. 10 In de diepere ondergrond, c. 5 meter beneden maaiveld, ligt het Pleistocene zand (dekzand). 11

7

Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2014, Alterra. Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2017, Alterra. 9 AHN, www.ahn.nl. 10 Cohen en Stouthamer 2012. 11 Zie Cultuurhistorische atlas Provincie Zuid-Holland via http://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas. 8

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

11

Afbeelding 4. Het plangebied met de omliggende stroomgordels. 52 is de stroomgordel van Gorkum-Arkel. 152 is de Schoonrewoerdse stroomgordel.

Bodem De vaaggronden zijn rivierkleigronden die de minerale eerdlaag missen. Poldervaaggronden hebben roestvlekken en grijze vlekken beginnend binnen 50cm -mv. De poldervaaggronden met codes Rn47C en RN67C zijn kenmerkend voor de komgronden in het rivierengebied. Drechtvaaggronden hebben moerig materiaal beginnend tussen 40 en 80 cm -mv. Ook de drechtvaaggronden met code Rv01C zijn in het westelijke deel van het rivierengebied geassocieerd met komgronden.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

12

De veengronden hebben geen minerale eerdlaag (KV), dus geen klei- of zaveldek, waarbij de humushoudende bovengrond dunner is dan 15 cm. Volgens de Cultuurhistorische atlas Provincie Zuid-Holland hebben deze komgronden een diepte tot 5 meter beneden maaiveld.12 De archeologische verwachting op grond van de landschappelijke kenmerken - bodem en geo(morfo)logie - wordt beoordeeld als laag. Het aanwezige komgebied en de aanwezigheid van veen maakten dat het plangebied, door de zeer natte en drassige omstandigheden, nooit een aantrekkelijk bewoningslocatie is geweest. Ook de provincie Zuid-Holland komt tot deze waardering.13 De twee stroomgordels die het plangebied passeren, zijn daarentegen wel archeologisch relevant, maar vallen buiten het plangebied. De dijkflank binnen het plangebied is opgehoogd, zoals uit het AHN 14 en de bonnebladen is op te maken. Daar waar de buurpercelen hoogtes van 0 tot 0,5 m +NAP hebben, ligt perceel 21 op 1,0 tot 2,5 à 3 m +NAP. De dijkvoet lijkt daarmee lokaal verbreed en verzwaard te zijn; voor de hand liggend is dat hier sprake is van een dijkverzwaring. Uit documenten van Waterschap Rivierenland blijkt dat rond 2007 de dijk ter hoogte van de huisnummers 19 en 23 voorzien is of zal worden van stalen damwanden, maar ter hoogte van huisnummer 21 niet.

Wellicht is de eerder ter hoogte van huisnummer 21 aangebrachte grond/ophoging afdoende geweest om de dijk weer op sterkte te brengen. Deze ophoging bij huisnummer 21 dateert van na WOII, zoals uit historisch kaartmateriaal blijkt (zie afbeelding 6) op de kaarten tot eind vijftiger jaren van de vorige eeuw is geen extra ophoging getekend, vanaf de jaren 60 wel.

Afbeelding 5: AHN2. Plangebied is zwart omkaders, en ligt duidelijk hoger dan buurpercelen te westen van de Diefdijk. Bron: www.ahn.nl.

2.4

Historische gegevens

De Diefdijk is in 1284 aangelegd door Zuid-Holland als zijkade tussen de Lek en de Waal. Hiermee kon worden voorkomen dat overstromingen in Gelderland leidden tot wateroverlast in Zuid-Holland. In de 18e eeuw werd de Diefdijk opgenomen in de Hollandse Waterlinie, en vanaf de 19e eeuw werd het ook een onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De dijk doet nog steeds dienst als volwaardige (tweede) waterkering die de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden beschermt bij

12

Zie Cultuurhistorische atlas Provincie Zuid-Holland via http://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas. Zie Cultuurhistorische atlas Provincie Zuid-Holland via http://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas. 14 www.ahn.nl. 13

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

13

wateroverlast uit de Betuwe. Over deze dijk en de Nieuwe Hollandse Waterlinie is reeds uitvoerig gepubliceerd, en behoeft hier geen herhaling.15 De Diefdijk was in eerste instantie een vrij lage kade. In de loop der eeuwen is de kade steeds verder verhoogd en verzwaard. Daartoe groef men aan beide zijden van de dijk klei af. Via smalle kaden, die vanaf de dijk de polder inliepen, werd de klei met kruiwagens aangevoerd. Deze weggetjes zijn nog steeds zichtbaar in het landschap. Door de kleiwinning langs de Diefdijk ontstonden daar drassige laagten. In 1809 kreeg de dijk, als onderdeel van de Diefdijklinie naar een ontwerp van Jan Blanken, zijn huidige vorm. De Diefdijklinie is een samenhangend stelsel van dwarsdijken tussen de Lek bij Everdingen en de Merwede bij Gorinchem. Met de aanleg van de Diefdijk werden de natuurlijke omstandigheden door de mens ingrijpend gewijzigd. Het opwerpen van de dijk bood enige garantie op droge voeten voor de bewoners aan de westzijde van de dijk. Voor boeren werd hiermee de gelegenheid gecreëerd zich achter de dijk, aan de westelijke zijde, te vestigen. De provincie Zuid-Holland benoemt ook de (weliswaar kleinschalige) bewoning langs de westzijde van de dijk in de provinciale Atlas.16 Schoonderwoerd ligt in het centrale deel van de Vijfheerenlanden, waar in de Middeleeuwen systematische copeontginningen tot stand zijn gekomen.

De nederzetting komt als ‘Scoenrewrth’ voor het eerst voor in een, mogelijk vervalste oorkonde uit 1166. Het oorspronkelijk bij de cope-ontginning behorende nederzettingstype bestond uit een één of tweezijdig bebouwde ontginningsas, waar de boerderijen op zekere afstand van elkaar aan lagen. De rechte weg tussen Leerdam en Everdingen via Schoonrewoerd vormde de ontginningsas voor de ca 1200 m brede strook grond tussen deze weg en de Diefdijk, die voor de ophoging tot dijk in 1284 als Diefweg aanwezig was. De ontginningsas was tevens de oostelijke grens van de Hei- en Boeicopse ontginningen en als zodanig tevens een waterkerende kade voor dat gebied.17 Pas in latere tijden, na de aanleg van de Diefdijk, De oudere bebouwing van Schoonrewoerd is, vrijwel zonder uitzondering, agrarisch van karakter. De oudere bebouwing ligt onder andere langs de Diefdijk tussen het wiel de Waai en het wiel de Kruithof (Wiel van Bassa). De boerderijen zijn alle van het voerdeeltype en komen in drie varianten voor: op rechthoekige plattegrond, op T-vormige plattegrond of met een aan een kant uitgebouwd woongedeelte: op L-vormige plattegrond. Dit is het gebied van de echte ‘Vijfheerenlandse’ boerderij: een boerderij op rechthoekige plattegrond met een kort bedrijfsgedeelte, vaak niet meer dan twee vakken diep, die ter hoogte van de keukentravee van een kapelvormige uitbouw voorzien kan zijn.

Langs de Diefdijk (bijvoorbeeld nr. 21), zijn deze boerderijen aangetroffen. De T-boerderij komt in mindere mate voor. Langs de Dorpsstraat hebben de verschillende dwarse dorpshuizen een aangebouwde schuur, zodat deze groep onder de boerderijen gerangschikt moet worden. De 19de-eeuwse T-boerderij aan de Diefdijk 21 heeft een kapelvormig uitgebouwde erker aan de linkerzijgevel en een groot overstekend schild aan het bedrijfsgedeelte. Voor zover is na te gaan zullen de oudste boerderijen in dit gebied uit de 17de eeuw dateren. De meeste zijn echter, zoals elders in het gebied, gewijzigd in de 18de en vooral in de 19de eeuw.18 Van de gebruiksgeschiedenis van kavel Diefdijk 21 is weinig bekend. Wanneer de eerste boerderij binnen het plangebied is opgericht, is onbekend, Maar zeker is dat er één met schuur in 1813 aanwezig was, zoals de Kadastrale Minuutplan uit 1813 toont. (zie afbeelding 7). Op basis van historisch kaartmateriaal is vast te stellen dat de boerderij vóór 2008 is gesloopt. 19Hiervan kunnen resten in de bodem bewaard zijn gebleven. Ook is het mogelijk dat er één of meer voorgangers zijn geweest. Uit documenten bij de rechtbank blijken rond 2007 diverse illegale bouwwerken op het terrein door de gemeente Leerdam te zijn gesloopt. De locatie en omvang van deze bouwwerken is niet bekend.

15

Zie www.hollandsewaterlinie.nl. Zie Cultuurhistorische atlas Provincie Zuid-Holland via http://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas. 17 Van Groningen 1989. 18 Van Groningen 1989. 19 Zie www.topotijdreis.nl, kaartblad 2008. 16

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

14

Bij de Historische Vereniging Leerdam is het digitale foto-archief geraalpleegd, maar dat geeft ook geen informatie over het plangebied.20 Voor zover bekend hebben er gedurende de Tweede Wereldoorlog geen activiteiten plaatsgevonden binnen het plangebied die relevante sporen of vondsten achter hebben gelaten. 21

Afbeelding 6. Het plangebied op de topografische kaarten uit 1880, 1928, 1960 en 2006.

20 21

www.http://hvl.collectiebank.nl. Zie www.IMKE.nl.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

15

Afbeelding 7. Het plangebied op de gedigitaliseerde kadastrale minuutplan van 1811 – 1832. Achtergrond: www.opentopo.nl.

2.5

Verstorende bodemingrepen in het verleden

De reeds beschreven bebouwing is volledig gesloopt. De wijze waarop de sloopwerkzaamheden zijn uitgevoerd, is niet bekend. De meer recente bebouwing van het plangebied kan onderliggende archeologisch meer waardevolle resten hebben verstoord. Hierover zijn geen gegevens beschikbaar. De ophoging en verzwaring van de dijk kan ook een verstorende impact hebben gehad: wellicht is eerst een deel slechte grond weggegraven en is er stevigere klei voor in de plaats aangebracht.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

16

Afbeelding 4. Delen van het plangebied met een mogelijk verstoorde bodem.

2.6

Bekende archeologische waarden

De bekende archeologische waarden worden onderverdeeld naar Archeologische Monumententerreinen (AMK-terreinen) met bekende vindplaatsen van enige omvang, en naar kleinere archeologische vondstlocaties. Daarnaast worden de uitgevoerde archeologische onderzoeken in de omgeving beschreven. Aangezien er geen archeologische waarden binnen 500m van het plangebied bekend zijn, is hiervan geen kaart gemaakt. 2.6.1

AMK-terreinen

AMK nummer Status Toelichting

2.6.2

Archis vondstlocaties

Zaakidentificatie Archis Objectnummer Archis Toelichting

2.6.3

6770 Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning uit de Late IJzertijd of Romeinse tijd. Tijdens bodemkartering in 1950 werd over een oppervlak van circa 50 bij 50 meter een cultuurlaag met sporen van bewoning uit de Romeinse tijd aangetroffen. Uit een vervolgens gegraven proefputje konden uit deze laag diverse aardewerkscherven worden verzameld. De bewoningssporen zijn gelegen op een stroomruggetje.

2841872100 1110814 Op een stroomruggetje werd een dunne woonlaag aangetroffen, met daarin aardewerk fragmenten uit de Late IJzertijd of inheemsRomeinse tijd. Vondsten zijn afkomstig uit profielkuil, gegraven bij de bodemkartering van1950. In 1965 heeft de heer H. den Besten uit Hei- en Boeikop op deze locatie aan de oppervlakte eveneens wat vondsten gedaan. Bodemkundige ligging: stroomruggrond, waarover een 5 cm dik kleidek, waarop weer een 30 cm dik pakket, dat afgezet is bij een dijkdoorbraak.

Archis onderzoeksmeldingen

Zaakidentificatie Archis Toelichting

2138970100 Archeologisch bureauonderzoek door BAAC uit 2006. Toponiem: Molenkade, Culemborg. Geen rapport via ARCHIS of DANS beschikbaar.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

2255383100 Archeologisch booronderzoek door Sweco uit 2008. Toponiem: Diefdijk. Geen rapport via ARCHIS of DANS beschikbaar.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

4005241100 Archeologisch bureauonderzoek door Econsultancy uit 2016. Toponiem: onbekend. Geen rapport via ARCHIS of DANS beschikbaar.

Afbeelding 5. Bekende archeologische waarden in het onderzoeksgebied.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

17

2.6.4 Samenvatting bekende archeologische waarden Binnen een straal van 500 meter rond het plangebied is één archeologische vindplaats bekend (Archis nummer 2841872100 en AMK nummer 6770). Deze vindplaats bevindt zich ca. 500 meter ten noorden van het plangebied. De vindplaats betreft sporen van bewoning uit de Late IJzertijd of Romeinse Tijd. 2.6.5 Foto’s plangebied Onderstaande foto’s geven een goed beeld van het plangebied.

Plangebied (links) gezien vanaf de Diefdijk, richting noorden. Het terrein is volledig overwoekerd.

Ophoging c. 2 m +mv

Ophoging c. 0,8 m +mv

Achterzijde van het perceel (foto richting zuiden). De oude wilgen staan op het oorspronkelijke maaiveld. Links is de ophogingaanwezig, circa 2 m boven maaiveld. Bij de aanduiding “ophoging c. 0,8 m +mv” is de opgehoogde grond weer c. 1,2 m afgegraven, t.b.v. een toerit naar het water; aldaar wordt niet gebouwd.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

18

Detail van samenstelling opgebrachte grond. Uit het veldbezoek dat op 3 april 2018 is afgelegd, in aanwezigheid van de archeologische adviseur van de gemeente Leerdam (Channa Cohen Stuart), de beoogde kopers en Buro de Brug (Chris Sueur), is vastgesteld dat het terrein circa 2 meter is opgehoogd met grond vermengd met bouwpuin. Beoogd eigenaar - voormalig bewoner van een buurperceel - weet te melden dat deze ophoging rond 2006 heeft plaatsgevonden.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

19

3

Archeologische verwachting en selectieadvies

3.1

Archeologische gespecificeerde verwachting

De archeologische verwachting uit het Paleolithucum is onbekend. Vanwege de grote diepteligging is niet bekend hoe het landschap er in het plangebied in deze periode heeft uitgezien. Daarom geldt hiervoor een onbekende archeologische verwachting. De archeologische verwachting vanaf het Mesolithicum tot aan de bouw van de Diefdijk in 1284 is laag, omdat het gebied bestond uit komgronden. Met de aanleg van de Diefdijk is het gebied ook ontgonnen. Rond de 17e eeuw wordt de eerste bewoning langs de Diefdijk verwacht. Zeker is dat in 1813 een boerderij met schuur aanwezig was. Alle bebouwing op het perceel Diefdijk 21 is rond 2007 gesloopt, waardoor geen inschatting kan worden gemaakt van de specifieke ouderdom van de boerderij. Een deel van de verdwenen bebouwing en bijbehorende resten van een boeren erf kan, op grond van het archeologiebeleid en het bestemmingsplan, als archeologisch relevant worden aangemerkt. Op grond hiervan geldt een hoge verwachting voor de periode Late-Middeleeuwen tot en met Nieuwste Tijd. De ophogingslaag van c. 2 m dekt alle eventuele archeologische lagen af. Alle voorgenomen activiteiten zullen ruim binnen deze opgebrachte grond plaatsvinden. De historische dijk en dijkvoet blijven buiten de bouwplannen.

3.2

Selectieadvies

Uit het veldbezoek dat op 3 april 2018 is afgelegd, in aanwezigheid van de archeologische adviseur van de gemeente Leerdam (Channa Cohen Stuart), de beoogde kopers en Buro de Brug (Chris Sueur), is vastgesteld dat het terrein circa 2 meter is opgehoogd met grond vermengd met bouwpuin. Beoogd eigenaar - voormalig bewoner van een buurperceel - weet te melden dat deze ophoging rond 2006 heeft plaatsgevonden. Alle voorgenomen activiteiten zullen ruim binnen deze opgebrachte grond plaatsvinden. De historische dijk en dijkvoet blijven buiten de bouwplannen. Daarom is in samenspraak met de gemeentelijke adviseur vastgesteld dat er geen noodzaak is vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Het eerder gegeven selectieadvies komt hierbij te vervallen. Bovenstaand advies vormt een zogenaamd selectieadvies van Buro de Brug. De gemeente Leerdam en/of de ODZH dient dit advies middels een besluit te bekrachtigen. Indien tijdens de werkzaamheden resten worden aangetroffen waarvan redelijkerwijs kan worden aangenomen dat deze resten van cultuurhistorische waarde zijn, geldt een wettelijke meldingsplicht conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

20

4

Bronnen

4.1

Digitale bronnen

http://legendageomorfologie.wur.nl https://archis.cultureelerfgoed.nl https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl https://zoeken.cultureelerfgoed.nl www.ahn.nl www.dinoloket.nl www.gahetna.nl www.geologievannederland.nl www.hisgis.nl www.hvl.collectiebank.nl www.IMKE.nl www.nationaalgeoregister.nl www.pdok.nl www.rijksoverheid.nl www.ruimtelijkeplannen.nl www.sikb.nl www.topotijdreis.nl

4.2

Literatuur

Anoniem, 2009: Beleidsnota archeologie van de samenwerkende gemeenten van de AlblasserwaardVijfheerenlanden. Bakker, H. de/J. Schelling, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland. De hogere niveaus , Wageningen (PUDOC). Barends, S., et al., 1993: Het Nederlandse landschap: een historisch-geografische benadering, Utrecht. Berendsen, H.J.A., 1997: Landschappelijk Nederland, Assen. Berendsen, H.J.A. / E. Stouthamer, 2001: Palaeogeographical development of the Rhine-Meuse delta, the Netherlands, Assen. Berendsen, H.J.A., 2004: De vorming van het land. Fysische geografie van Nederland, Assen. Boshoven, E.H./A. Buesink/H.M.M. Geerts/J.S. Krist/L.A. Tebbens/J.M.J. Willems, 2009: Regio

Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. Een archeologische inventarisatie, verwachtings- en beleidsadvieskaart. BAAC rapport V-08.0185, Deventer/’s-Hertogenbosch.

Cohen,K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik, A.H. Geurts, 2012; Rhine‐Meuse Delta Studies, Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeography, Universiteit Utrecht. Groningen, C.L. van, 1989: De Vijfheerenlanden met Asperen, Heukelum en Spijk.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

21

Hagens, D., 2014: Bureauonderzoek Diefdijk 39 te Leerdam, gemeente Leerdam , Syntegra rapport S110118. Mulder, E.F.J. de /M.C. Geluk /I.L. Ritsema / W.E. Westerhoff / Th.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland, Groningen/Houten.

Buro de Brug B17-355 Bureauonderzoek Diefdijk 21 Schoonrewoerd - definitief 1.0

22