Bijlage 4 Rapport gemeenteatlas.pdf

In Vianen, Leerdam en Meerkerk is een grotere sporthal aanwezig en in Vianen en Leerdam is ook een zwembad, zie Figuur 52.

52

Buitensportgelegenheden zijn vooral in Vianen, Leerdam en Lexmond aanwezig (zie Figuur 53). Bij een aantal dorpen is tenminste één sportclub aanwezig. Bij Schoonrewoerd, Nieuwland, Hagestein en Zijderveld ontbreekt een buitensportvoorziening (WMO, 2021). In Bijlage 1 Sport en voorzieningen WMO is een overzicht van alle sportclubs, sportverenigingen en sportvoorzieningen per kern opgenomen.

Figuur 47. Fiets- en wandelnetwerk (bron: Atlas voor de Leefomgeving).

53

Figuur 48. Beweegvriendelijke omgeving 2021 (bron: Atlas voor de leefomgeving).

Figuur 49. Personen die voldoen aan de beweegrichtlijn in procenten (bron: Atlas voor de leefomgeving).

54

25% 29%

Vrijwilligerswerk Mantelzorger

14% 14%

18-65 Lopen en/of fietsen naar school of werk

43%

49% 45%

Wekelijkse sporters Roker

50%

18% 17% 51% 54%

Overgewicht

78% 75%

Drinker Vijfheerenlanden

Nederland

Figuur 50. Gezondheid: Gedrag in procenten (bron: Gezondheidsmonitor (29 nov 2021), CBS 2020, 18 jaar of ouder).

82%

82% 66%

67% 47%

27%

18-65 Goed ervaren gezondheid

47%

28%

18-65 Eén of meer langdurige aandoeningen Vijfheerenlanden

65+ Goed ervaren gezondheid

65+ Eén of meer langdurige aandoeningen

Nederland

Figuur 51. Gezondheid: goed ervaren gezondheid of aandoeningen in procenten (bron: Gezondheidsmonitor (29 nov 2021), CBS 2020, 18 jaar of ouder).

55

Figuur 52. Binnensportlocaties (bron: WMO, gemeente Vijfheerenlanden, 2021).

Figuur 53. Buitensportlocaties (bron: WMO, gemeente Vijfheerenlanden, 2021).

56

3. Ambitie versterking biodiversiteit Biodiversiteit Biodiversiteit behelst de variatie in al het leven op aarde. Van bloemen en bijen, tot bacteriën en regenwouden. Biodiversiteit is essentieel voor de mens, want het staat aan de basis van ons voedsel, een schone lucht, een goede kwaliteit van de bodem, en andere ecosysteemdiensten. Biodiversiteit buffert ook tegen klimaatverandering en heeft een relatie met gezondheid. Een ommetje in het groen doet goed. Op https://webkaart.provincieutrecht.nl/viewer/app/Webkaart?bookmark=6dc45af340ef426aa31dd7f63e46ef6e zijn de ‘aandachtsoorten’, ‘karteersoorten’en ‘rodelijstsoorten’ op kaartbeeld weergegeven. Insecten zijn om verschillende redenen een belangrijke groep in de biodiversiteit. 66% van de 1 miljoen beschreven diersoorten zijn insecten (schattingen over aantal soorten op de wereld lopen uiteen van 5 tot 15 miljoen). Insecten vervullen een veelheid aan ecologische functies, de belangrijkste zijn: -

Bestuiving – niet alleen door gedomesticeerde honingbijen maar ook vliegen, hommels, solitaire bijen, kevers – niet alleen landbouwgewassen maar 75% van alle planten soorten; Opruimen van organisch afval, inclusief mest; Voorkomen van insectenplagen in natuur en landbouw; Basis voor voedselketen van vele soorten zoals >80% van vogels, en andere dieren (muizen, leermuizen, vissen). 3

Natuurgebieden In de gemeente liggen gebieden die aangewezen zijn als Natuur Netwerk Nederland (NNN). Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) is een netwerk van op elkaar aangesloten natuurgebieden in ons land. Zo een netwerk is belangrijk voor de natuur. Want grotere natuurgebieden zijn beter bestand tegen droogte, klimaatverandering en andere schadelijke invloeden. Ook kunnen er meer soorten planten en dieren leven. En kunnen planten en dieren zich makkelijker verspreiden. Tussen Zuiderveld en Vianen ligt een aaneengesloten stuk griendenlandschap dat tot NNN is aangewezen. Daarnaast behoren her en der verschillende stukken natuur tot het NNN. Deze gebieden sluiten aan op de Natura2000-gebieden. Daarnaast zijn er een aantal percelen die deel uit maken van de provinciale Groene contour. Voor de Groene contour geldt dat deze gebieden op vrijwillige basis naar natuur omgevormd kunnen worden. Binnen de gemeente liggen drie Natura2000 gebieden. De verschillende natuurgebieden zijn weergegeven in Figuur 54. Zuider Lingedijk en Diefdijk-Zuid Het Natura 2000 gebied Zuider Lingedijk en Diefdijk-Zuid omvat de oeverlanden van de rivier de Linge, die een smal stroomgebied heeft dat tussen Rijn en Waal ligt ingekneld. Naast Vijfheerenlanden is het gebied gelegen in Gorinchem, Molenlanden en West Betuwe Dit gebied 3

Bron: https://www.wur.nl/upload_mm/6/f/6/747d9788-6a7b-424e-a671-82a06dad532a_Factsheet%20biodiversiteit.pdf

57

wordt gekenmerkt door open water, rietlanden, moeras, grasland en natte wilgenbosjes. Door zijn omvang, schaal en dynamiek neemt de Linge een bijzondere positie in, in het Nederlandse rivierenlandschap. Het landschap is minder dynamisch dan dat van de Rijn, Waal, Maas en IJssel, maar heeft in veel opzichten toch het karakter van een rivierenlandschap met daarbij behorende landschapselementen, begroeiingen en soorten. Samenhangend met de geringere dynamiek, wordt het gebied gekenmerkt door interessante overgangen naar laagveen, wat tot uiting komt door een diversiteit aan verlandingsgemeenschappen. Door zijn kleinschaligheid is het gebied van groot belang voor de kamsalamander. Zouweboezem Het Natura 2000-gebied Zouweboezem ligt langs de Zouwendijk en de Oude Zederik. Het is een vogel- en habitatrichtlijn gebied. Het natuurgebied bestaat uit de Zouweboezem met open water, rietlanden en natte bosschages en de Polder Achthoven met extensieve graslanden, een dichte slotenstructuur en bospercelen. Het huidige boezemgebied is ontstaan door ruim zes eeuwen aan menselijke ingrepen, als essentieel onderdeel van het lokale watersysteem. De Zouweboezem is het kleinste "Belangrijke Vogelgebied" van Nederland, met als voornaamste broedvogel de Purperreiger. Voor de habitatrichtlijn is het gebied van belang vanwege de grote populatie grote modderkruiper, waarop de Purperreigers foerageren.

Het deel van de Polder Achthoven dat binnen de begrenzing ligt, bevat een aanzienlijke oppervlakte blauwgrasland, tegenwoordig een zeldzaam begroeiingstype in het veenweidegebied. Belangrijk broedgebied van soorten van rietmoeras (Purperreiger), geïnundeerde kruidenvegetaties (Porseleinhoen) en drijvende-waterplanten vegetaties (Zwarte stern). Van enige betekenis voor de krakeend. Deze en andere watervogels maken vooral gebruik van de beschutte open-water gebieden, terwijl de rietlanden o.a. als slaapplaats voor diverse trekvogels in gebruik zijn. De uiterwaarden van de Lek De uiterwaarden van de Lek tussen Ameide en Achthoven is ook aangewezen als Natura2000-gebied bestaande uit vier terreinen in de uiterwaarden van de Lek tussen Vianen en Schoonhoven en ligt deels in Lopik. Deze uiterwaarden vormen, met een afwisseling van bijzondere vegetaties met ruigten, graslanden, oeverbegroeiing en bossen, waardevolle leefgebieden voor planten en dieren. Gezamenlijk bevatten deze terreinen de best ontwikkelde voorbeelden van het habitattype stroomdalgraslanden langs de Lek. Weidevogelkerngebied Weidevogels als grutto, kievit, scholekster, tureluur, wulp en eenden zijn voor hun voortplanting en voedsel afhankelijk van extensief kruidenrijk grasland, met hoge waterstand en in een mozaïek van meerdere percelen in het landschap.

Door onder andere intensivering van de landbouw en toename van infrastructuur en woningbouw hebben de weidevogels het moeilijk. Verschillende delen van het landelijk gebied van de gemeente zijn door de provincie aangewezen als Weidevogelkerngebied. Deze zijn ruimtelijk beschermd via het provinciale beleid voor open landschap. Daarnaast zijn er extra regels voor zonnevelden en windmolens in deze gebieden. Met het (agrarisch) natuurbeheer wordt het verbeteren van de kwaliteit van de weidevogelgebieden ondersteund.

58

Figuur 54. Natuurgebieden (bron: provincie Utrecht).

Gevolgen stikstofdepositie voor de natuur De stikstofoxiden en ammoniak in de lucht komen uiteindelijk weer op de grond terecht. Dit heet stikstofdepositie. De stoffen kunnen met neerslag mee komen op de bodem, dit heet natte depositie. Maar ook kunnen planten of de bodem direct stikstof uit de lucht opnemen, dit heet droge depositie.

Figuur 55. Het proces van stikstofdepositie (Bron RIVM).

59

De depositie van stikstofoxiden en ammoniak zorgt ervoor dat de bodem rijk wordt aan voedingsstoffen. Dat is vooral in natuurgebieden een probleem. Zeldzame planten die het juist goed doen op voedselarme grond, verdwijnen daardoor. Zo verdringen de brandnetels bijvoorbeeld de orchideeën. Daarmee verdwijnen ook dieren die van die zeldzame planten leven. Stikstofdepositie zorgt dus voor een afname in biodiversiteit. In heel Nederland is 46% van de stikstofdepositie afkomstig van veehouderijen, 32% afkomstig uit het buitenland, 11% afkomstig van verkeer, 8% afkomstig van industrie en 2% afkomstig uit de zee (bron: RIVM, 2019). In Figuur 56 is de stikstofdepostie in Vijfheerenlanden weergegeven (bron https://www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/).

Figuur 56. Grootschalige stikstofdepositie (bron: RIVM, 2018).

Een groene, gezonde leefomgeving Vijfheerenlanden is met haar grote buitengebied een groene gemeente. Er is veel landbouwgrond, maar ook veel natuurgebied. De landbouwgronden beslaan 59% van het totale gemeentelijke grondgebied. Als de landbouwgronden buiten beschouwing worden gelaten, dan is het oppervlak groen (bomen en laag struiken of gras) 43,9 % van de totale oppervlakte van de gemeente. Het gemiddelde van Nederland is 46,8%, zodat in Vijfheerenlanden gemiddeld iets minder openbaar groen aanwezig is. Ook is in Vijfheerenlanden gemiddeld genomen minder boomoppervlakte aanwezig, namelijk 4,1 per m2 ten opzichte van 4,8 per m2 (Climate Adaptation Services, 2021, waarstaatjegemeente.nl). Uit de enquêtes die zijn gehouden ter voorbereiding van de omgevingsvisie, bleek dat de inwoners in de dorpen en wijken de rust en de ruimte en het groene karakter in de top drie plaatsen van belangrijkste waarden in hun leefomgeving.

60

Voor het dagelijks gebruik van groen (spelen, luieren en sporten) zijn openbare groengebieden (parken, bossen, natuurgebieden en dag recreatieve terreinen) binnen een afstand van 500 meter van de woning van belang. Recent Europees onderzoek adviseert zelfs een maximale afstand van 300 meter tot stedelijke groen met een minimale afmeting van 1 hectare. Het richtgetal dat het Rijk in de Nota Ruimte aan gemeenten meegeeft voor nieuwbouwlocaties is 75 m2 groen per woning. Groen om de stad/het dorp speelt een belangrijke rol in de vrijetijdsbesteding van mensen. Daarbij zijn nabijheid van het groen en de toegankelijkheid erg belangrijk. Voor het recreatief gebruik van groen om het dorp/de wijk is het belangrijk dat het groen nabij de woning is en dat er ook kan worden gefietst of gewandeld. Figuur 57 geeft het percentage openbaar groen in de gemeente weer.

Figuur 57. Percentage openbaar groen, inclusief agrarisch gebied (bron: Atlas Leefomgeving).

Bomen Hoe hoger bomen zijn, des te belangrijker kan hun functie zijn voor biodiversiteit, hittestress, verdamping, fijnstof en geluid. Ze zijn een voedselbron zijn voor insecten, vogels en vleermuizen. Met name inheemse soorten zijn belangrijk, omdat deze qua bloei- en vrachtcyclus afgestemd zijn op de inheemse fauna. Voor boom en struik- exoten geldt dat niet, zodat deze weinig meerwaarde hebben voor de biodiversiteit. Een bomenlint langs een weg kan een belangrijke functie vervullen t.a.v. trekroutes voor vleermuizen en kan ook een verbindende schakel zijn voor uitwisseling van fauna naar de omgeving (Natura en NNN gebieden aan de randen van de gemeente). 61

De kaart geeft een beeld van de boomhoogte. Opvallend is dat er relatief weinig parken of grotere concentraties van bomen zijn.

Figuur 58. percentage bomen hoger dan 2,5 meter (bron: Atlas Leefomgeving).

Samenvatting van opvallende kenmerken over groene, gezonde leefomgeving -

Vijfheerenlanden is een groene gemeente, maar het aandeel bomen en lage struiken is minder dan gemiddeld in Nederland. uit de enquêtes die zijn gehouden ter voorbereiding van de omgevingsvisie, bleek dat de inwoners in de dorpen en wijken de rust en de ruimte en het groene karakter in de top drie plaatsen van belangrijkste waarden in hun leefomgeving.

4. Ambitie duurzaamheid Klimaatproblemen als de opwarming van de aarde worden gerelateerd aan de CO2 uitstoot door menselijke activiteiten. In 2015 is het energieakkoord gesloten in Parijs waarin landen over de hele wereld zich committeren aan de doelstelling om de CO2 uitstoot terug te dringen naar het preindustriële niveau. Dat betekent ook terugdringing van het aardgasverbruik in woningen. Ongeveer 80% van de totale energievraag van de woningen in Vijfheerenlanden bestaat uit het gebruik van aardgas voor verwarmen, warm water en koken. 23.500 woningen verbruikten in 2018 gemiddeld 1.480 m3 aardgas per jaar en hadden een warmtevraag van gemiddeld 82 kWh/m2. De warmtevraag wijkt daarmee niet veel af van het landelijk gemiddelde (bron: Transitievisie Warmte Vijfheerenlanden).

62

Er zijn verschillende mogelijkheden om lokaal duurzame energie op te wekken. Windenergie, zonneenergie, energie uit biomassa, aard- en bodemwarmte en waterkracht. Verschillende technieken kunnen deze energievormen benutten. Duurzame energievoorzieningen In de gemeente zijn drie windmolen aanwezig, deze liggen langs de A2 bij knooppunt Deil. Het aandeel hernieuwbare energie ten opzichte van het totale energiegebruik van Vijfheerenlanden ligt op 5,5% (waarstaatjegemeente.nl, 2019). De gemeente ligt iets achter op het Nederlandse gemiddelde. Over heel Nederland ligt dit aandeel namelijk hoger, op 8,5%. Dat kan veroorzaakt worden doordat er minder wordt opgewekt in Vijfheerenlanden, maar ook doordat men meer verbruikt in de gemeente. Het aandeel woningen met zonnepalen is juist hoger dan het Nederlands gemiddelde. In Vijfheerenlanden heeft 20,7% van de woningen zonnepanelen, in Nederland is dit 15,7% (CBS, 20162020, waarstaatjegemeente.nl). Zowel het gemiddelde gasgebruik als het gemiddelde elektriciteitsgebruik is licht gedaald de afgelopen jaren (CBS 2015-2019). Ten opzichte van Nederland heeft een iets groter aandeel woningen een A of B energielabel. Warmte-koude opslag (WKO) WKO is een vorm van energieopslag in de bodem. Warmte Koude Opslag (WKO) is een methode om energie in de vorm van warmte of koude op te slaan in de bodem.

De bodem fungeert als accu waarbij het overschot aan warmte of koude, dat afhankelijk van het seizoen ontstaat, tijdelijk wordt opgeslagen tot het moment dat er behoefte aan is. WKO systemen zijn er in open en in gesloten systemen. Een gesloten bodemenergiesysteem is een installatie waarmee door gesloten leidingen vloeistof door de bodem wordt geleid om aan de bodem warmte of koude te onttrekken. Deze warmte of koude wordt vervolgens gebruikt voor de verwarming of koeling van ruimten in gebouwen. Er wordt geen grondwater verpompt en de vloeistof komt niet in contact met het grondwater. Voor deze gesloten systemen is de gemeente bevoegd gezag. Bij een open systeem wordt bij opslag van warmte en koude in de bodem gebruik gemaakt wordt van het grondwater. Voor open systemen, die meestal op grotere diepte worden geplaatst in de bodem in de provincie het bevoegd gezag. Voor het toepassen van een bodemenergiesysteem dient wel de bodem geschikt te zijn. Op enkele plaatsen in de gemeente wordt warmte-koude opslag (WKO) toegepast.

63

Figuur 59. Bodemenergiesystemen, aandachtsgebieden (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht).

In het provinciale beleid kan de toepassing van open systemen uitgesloten worden in bijvoorbeeld bepaalde watervoerende grondwaterbeschermingsgebieden of in bepaalde watervoerende lagen. In een verbodsgebied als gevolg van drinkwaterwinning is de toepassing van een open en gesloten bodemenergiesysteem niet toegestaan (zie Figuur 59). Duurzame mobiliteit Het aantal geregistreerde elektrische personenauto’s is toegenomen in Vijfheerenlanden, maar dit is minder dan het Nederlands gemiddelde (RDW Klimaatmonitor 2016-2020, waarstaatjegemeente.nl). Ook het aantal publieke en semi-publieke laadpunten is toegenomen. Op dit moment zijn er 4,3 laadpunten per 1.000 inwoners aanwezig. Dat is gelijk aan het Nederlands gemiddelde. Het aandeel elektrische auto’s dat gebruik kan maken van een openbare laadpaal binnen 250 m is nog vrij laag: 19,1 % (Overmorgen, 2020, waarstaatjegemeente.nl). De afgelopen jaren is het gebruik van deelauto’s in heel Nederland toegenomen. In Vijfheerenlanden is een aantal jaar sprake geweest van een stijging van het aantal deelauto’s. In Vijfheerenlanden waren er in 2020 10,6 deelauto’s per 100.000 inwoners ten opzichte van 46,3 per 100.000 landelijk. In 2021 is het aantal deelauto’s gezakt tot 1,7 per 100.000 ten opzichte van 56,9 landelijk. (CROW, 2017-2021, waarstaatjegemeente.nl).

64

Energievraag en energiepotentie Op de kaart is aangegeven welke panden kansrijk zijn voor een warmtenet. Deze zijn vooral geconcentreerd in Vianen, Leerdam en Meerkerk.

Figuur 60. Energievraag en energiepotentie (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht).

CO2 uitstoot De glasfabriek in Leerdam, de kaasfabriek in Schoonrewoerd en Friesland Campina in Leerdam zijn de grootste uitstoters van de gemeente. Deze gegevens komen uit 2013. Binnen het maatschappelijk vastgoed heeft de sportsector de hoogste uitstoot (Republiq, 2021, waarstaatjegemeente.nl). De grootste vervuilende bronnen komen van de welzijnsinstellingen. Deze stoten per kg de meeste CO2 uit (Republiq, 2021, waarstaatjegemeente.nl).

65

Figuur 61. CO2 uitstoot in kg, 2013 (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht).

Circulariteit Nederland moet in 2050 circulair zijn. Dit houdt in dat in 2050 grondstoffen efficiënt worden ingezet en hergebruikt, zonder schadelijke emissies naar het milieu. In 2030 dient er al 50% minder primaire grondstoffen te worden gebruikt. Naast grondstoffen gaat circulariteit ook over het sluiten van de water- en energiekringloop. In Vijfheerenlanden produceert men meer huishoudelijk afval dan gemiddeld in Nederland, namelijk 558 kp per inwoner ten opzichte van 482 kg per inwoner (CBS, 2019, waarstaatjegemeente.nl). Dit betreft het geheel aan ingezameld afval per inwoner. Naast restafval bevat dit ook de gescheiden ingezamelde afvalstromen, zoals GFT, plastic en drankkartons, papier etc.. In 2020 was dit zelfs nog meer, namelijk 628 kg per inwoner (CBS, 2020). Hiervan is 223,4 kg restafval, 37,5 grof huishoudelijk restafval en 110,8 kg GFT

66

Figuur 62. Totaal huishoudelijk afval (in kg per inwoner) (bron: CBS, 2015- 2019, waarstaatjegemeente.nl).

Samenvatting van opvallende kenmerken over duurzame energie -

Het aandeel hernieuwbare energie is lager dan gemiddeld in Nederland. Het aandeel woningen met zonnepanelen is hoger dan gemiddeld in Nederland. Er zijn minder elektrische personenauto’s dan gemiddeld in Nederland, maar dit aantal neemt wel toe. Het gebruik van deelauto’s in Vijfheerenlanden is laag ten opzichte van Nederland. Er wordt nog geen gebruik gemaakt van warmtenetten. Er wordt relatief veel huishoudelijk afval geproduceerd.

5. Ambitie klimaatadaptatie Het klimaat in Nederland verandert. Het KNMI verwacht hogere temperaturen, nattere winters, hevigere regenbuien en kans op drogere zomers. Dit heeft gevolgen voor de stedelijke omgeving, bijvoorbeeld door meer wateroverlast, grondwaterproblemen en hittestress. De gemeente is een waterrijke gemeente. Het ligt tussen twee rivieren, de Lek en de Linge. Door de gemeente loopt het Merwedekanaal en de Oude Zederik ligt als brede boezem tussen Meerkerk en Sluis. Het veenweidegebied wordt bovendien gekenmerkt door de vele sloten en weteringen en natte grienden (zie Figuur 59). 67

Wateroverlast en overstromingsrisico Op Figuur 65 is het oppervlaktewater in de gemeente weergegeven. Vrijwel het hele grondgebied van Vijfheerenlanden heeft een middelgrote kans op overstroming (risicokaart.nl). Bij overstroming kan het gebied tussen 2 en 5 meter onder water komen te staan ( Figuur 65. Maximale waterhoogte bij een dijkdoorbraak (bron: Atlas Leefomgeving). 4). Alleen op de oeverwallen en op enkele dijken of hogere plekken blijft het droog. Korte, hevige buien zullen naar verwachting steeds vaker voorkomen. Dit klimaateffect heeft een grote impact in stedelijk gebied. Wateroverlast is bij deze extreme buien niet te voorkomen. Het is daarom niet de vraag of, maar vooral waar de wateroverlast zal optreden, en welke gevolgen te verwachten zijn. Na een extreme bui (1 x per 100 jaar) blijft er op de laaggelegen plekken veelal water staan (zie Figuur 64).

Figuur 63. Watersysteem (oppervlaktewater) (bron: Atlas Leefomgeving)

68

Figuur 64. Water op straat na een extreme bui (bron: Atlas Leefomgeving).

Figuur 65. Maximale waterhoogte bij een dijkdoorbraak (bron: Atlas Leefomgeving).

69

Figuur 66. Waterbergend vermogen ondergrond (bron: Atlas Leefomgeving).

Waterbergend vermogen Het waterbergend vermogen van de (ondiepe) ondergrond is van belang om (pieken in de) neerslag te kunnen bergen en daarmee te voorkomen dat het oppervlaktewater tijdens neerslag overmatig wordt belast. Door afdekking van de bodem en verdichting van de ondergrond neemt het waterbergend vermogen af. De kaart (figuur 61) geeft de maximale hoeveelheid water (in mm) aan die tussen maaiveld en grondwaterstand (gemiddelde hoogste grondwaterstand) kan worden geborgen. Hitte en droogte Naast wateroverlast is een belangrijk thema voor de nabije toekomst hittestress. De verwachting is dat het steeds warmer zal worden, zeker in een stedelijke omgeving. In de zomer zal er meer behoefte zijn aan actieve koeling. Als gevolg van hittestress zal de temperatuur tussen bebouwd gebied en onbebouwd gebied toenemen doordat de luchttemperatuur 's nachts niet daalt. Hierdoor kunnen gevoelige bevolkingsgroepen (baby's, kinderen, ouderen) gezondheidseffecten ondervinden. Het gemiddelde luchttemperatuur verschil tussen de stedelijke en omliggende landelijke gebieden noemen we het stedelijk hitte-eiland effect (UHI). Dit is het sterkst 's nachts. Het is waardevol om te weten waar de grootste overlast zich bevindt om maatregelen te kunnen nemen.

70

Vijfheerenlanden kent geen groot hitte-eiland effect. Figuur 66 geeft aan waar hittestress kan optreden tijdens zomerse dagen. De rode gebieden zijn zeer gevoelig voor hittestress (in Vijfheerenlanden nauwelijks aanwezig), de blauwe gebieden nauwelijks. De warmste plekken zijn te vinden in de bebouwde kom van Vianen en Leerdam en in mindere mate van Meerkerk, Lexmond en Ameide. In Vianen kan het in de hele gemeente het warmste worden. Op dit moment is de oppervlaktetemperatuur vrijwel gelijk aan het Nederlands gemiddelde (Cobra Groeninzicht 2018, waarstaatjegemeente.nl). De aanwezigheid van veel verhard oppervlak verhoogt de gevoelstemperatuur en daarmee de hittestress, terwijl de aanwezigheid van schaduw, groen en stromend water deze verlaagt. Bomen met schaduwrijk blad kunnen in de zomer zorgen voor schaduw op gebouwen, waardoor minder energie nodig is om te koelen. Ook het realiseren van groene daken/gevels levert een positieve bijdrage aan de temperatuurregulatie van een gebouw. In de zomer kan de temperatuur in het gebouw hierdoor 3-4 graden lager zijn. In de winter werkt een dergelijke dakbedekking juist isolerend. Daarnaast vormt het een buffer voor regenwater. De aanwezigheid van stromend water heeft eveneens een positief effect op het verminderen van hittestress (dit in tegenstelling tot stilstaand water, wat in de zomer de warmte juist vasthoudt).

Ook het installeren van een fontein heeft een positief effect hierop. Bodemdaling Het aantal droge zomers neemt naar verwachting tot 2050 verder toe. Lokaal kan de grondwaterstand hierdoor uitzakken. In veen- en kleigebieden versnelt de uitdroging van de bodem het proces van bodemdaling. Bodemdaling ontstaat door krimp, oxidatie en samendrukken van grond. Bodemdaling kan schade veroorzaken aan infrastructuur en huizen. Ook risico's op wateroverlast en overstroming nemen toe. Het veenweidegebied van de gemeente is gevoelig voor bodemdaling. Grote delen kennen een historische bodemdaling van 1,5 – 3,5 meter en een aantal plekken zelfs tot 7 meter (zie Figuur 63). Voor de komende 30 jaar wordt voor grote delen van het zuidwestelijk deel van de gemeente een matige (10-20 cm) tot vrij sterke (20-40 cm) bodemdaling verwacht. Op een enkele plek wordt zelfs een sterke tot zeer sterke bodemdaling verwacht.

71

Figuur 67. Stedelijk hitte-eiland effect (UHI).

Figuur 68. Historische bodemdaling door veenoxidatie.

72

Figuur 69. Verwachte bodemdaling 2020 – 2050 (bron: Atlas Leefomgeving).

Figuur 70. Droogtegevoeligheid (bron: Atlas Leefomgeving).

73

Grondwaterbeschermingszones en waterwingebieden In het noorden van de gemeente ligt een aantal waterwingebieden met bijbehorende grondwaterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones. In de bestemmingsplannen/het omgevingsplan dient rekening gehouden te worden met de bescherming van de kwaliteit van het grondwater met het oog op de drinkwaterwinning.

Figuur 71. Grondwaterbeschermingszones en zoekgebieden drinkwater (bron: provincie Utrecht).

Samenvatting van opvallende kenmerken over wonen en demografie -

Het is een waterrijk gebied met een middelgrote kans op overstroming. Bij overstroming kan vrijwel de hele gemeente onder water komen te staan. In Vianen en Leerdam is in dichtbebouwde gebieden een hitteeilandeffect. Het veenweidegebied heeft kans op bodemdaling.

74

Archeologie en cultuurhistorie Cultuurhistorische waarden Cultuurhistorische objecten die zeldzaam of schaars zijn en die voor mensen in hoge mate het beeld van Nederland bepalen, worden aangewezen als monumenten. In de Erfgoedwet (de opvolger van de Monumentenwet 1988) is vastgelegd hoe monumenten van bouwkunst en archeologie en stads- en dorpsgezichten moeten worden beschermd. Deze wet is het belangrijkste instrument voor de bescherming van het cultuurhistorisch erfgoed in Nederland. In de cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente is een inventarisatie, beschrijving en waardering opgenomen. Tevens zijn de beschermde monumenten en overige waardevolle elementen opgenomen. Het gaat om cultuurhistorisch interessante gebouwen, wegen, dijken, kades en andere landschapselementen. Met deze waardenkaart kan het cultureel erfgoed structureel worden ingebed in het ruimtelijk beleid.

Figuur 72. Cultuurhistorische waardenkaart: historische bouwkunst en stedenbouw (bron: gemeente Vijfheerenlanden/RAAP).

De gemeente Vijfheerenlanden heeft een aanzienlijke hoeveelheid cultureel erfgoed. Dit erfgoed is divers. Er zijn gebieden waaronder de beschermde stads- en dorpsgezichten en het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, maar ook veel objecten zoals boerderijen en kerken. De grootste gebieden met een zeer hoge erfgoed- of monumentenwaarde liggen in Leerdam en Vianen. Dit is onder andere de steenfabriek ‘De Ossewaard’ en de vooroorlogse stadsuitleg in Vianen. Alle stedelijke- en dorpskernen zijn gemarkeerd als stedenbouwkundig ensemble. Deze ensembles bestaan veelal uit een groot aantal bouwwerken die aangemerkt zijn als hebbende een zeer hoge 75

erfgoedwaarde of monumentenwaarde. Verder geldt dat door de hele gemeente heen verschillende bouwwerken, veelal langs linten, een zeer hoge erfgoed- of monumentenwaarde hebben. Ook het historisch cultuurlandschap heeft veelal een zeer hoge waarde in de gemeente Vijfheerenlanden. Figuur 73 toont de cultuurhistorische waardenkaart die zich hier op focust.

Figuur 73. Cultuurhistorische waardenkaart: waardering historisch cultuurlandschap (bron: gemeente Vijfheerenlanden/RAAP).

Rondom de dorps- en stadskernen geldt veelal een lage- of basiswaarde. Het overgrote deel van de gemeente wordt echter gekenmerkt door een hoge of zeer hoge waarde. De zeer hoge waarde is veelal van toepassing op de gebieden die een heel open landschap hebben, en niet onderbroken worden door bebouwing of andere structuren in het landschap. De linten, die tussen de kernen door lopen hebben een hoge waarde. Waar de snelweg of andere grotere infrastructuur door de gemeente loopt gelden meer de midden- en basiswaarde voor het historisch cultuurlandschap. Archeologische waarden Het Europese Verdrag van Valletta, ook wel het Verdrag van Malta genoemd, is erop gericht het cultureel erfgoed dat zich in de bodem bevindt beter te beschermen. Het gaat bijvoorbeeld om grafvelden, gebruiksvoorwerpen en resten van bewoning. Op iedere plaats in de bodem kan dit soort erfgoed zich bevinden. Archeologische waarden zijn in Nederland veelal onzichtbaar, omdat ze grotendeels verborgen liggen in de bodem, waardoor ze niet eenvoudig te karteren zijn. Voor de onbekende waarden heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) opgesteld. Hierop staat de trefkans (hoog, middelhoog, laag) op archeologische resten.

76

Figuur 74. Indicatieve Kaart Archeologische waarden (2008) - IKAW3 (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Specifiek voor de gemeente Vijfheerenlanden is er nog geen archeologische kaart. De voormalige gemeenten Leerdam, Vianen en Zederik hebben wel archeologische verwachtings- en beleidskaarten. Totdat de gemeente Vijfheerenlanden archeologisch beleid en kaarten heeft opgesteld, geldt nog het beleid zoals dat door de drie voormalige gemeenten Leerdam, Vianen en Zederik is opgesteld. Op de archeologische kaart worden gebieden aangeduid met een hoge, middelhoge of lage archeologische verwachtingswaarde. De hoogte van de waarden wordt onder andere bepaald door nationale kaarten waarop de bodemopbouw zijn weergegeven, historische kaarten en archeologische vondsten uit het verleden. De verwachtingswaarde is een inschatting van de kans of er archeologische resten in de bodem aanwezig kunnen zijn. 77

Bijlage 1 - Sport en voorzieningen WMO

78

voorzieningen sportvelden (voetbal, hockey en/of tennis) sporthal of sport/gymzaal zwembad (binnen/buiten) bibliotheek dorpshuis lagere school kinderopvang middelbare school

Leerdam x x bi x x x x x

activiteiten vereniging teamsport individuele sport activiteiten senioren activiteiten volwassenen dorps/wijkraad/oranjevereniging

Leerdam x x x x x

Kedichem

Schoonrewoerd

Oosterwijk

x bu x

x x

x

Kedichem

Schoonrewoerd

x

x x

Oosterwijk x

x

x

Vianen x x bi x x x x x

Everdingen x x

Vianen x x x x niet in alle wijken

Hagestein

Hoef en Haag

x bu

bu

x x

x x

x

Everdingen x x x

Hagestein

Hoef en Haag

x

x

x

x

79

Lexmond x x

Hei- en Boeicop x x

x x x

x x

Lexmond

Hei- en Boeicop

x

x

x

in oprichting in oprichting

x

x

voorzieningen sportvelden (voetbal, hockey en/of tennis) sporthal of sport/gymzaal zwembad (binnen/buiten) bibliotheek dorpshuis lagere school kinderopvang middelbare school

Meerkerk x x

Ameide x x

x x x

x x x

activiteiten vereniging teamsport individuele sport activiteiten senioren activiteiten volwassenen dorps/wijkraad/oranjevereniging

Meerkerk

Ameide

x

Tienhoven a/d Lek

Tienhoven a/d Lek

Leerbroek Nieuwland x x x bu x x

x x

Leerbroek Nieuwland x x

Zijderveld x

x x

Zijderveld

x x

80

Bijlage 2 - Bestaande situatie bedrijventerreinen Binnen de gemeente Vijfheerenlanden worden elf werklandschappen onderscheiden. In totaliteit gaat het om 355 ha bruto / 275 ha netto werklandschappen welke gezamenlijk voor circa 33% van de werkgelegenheid in de gemeente zorgen.

Ameide - Aan de Zodenslag Werklandschap Ameide ligt vanuit de historie tussen de woonwijken in. Het terrein is circa 8,8 ha bruto / 6,7 ha netto groot en is volledig uitgegeven. Ongeveer 60% van de bedrijvigheid is industrieel van aard en de panden zijn veelal 50 jaar of ouder. De externe en interne bereikbaarheid is matig in verband met de veelal smallere wegen en de vermenging met het verkeer van/uit de omliggende woonwijken. Er is een busverbinding aanwezig.

81

82

Lexmond - De Bull In Lexmond ligt het werklandschap De Bull, circa 3 ha groot en ontsloten via de lokale Nieuwe Rijksweg (ventweg van de N-weg) en een buslijn. Het betreft een kleinschalig gemêleerd werklandschap.

83

Vianen – De Hagen en De Biezen Het werklandschap De Hagen ligt tussen de A2, de A27, het Merwede kanaal en de gelijknamige woonwijk De Hagen in. Aan de zuidzijde van de A2 sluit het werklandschap De Biezen aan, eveneens langs het Merwedekanaal. De werklandschappen tezamen zijn circa 154 ha bruto / 119 ha netto groot en bevatten relatief veel panden uit de jaren ’60 en ‘70. De twee grootste bedrijfstakken zijn logistiek & groothandel (46%) en ICT, zakelijke en overige dienstverlening (33%). De beide terreinen zijn goed bereikbaar via de naastgelegen snelwegen, er zijn busverbindingen aanwezig evenals (losliggende) fietspaden. Verder is er bij de Biezen een laad- en loskade langs het Merwedekanaal.

84

Vianen – Gaasperwaard Gaasperwaard is het nieuwste werklandschap binnen de gemeente Vijfheerenlanden. Het is gelegen aan de A27 nabij het nieuwbouwdorp Hoef&Haag. Het terrein is circa 33 ha bruto / 19 ha netto groot en bestaat voor circa 75% uit logistieke bedrijvigheid. De uitgifte is nagenoeg afgerond. De directe aansluiting op de aan en afrit van de A27 zorgt voor een goede bereikbaarheid, tevens is het gebied ontsloten door een buslijn en een doorgaand vrij liggend fietspad.

85

Leerbroek - Kerkweg Het werklandschap in Leerbroek is circa 3 ha groot, ligt naast de woonhuizen van de kern Leerbroek en wordt ontsloten via de lokale Kerkweg. Het betreft een kleinschalig gemêleerd werklandschap.

86

Lexmond - Kortenhoeven Aan de oostzijde van Lexmond ligt het werklandschap Kortenhoeven dat circa 4,4 ha groot is. Dit terrein is ontsloten via een lokale weg langs een woonwijk en een buslijn. Het betreft een kleinschalig gemêleerd werklandschap.

87

Leerdam – Lingedijk Deze locatie gaat meer dan 130 jaar terug in de tijd en bestaat vrijwel geheel uit de Leerdamse Glasfabriek. Het terrein is circa 15 ha groot en ontsloten via een N-weg met een buslijn en beschikt over een laad- en loskade op de Linge. De wegontsluiting loopt via de dijk en deelt de weg met veel recreatief verkeer.

88

Meerkerk – Meerkerk (I t/m IV) Het werklandschap Meerkerk is in de loop der jaren stapsgewijs uitgebreid langs de A27. De totale omvang is circa 42 ha bruto / 29,5 ha netto. De externe ontsluiting loopt via de A27 en is goed te noemen. Nabij de afslag van de A27 is een busstation gevestigd. Op het oudere gedeelte bevinden zich meerdere doodlopende wegen, de nieuwe gedeelten beschikken over rondgaande wegen. De stapsgewijze uitbreiding is grotendeels ook terug te zien in de leeftijd van de bedrijfsgebouwen, hoe zuidelijker hoe nieuwer en groener. De werkgelegenheid is vrij divers waarbij de nadruk ligt op bouw, handel en reparatie (32%), consumentendiensten (28%) en industrie (20%).

89

Leerdam – Nieuw Schaik Nieuw Schaik is het grootste werklandschap van Leerdam en meet circa 59 ha bruto / 45 ha netto. De externe ontsluiting verloopt via twee N-wegen (noord richting A2, zuid richting A15). Treinstation Leerdam ligt op gemiddeld 15 minuten loopafstand (midden Nieuw Schaik), busverbindingen zijn ook aanwezig. De twee grootste bedrijfstakken op Nieuw Schaik zijn industrie (33%) en Logistiek & Groothandel (30%). Het meeste vastgoed is courant en er is weinig leegstand.

90

Schoonrewoerd – Steenoven Dit werklandschap betreft één werkgever (industrie), de kaasfabriek en is circa 6 ha groot. Ontsluiting vindt plaats via de naastgelegen N-weg en er is een busverbinding binnen bereik. Direct grenzend aan het gerealiseerde werklandschap ligt een gebied van circa 6 ha met de bestemming bedrijventerreinen.

91

Nieuwland - Zijlkade Het werklandschap in Nieuwland is circa 4 ha groot, ligt naast de woonhuizen van de kern Nieuwland en wordt ontsloten via de lokale Zijlkade. Het betreft een kleinschalig gemêleerd werklandschap.

92

Colofon Opdrachtgever Gemeente Vijfheerenlanden Rapport BügelHajema Adviseurs Projectnummer P000526 Datum 10 februari 2023

BügelHajema Adviseurs bv Bureau voor Ruimtelijke Ordening en Milieu BNSP Utrechtseweg 7 3811NA Amersfoort T 033 465 65 45 E info@bugelhajema.nl W www.bugelhajema.nl Vestigingen te Assen, Leeuwarden en Amersfoort

93