Bijlage 4 Rapport gemeenteatlas
Tekst van het document
Gemeenteatlas Vijfheerenlanden
1
Inhoud Inleiding ................................................................................................................................................... 3 1. Ambitie vitale kernen .......................................................................................................................... 4 1.1 Wonen ........................................................................................................................................... 4 1.2 Voorzieningen.......................................................................................................................... 12 1.3 Mobiliteit en bereikbaarheid................................................................................................... 17 1.4 Leefbaarheid ............................................................................................................................ 23 1.5 Economie ................................................................................................................................. 26 2. Ambitie gezond leven .................................................................................................................... 36 Milieugezondheidsrisico’s .............................................................................................................
36 Gezonde leefstijl ............................................................................................................................ 52 3. Ambitie versterking biodiversiteit ................................................................................................. 58 Biodiversiteit.................................................................................................................................. 58 Natuurgebieden ............................................................................................................................ 58 Een groene, gezonde leefomgeving .............................................................................................. 61 4. Ambitie duurzaamheid .................................................................................................................. 63 Duurzame energievoorzieningen .................................................................................................. 64 Duurzame mobiliteit...................................................................................................................... 65 Energievraag en energiepotentie ..................................................................................................
66 CO2 uitstoot .................................................................................................................................. 66 Circulariteit .................................................................................................................................... 67 5. Ambitie klimaatadaptatie .............................................................................................................. 68 Wateroverlast en overstromingsrisico .......................................................................................... 69 Waterbergend vermogen .............................................................................................................. 72 Hitte en droogte ............................................................................................................................ 72 Bodemdaling.................................................................................................................................. 73 Grondwaterbeschermingszones en waterwingebieden ............................................................... 76 Archeologie en cultuurhistorie ...................................................................................................... 77 Bijlage 1 - Sport en voorzieningen WMO ..............................................................................................
80 Bijlage 2 - Bestaande situatie bedrijventerreinen ................................................................................. 83
2
Inleiding Deze gemeenteatlas beschrijft de huidige situatie in de gemeente Vijfheerenlanden op basis van beschikbare kennis en data. De atlas gaat in op de thema’s wonen, voorzieningen, mobiliteit, leefbaarheid, economie, gezondheid, milieu, biodiversiteit, energie en klimaat. Zoveel mogelijk zijn de gegevens op kaart of in grafieken opgenomen. De gemeenteatlas dient als basis voor het beleid in de Omgevingsvisie en de effectbepaling in het OER. De gemeenteatlas bevat voor het OER ook de 0-situatie, in o.e.r.-termen ook wel de ‘leefomgevingsfoto’. Een milieu- of omgevings-effectrapport laat de gevolgen van een plan of project zien voor de omgeving, in dit geval van de omgevingsvisie Vijfheerenlanden. Het gaat niet alleen om onderzoek naar de traditionele milieueffecten (verkeer, geluid, water, natuur, landschap etc.), maar ook onderzoek naar effecten op thema’s als leefbaarheid, inclusiviteit, werkgelegenheid, gezonde leefstijl en circulariteit. In de omgevingsvisie bepalen we op basis van de huidige situatie, de trends en ontwikkelingen en het geldende beleid de opgaven voor de fysieke leefomgeving voor de komende jaren. Ook bepalen we aan de hand van de huidige milieusituatie of er omgevingswaarden nodig zijn om een goede leefomgevingskwaliteit te behalen. Als we besluiten omgevingswaarden vast te stellen, dan vormt de huidige situatie hierbij de referentiewaarde.
Denk hierbij aan de luchtkwaliteit of geluidbelasting op woningen. Dit wordt gebaseerd op de beschrijving van de huidige situatie in deze gemeente-atlas. Voor een deel van de ambities, gekoppeld aan de opgaven, is de huidige situatie op een kaart opgenomen. De gemeenteatlas beschrijft de huidige situatie in de gemeente Vijfheerenlanden op basis van beschikbare kennis en data. De huidige situatie is het moment van opstellen. Wij zijn hierbij afhankelijk van de volledigheid en de betrouwbaarheid van de gebruikte data. Binnen het project is het niet mogelijk al deze data te controleren. Helaas kan het daardoor voorkomen dat de data niet geheel overeenkomt met de werkelijkheid zoals die op moment van lezen is. De atlas wordt afgesloten met de waardenkaart. Deze waardenkaart zal worden overgenomen in de omgevingsvisie. De waardenkaart met de bijbehorende waardenbeschrijving, geeft de randvoorwaarden voor de toekomstige ontwikkeling in de deelgebieden. In de waardenkaart zijn de waarden per deelgebied beschreven. Denk aan het landschap en de cultuurhistorische waarden, maar ook de identiteit per kern. Deze sluit aan bij de uitkomsten van een in september-november 2021 gehouden enquête voor inwoners. Daarbij werden vragen gesteld over de identiteit van Vijfheerenlanden, bijvoorbeeld waarom het fijn wonen is in hun dorp of wijk. In de top 3 van antwoorden werden o.a.
genoemd: de groene omgeving, de rust en de sociale samenhang. Ook hierdoor ontstaat inzicht in wat we de komende jaren willen behouden en wat we willen versterken in onze gemeente.
3
1. Ambitie vitale kernen 1.1 Wonen Demografische gegevens en sociale-economische context Per 1 januari 2021 telde de bevolking 57.829 inwoners (Figuur 1, CBS, 21-10-2021). De bevolking is tussen 2006 en 2016 redelijk stabiel gebleven, zo rond 54.000 inwoners. Vanaf 2016 is de bevolking gegroeid tot het huidige aantal. De demografische druk ligt momenteel op 77%. Dat betekent dat het aandeel ouderen (65+) en jongeren (tot 25 jaar) 77% van de totale bevolking is. Dit percentage ligt iets boven de demografische druk van geheel Nederland (zie Figuur 2) (CBS, waarstaatjegemeente.nl). Het gemiddeld aantal gezinsleden per huishouden ligt met 2,4 hoger dan het landelijk gemiddelde van 2,1 (zie Figuur 5) (CBS, 2021). Dit komt vooral door het relatief hoge aantal gezinnen met kinderen (39,3%) en de lage percentages eenpersoonshuishoudens (29,2%) (zie Figuur 4) en eenoudergezinnen (7%). Het percentage gescheiden inwoners is lager dan het landelijke (6,4%, ten opzichte van 7,9% landelijk) en het percentage weduwen/weduwnaars ligt iets hoger dan landelijke (5,3% ten opzichte van 4,9%) (Figuur 3, CBS, 2021; Gezondheidsbeleid 2021). Van de bewoners heeft 17,5% een migratieachtergrond, dat percentage ligt lager dan het landelijk gemiddelde van 24,6% (CBS 2021).
Naast het bestaan van een Ambonese/Molukse gemeenschap in Leerdam-West hebben meer recente nieuwkomers in onze samenleving vooral een Poolse, Turkse of Syrische achtergrond. Kleinere aantallen betreft mensen met een Marokkaanse, Ethiopische of Eritrese achtergrond en naar verwachting zullen er de komende jaren ook meer mensen afkomstig uit Afghanistan bijkomen (Gezondheidsbeleid 2021). In Figuur 6 wordt per dorp/wijk een overzicht gegeven van het percentage inwoners met een migratieachtergrond. Het percentage leerlingen met een migratieachtergrond ligt met 20,3% ruim onder het landelijk gemiddelde van 29,3% (CBS 2020-2021, waarstaatjegemeente.nl). Het risico op onderwijsachterstand1 voor de basisschoolleerlingen is gelijk aan het landelijk gemiddelde van 15%. Echter, dit is niet gelijk verdeeld in de gemeente. Zo is dit cijfer 20% voor Leerdam, 15% voor Vianen, en tussen de 6-13% in de kleinere dorpen binnen de gemeente. Het aantal jongeren zonder werk of onderwijs ligt met 632 per 10.000 inwoners duidelijk onder het landelijk gemiddelde van 959 per 10.000 landelijk. Ongeveer 1 op de 10 inwoners is laaggeletterd (Gezondheidsbeleid 2021).
1
Het risico op onderwijsachterstand wordt per (deel van de) gemeente berekend door een model (ontwikkeld door het CBS in opdracht van het ministerie van OCW), aan de hand van bepaalde omgevingskenmerken, zoals opleidingsniveau van de ouders, herkomst, verblijfsduur van de moeder in Nederland, wel of niet in de schuldsanering en het gemiddelde opleidingsniveau van de moeders op school.
4
15.417 13.998 11.692 9.967 6.755
0 tot 15 jaar
15 tot 25 jaar
25 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Figuur 1. Leeftijdsindeling Vijfheerenlanden (bron: CBS 21-10-2021, Allecijfers.nl).
26,7
27,6
24,2 24,9 20,2 19,8 17,2 15,5 11,7 12,2
0 tot 15 jaar
15 tot 25 jaar
25 tot 45 jaar
Vijfheerenlanden
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Nederland
Figuur 2. Leeftijdsindeling in procenten (bron: CBS, 21-10-2021, Allecijfers.nl).
5
44,9
Ongehuwd
49,0 43,4
Gehuwd
Gescheiden
Weduwen/ Weduwnaren
38,2 6,4 7,9 5,3 4,9 Vijfheerenlanden
Nederland
Figuur 3. Burgerlijke staat in procenten (bron: CBS 2021, Allecijfers.nl).
39,3
Huishoudens met kinderen
32,5
31,6
Huishoudens zonder kinderen
29,0
29,2
Eenpersoonshuishoudens
38,5
Vijfheerenlanden
Nederland
Figuur 4. Gezinssamenstelling in procenten (bron: CBS 2021, Allecijfers.nl).
6
Leerbroek
2,98
Tienhoven aan de Lek
2,85
Hoef en Haag
2,80
Oosterwijk
2,70
Nieuwland
2,70
Schoonrewoerd
2,58
Everdingen
2,56
Hei- en Boeicop
2,56
Hagestein
2,53
Zijderveld
2,52
Lexmond
2,50
Meerkerk
2,50
Kedichem
2,50
Vianen
2,32
Ameide
2,31
Leerdam
2,30
Ossenwaard
2,30
Figuur 5. Gemiddelde huishoudensgrootte (bron: CBS 2021, Allecijfers.nl).
Ameide Everdingen Hagestein Hei- en Boeicop Hoef en Haag Kedichem Leerbroek Leerdam Lexmond Meerkerk Nieuwland Oosterwijk Ossenwaard Schoonrewoerd Tienhoven aan de Lek Vianen Zijderveld
5,5
6,7 5,1 5,0 22,2 7,2 4,1 26,1 6,4 6,6 4,9 6,3 0,0 4,5 6,8 20,7 10,3
Figuur 6. Migratieachtergrond per kern in procenten (bron: CBS 2021, Allecijfers.nl).
7
Inwoners per woonplaats Vijfheerenlanden kent drie stadjes - 13 dorpen en 23 buurtschappen. Leerdam en Vianen zijn de grootste twee woonplaatsen en hebben daarmee een belangrijke rol als voorzieningencentra van de hele gemeente. Meerkerk, Ameide en Lexmond hebben rond de 3.000 inwoners, er zijn zeven woonplaatsen tussen 1.000 en 2.000 inwoners. De overige hebben minder dan 1.000 inwoners. De leeftijdsopbouw is per woonplaats vergeleken met het Nederlands gemiddelde (zie figuren 8 en 9), waarbij de nul-lijn het Nederlands gemiddelde weergeeft. Hoe groter de afwijking van de nullijn, hoe groter het verschil is met het Nederlands gemiddelde. De grootste verschillen zijn te vinden in Hoef en Haag, Hagestein en de woonplaatsen onder 1.000 inwoners. In de grootste vijf woonplaatsen (vanaf 2.000 inwoners) ligt het aandeel jonge jeugd en ouderen iets hoger dan het Nederlands gemiddelde. En het aandeel 25- – 45-jarigen ligt hier iets lager. Meer verschil met het Nederlands gemiddelde is te zien in de woonplaatsen van 1.000 –- 2.000. Hier wonen gemiddeld meer jeugd en minder ouderen. Hoef en Haag is als nieuwe woonplaats aantrekkelijk voor jonge gezinnen. Dat is rechtstreeks terug te zien in het aandeel jonge jeugd en de groep 25- – 45-jarigen. Voor het nabijgelegen Hagestein is dit precies andersom, daar is juist meer oudere jeugd en is de groep 45- – 65-jarigen groter.
In de kleinere woonplaatsen (tot 1.000 inwoners) wonen relatief meer ‘oudere’ gezinnen met zowel jonge als oudere jeugd en een grote groep 45 - 65-jarigen. Hier wonen minder ouderen.
Leerdam Vianen Meerkerk Ameide Lexmond Hoef en Haag Schoonrewoerd Leerbroek Hagestein Everdingen Nieuwland Hei- en Boeicop Zijderveld Kedichem Tienhoven aan de Lek Oosterwijk Ossenwaard
18.963 16.455 3.860 3.075 2.960 1.940 1.655 1.575 1.460 1.200 1.023 1.000 870 835 805 240 20
Figuur 7. Aantal inwoners per kern (bron: CBS 2021, Allecijfers.nl).
8
4
3
2 Ameide
1
Lexmond 0
Leerdam 0 tot 15 jaar
-1
15 tot 25 jaar
25 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar 65 jaar of ouder
Vianen Meerkerk
-2
-3
-4 Figuur 8. Verschil in leeftijdsopbouw (in procenten) van Nederlands gemiddelde (0-lijn) voor kernen met 1.000 inwoners of meer (bron: CBS, 21-10-2021, Allecijfers.nl).
9
25
20
15
10
Hoef en Haag Schoonrewoerd
5
Leerbroek Hagestein Everdingen
0 0 tot 15 jaar -5
15 tot 25 jaar 25 tot 45 jaar 45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Nieuwland Hei- en Boeicop
-10
-15
-20 Figuur 9. Verschil in leeftijdsopbouw (in procenten) van Nederlands gemiddelde (0-lijn) voor kernen tussen 500 en 1.000 inwoners (bron: CBS, 21-10-2021, Allecijfers.nl).
10
8
6
4
2
Zijderveld Kedichem
0
0 tot 15 jaar 15 tot 25 jaar 25 tot 45 jaar 45 tot 65 jaar -2
65 jaar of ouder
Tienhoven aan de Lek Oosterwijk
-4
-6
-8 Figuur 10. Verschil in leeftijdsopbouw (in procenten) van Nederlands gemiddelde (0-lijn) voor kernen tot 500 inwoners (bron: CBS, 21-10-2021, Allecijfers.nl).
Woningvoorraad In Vijfheerenlanden zijn 24.196 woningen (BAG/ABF, 2021, waarstaatjegemeente.nl). Vanaf 2017 zijn er circa 1.500 woningen bijgebouwd. Dat zijn meer dan 350 woningen gemiddeld per jaar. De woningvoorraad bestaat voor het overgrote deel uit eengezinswoningen. 21% is een meergezinswoning2 (BAG/ABF, 2021, waarstaatjegemeente.nl). In Leerdam-west en in De Hagen is een groter aandeel appartementen aanwezig dan in de rest van de gemeente. Van de woningen is 31% in bezit van een woningcorporatie (ABF, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In elke kern is het aandeel koop het grootst, gevolgd door de huur corporatie. Het aandeel huur particulier is in elke kern duidelijk het kleinst. De kernen Tienhoven en Kedichem hebben vergeleken met de andere kernen het grootste aandeel koopwoningen, bij de kern Vianen is dit aandeel het kleinst (Figuur 11, Woonvisie Vijfheerenlanden, 2020).
2
Elke woning die samen met andere woonruimten c.q. bedrijfsruimten een geheel pand vormt. Hieronder vallen flats, galerij-, portiek-, beneden- en bovenwoningen, appartementen en woningen boven bedrijfsruimten, voor zover deze zijn voorzien van een buiten de bedrijfsruimte gelegen toegangsdeur (bron CBS.nl).
11
Figuur 11. Verdeling woningvoorraad, Woonvisie (bron: CBS 2019, bewerking Stec Groep 2019).
Samenvatting van opvallende kenmerken over wonen en demografie -
Relatief veel grote gezinnen. Veel kinderen tot 15 jaar. Grootste aantal migranten in Vianen, Leerdam en Hoef en Haag, in de rest relatief weinig. Net als landelijk wordt ook hier vergrijzing verwacht. In Leerdam en Vianen zijn de meeste meergezinswoningen en huurwoningen. De gemeente heeft een prima verhouding tussen meergezins - eengezinswoningen.
1.2 Voorzieningen In Figuur 14 worden de belangrijkste voorzieningen die aanwezig zijn in de verschillende dorpen en stadjes weergegeven. Voorzieningenniveau De stadjes Vianen en Leerdam hebben de meeste voorzieningen en vervullen de bovenlokale behoefte. Er wordt daarom een onderscheid gemaakt in de verzorgingskernen (Leerdam, Vianen Meerkerk, Lexmond, Ameide en Schoonrewoerd) en woonkernen (de overige dorpen). De verzorgingskernen hebben een aantal basisvoorzieningen, waaronder een supermarkt. De kleinere woonkernen hebben een laag voorzieningenniveau, met hooguit een café, lokale winkel of minimarkt (Woonvisie 2020, Google Maps 2022, Wmo 2021).
12
Maatschappelijke voorzieningen Alle dorpen hebben één of meerdere lagere scholen. In Vianen en Leerdam is daarnaast ook een middelbare school. De gemiddelde afstand tot de basisschool is 0,6 km en tot het voortgezet onderwijs 3,2 km (CBS, 2016, waarstaatjegemeente.nl). Kinderdagverblijven zijn niet in alle dorpen aanwezig. Er is geen informatie bekend over gastouderadressen. Met uitzondering van Hoef en Haag en Tienhoven a/d Lek is in elke woonplaats een dorpshuis aanwezig. Vianen, Leerdam, Meerkerk, Ameide en Lexmond hebben daarnaast een bibliotheek (WMO, 2021, zie Bijlage 1 - Sport en voorzieningen WMO). Verder zijn er binnen de gemeente 42 geloofsgemeenschappen en de daarbij behorende kerken en gebedshuizen. Culturele voorzieningen Leerdam en Vianen hebben een bovenlokale aantrekkingskracht op toeristen. Vianen en Leerdam hebben stadse allure met een historisch centrum. Vianen heeft een stedelijk museum. Daarnaast wordt in Vianen de Sleepbootdagen en de paardenmarkt gehouden. Landelijk bekend is het Glasmuseum in Leerdam. In Leerdam en in Vianen kunnen theatervoorstellingen worden bezocht bij Theater Vianen en Stadspodium GO. In Leerdam is ook een popschool aanwezig en in Vianen is een muziekschool. Horeca en recreatie Ook horecagelegenheden zijn vooral te vinden in Vianen en Leerdam.
In Meerkerk, Ameide, Lexmond, Hei- en Boeicop, Schoonrewoerd, Zijderveld, Tienhoven, Everdingen zijn één of enkele (eet)cafés of restaurants te vinden. Langs de Lek zijn vier campings te vinden. Bij Vianen ligt camperplaats Ponthoeve. In de Middelwaard ligt ook een jachthaven waarin een watersportvereniging is gevestigd. Langs het Merwedekanaal in het centrum van Vianen ligt een passantenhaven. In het middengebied zijn circa 8 campings te vinden. Bij Meerkerk ligt het enige huisjespark van de gemeente. Langs de Linge liggen geen campings, wel een hotel en twee camperplaatsen. Verder zijn er Bed & Breakfasts in de hele gemeente te vinden. In Vijfheerenlanden zijn meerdere natuurgebieden te vinden die open zijn voor publiek, bijvoorbeeld op www. Zuidhollandslandschap.nl staat welke toegankelijke natuur het Zuid-Hollands Landschap heeft opengesteld. Nabij Hoef en Haag en Hagestein kan men recreëren bij recreatieplas Everstein of recreatieplas de Put. Door de uiterwaarden van de Lek lopen op verschillende plekken paden. De Linge, Diefdijk en de linten zijn vooral aantrekkelijk voor fietsrecreatie. Op Figuur 12 en 13 zijn de recreatieve fiets- en wandelnetwerken weergegeven.
13
Figuur 12. Recreatief fietsknooppuntennetwerk (bron: Atlas Leefomgeving, Stichting Landelijk Fietsplatform, 2022).
14
Figuur 13. Recreatief wandelnetwerk met wandelknooppuntennetwerk (bron: Atlas Leefomgeving, Stichting Wandelnet, 2022).
Samenvatting van opvallende kenmerken over voorzieningen -
Voorzieningenniveau is passend bij schaal van de kernen. Basisvoorzieningen (school en ontmoetingsplek) is in elke kern aanwezig. Culturele voorzieningen en horeca is geconcentreerd in Leerdam en Vianen. Weinig recreatiemogelijkheden (horeca) langs rivieren.
15
Figuur 14. Voorzieningen (bron: gemeente Vijfheerenlanden).
16
1.3 Mobiliteit en bereikbaarheid Infrastructuur
Figuur 15. Wegennet, huidige wegcategorisering (bron: gemeente Vijfheerenlanden, 2022).
De gemeente wordt doorkruist door twee snelwegen, de A2 en de A27. Aan beide zijden wordt Vianen ingeklemd door de twee snelwegen en ligt nabij knooppunt Everdingen en is daarmee goed ontsloten voor autoverkeer. De keerzijde is dat de inwoners van Vianen geluidoverlast ervaren van de nabijheid van de snelwegen. De afritten aan beide snelwegen zijn uitgevoerd als onvolledig knooppunt, waardoor er veel sluipverkeer door Vianen gaat om drukte op knooppunt Everdingen te ontwijken. Ook dit geeft veel overlast. Leerdam is ontsloten op de A2 via de provinciale weg (N484) richting Zijderveld of de provinciale weg (N327) richting Beesd. Daarnaast is de A15 in zuidelijke richting te bereiken via de provinciale weg (N848). Daarmee is Leerdam goed bereikbaar vanaf alle richtingen, maar de afstand vanuit Leerdam is groter dan vanuit Vianen en Meerkerk. Lexmond, Meerkerk, Hagestein, Hoef en Haag, Zijderveld en een deel van het buitengebied liggen langs één van de snelwegen. Deze dorpen zijn goed ontsloten, maar ook hier geldt dat de dorpen overlast ervaren van de nabijheid van de snelwegen door sluipverkeer en/of geluidoverlast. Door het landelijk gebied lopen diverse smalle 60 km/h wegen die de overige buurtschappen en dorpen ontsluiten. De gemiddelde afstand in de gemeente tot een hoofdverkeersader is 2 km.
Dat is ongeveer gelijk aan het Nederlandse gemiddelde van 1,8 km (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl). 17
Openbaar vervoer Het openbaar vervoer netwerk is weergegeven in Figuur 16. In de gemeente kan gebruik gemaakt worden van enkele reguliere buslijnen die globaal tussen Vianen en Leerdam en tussen Vianen en Gorinchem lopen. Voor de verbinding in oost-westelijke richting kan gebruik worden gemaakt van de een belbus. Deze loopt over de Hei- en Boeicopseweg en over Leerbroekseweg/ Recht van Ter Leede. Verbinding met het landelijk OV-netwerk kan via de MerwedeLingelijn. Dit is de spoorlijn tussen Geldermalsen en Dordrecht. Inwoners kunnen opstappen in Leerdam of in Arkel, net over de gemeentegrens aan de zuidwestzijde. Verder kan gebruik worden gemaakt van twee grotere busstations, namelijk Lekbrug-West, aan de A2 in Vianen, en Meerkerk A27 - N214. Deze grotere busstations en het treinstation vormen de 3 HUB’s van de gemeente. Hubs zijn knooppunten of overstappunten van verschillende vervoersmiddelen, zoals voor openbaar vervoer, fietsen en auto’s. De gemiddelde afstand tot een treinstation is met 6,9 km hoger dan het Nederlands gemiddelde van 5 km (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl).
Figuur 16. Openbaar Vervoernetwerk conform 2020 (bron: Mobiliteitsplan Vijfheerenlanden).
18
Langzaam verkeer Niet overal zijn fietspaden vrijliggend aangelegd. Vrijliggende fietspaden zijn verkeersveiliger. Een overzicht van de fietspaden en wandelpaden is opgenomen in de volgende kaartbeelden (bron: Mobiliteitsplan Vijfheerenlanden). Verkeersveiligheid in Vijfheerenlanden Per 1.000 inwoners zijn er 12,4 verkeersongevallen tegen 7,8 landelijk (Gezondheidsbeleid 2021, BRON, 2019). De verkeersongevallen hebben voornamelijk materiele schade tot gevolg (zie onderstaande tabel). Over de periode 2014 - 2019 is het aantal verkeersdoden 23,3 per 100.000 inwoners tegen 16,1 per 100.000 inwoners landelijk gezien (Gezondheidsbeleid 2021, Bestand geRegistreerde Ongevallen in Nederland, 2014 - 2019). Daarmee is de verkeersveiligheid een punt van zorg. De bewoners geven bovendien een lage score aan de fietsvriendelijkheid en verkeersveiligheid binnen de gemeente (Gezondheidsbeleid 2021, Monitor Sociale Kracht, 2020). Tabel 1. Geregistreerde verkeersongevallen naar zwaarte (in %); bron: BRON, 2017-2020, waarstaatjegemeente.nl.
2017 VHL materiële schade letsel dodelijke afloop
81,6% 17,8% 0,6%
2018 NL
80% 19,4% 0,7%
VHL
86,4% 12,3% 1,3%
2019 NL
80,1% 19,3% 0,7%
VHL
80,2% 18,8% 1%
2020 NL
79,5% 19,9% 0,7%
VHL
83,4% 16,6%
NL
78,9% 20,5% 0,8%
Door de provincie Utrecht is een onderzoek uitgevoerd naar de verkeersveiligheid in Vijfheerenlanden, het Strategisch Plan Verkeersveiligheid (SPV risicoanalyse). Hierin zijn alle wegen waar de gemeente wegbeheerder van is beoordeeld op Duurzaam Veilige inrichtingskenmerken. Het gaat dan om de 50 km/h wegen, de doorgaande 30 km/h wegen. Op wegen die hierop slecht of matig scoren is het ongevalsrisico groter. Een groot deel van de wegen in het buitengebied van Vijfheerenlanden zijn waterschap wegen. Deze vallen buiten het beheer en de verantwoordelijkheid van de gemeente. De gemeente heeft haar eigen wegen onderzocht op veiligheid. In de volgende kaart worden de gemeentelijke wegen weergegeven die uit de analyse als niet veilig naar voren komen (score slecht of matig). Deze scores worden als basis gebruikt bij het identificeren van de risicolocaties en het opstellen van de oplossingsrichtingen. De overige wegen scoren goed of voldoende, of vallen onder verantwoordelijkheid van het Waterschap. Deze zijn niet opgenomen op de kaart. De vormtoetsen kennen verschillende inrichtingscriteria, passend bij de functie en het snelheidsregime van deze wegtypen. In totaal zijn voor elke type weg 5 criteria. Per criterium kan een weg 1 punt verdienen, dus in totaal 5 punten.
Daarbij geldt het volgende classificatiesysteem: Goed: 4 of meer punten Voldoende: 3 of 3,5 punten Matig: 2 of 2,5 punten Slecht: 1,5 of minder punten
19
De criteria worden onderstaand toegelicht. 30 km/h wegen: Aanwezigheid snelheid remmende maatregelen Verhardingstype (klinkers in plaats van asfalt) Herkenbaarheid van het snelheidsregime (geloofwaardigheid van het snelheidsregime) Oversteekbaarheid Kruispuntvorm en voorrangssituatie
50 km/h wegen: Kruispuntvorm (Bij kruisingen tussen 50 km/h wegen een rotonde of VRI) Vrij liggende fietspaden aanwezig Herkenbaarheid van het snelheidsregime (geloofwaardigheid van het snelheidsregime) Oversteekbaarheid Parkeerverbod op/langs rijbaan
Fietsinfrastructuur: Fietsinfrastructuur is een vrijliggend fietspad De fietsinfrastructuur is voldoende breed Kruisingen zijn ongelijkvloers, geregeld of voorrang Fietsinfrastructuur is een 1-richtingsfietspad Geen obstakels
20
Figuur 17. Risicoanalyse verkeersveiligheid op de gemeentelijk infrastructuur (bron: concept - januari 2023, gemeente Vijfheerenlanden).
Het gaat om de volgende wegen die uit de analyse als niet veilig naar voren komen (score slecht of matig). De nummers zijn zichtbaar op de kaart:
21
Gebruik verschillende mobiliteitsvormen In Vijfheerenlanden gebruikt men veruit het meest de auto, dan wel als bestuurder dan wel als passagier. Daarna verplaatst men zich het meest lopend of met de fiets. Het openbaar vervoer wordt het allerminst gebruikt. In vergelijking met Nederland is het autogebruik hoger en het gebruik van fiets of openbaar vervoer lager (CBS-OViN, 2017, waarstaatjegemeente.nl).
Nederland
Vijfheerenlanden
3 21
1111 19
2 33
18
37
16
14 27
24
Auto als bestuurder
Fiets
Auto als passagier
Lopen
Figuur 18. Verplaatsingen in procenten (bron: CBS-OViN, 2017, waarstaatjegemeente.nl).
Samenvatting van opvallende kenmerken over mobiliteit en bereikbaarheid -
Goed ontsloten voor autoverkeer, slecht via openbaar vervoer. Het gebruik sluit hierop aan. Er zijn weinig vrijliggende fietspaden. Veel smalle wegen waar zowel langzaam verkeer als auto’s over heen moeten. Dit heeft gevolgen voor de verkeersveiligheid. er gaat veel zwaar verkeer (agrarisch en van bedrijven) over de kleine wegen en door sommige dorpen. Er zijn relatief veel verkeersongelukken. Wel voornamelijk met materiële schade. Er is veel sluipverkeer ten gevolge van files op de snelwegen A2 en A27.
22
1.4 Leefbaarheid Leefbaarheid De gemeente scoort gemiddeld ruim voldoende tot goed in de Leefbaarometer (2018, zie Figuur 19). Binnen de gemeente worden in de Leefbaarometer alleen de wijken Leerdam-west en Vianen (wijk Vijfheerenlanden) zwak tot onvoldoende beoordeeld. De leefbaarheidssituatie van de woningen in Leerdam en Vianen is lager dan het Nederlands gemiddelde. En in de gehele gemeente wordt het voorzieningenniveau lager dan het Nederlands gemiddelde beoordeeld. In de woonenquête, die in 2019 door de Stec Groep is gehouden, wordt geconcludeerd dat het tekort aan voorzieningen vooral in de kleine woonkernen (tot 3.000 inwoners) de leefbaarheid onder druk zet (Woonvisie 2020).
Figuur 19. Leefbaarheidsscore (bron: Leefbaarometer 2018).
Sociale samenhang De gemeente heeft een goede sociale samenhang ten opzichte van het gemiddelde van Nederland (Leefbaarheidsscore, bron: Leefbaarometer 2018, zie Figuur 19). In het gemeentelijke gezondheidsbeleid (2021) wordt aangegeven dat bewoners, jong en oud, voldoende steun ontvangen indien nodig. Daarbij wordt opgemerkt dat er tekenen zijn dat de sociale samenhang en betrokkenheid bij elkaar afnemen: gevoelens van eenzaamheid onder de jeugd en ouderen nemen toe, het aantal bewoners dat geen problemen heeft bij aangaan/onderhoud van contacten neemt af, en pesten, onveiligheid op school en discriminatie worden als probleem ervaren door jongeren in sommige wijken en scholen. In bijna alle dorpen en kernen is een dorps- of wijkraad of een Oranjevereniging. Oosterwijk, Tienhoven a/d Lek, Leerbroek en Nieuwland hebben dat niet. In Zijderveld ook niet, maar daar is een actief kerkgenootschap (WMO, 2021, zie Bijlage 1 - Sport en voorzieningen WMO). 23
Tabel 2. Indicatoren sociale omgeving, (bron: Gezondheidsbeleid 2021 in procenten, gemeente Vijfheerenlanden).
Indicator sociale omgeving bewoners dat zich veilig voelt in de wijk (Inwonerspanel, 2020) bewoners dat zich eenzaam voelt (Inwonerspanel, 2020) 13- – 17-jarigen dat zich matig/ernstig eenzaam voelt (GGD, 2019) bewoners dat voldoende steun heeft bij problemen (MSK, 2020) bewoners dat geen problemen heeft bij aangaan/onderhoud van contacten (MSK, 2020)
Vijfheerenlanden (in %)
Referentie (in %)
94
-
16
12 (2016)
15
11 (Utrecht)
82
82 (2016)
86
89
Sociale veiligheid De gemeente is over het algemeen behoorlijk veilig voor wat betreft openbare orde en criminaliteit (waarstaatjegemeente.nl). Op alle indices scoort Vijfheerenlanden beter dan het landelijk gemiddelde. In de gemeente zijn minder misdrijven en minder meldingen voor (ex-)partnergeweld en kindermishandeling (zie Figuur 20). Ook zijn er minder diefstallen dan het landelijk gemiddelde (zie Figuur 21). Bovendien is de veiligheidsbeleving hoger dan het gemiddelde van Nederland. Dat sluit aan op de uitkomsten van het inwonerspanel, waarin 94% aangeeft zich veilig te voelen in hun wijk (Gezondheidsbeleid 2021). De politie is in 83,3% van de gevallen binnen 15 minuten aanwezig na een prio-1 melding. Wel zijn er in Vijfheerenlanden gemiddeld over de afgelopen jaren meer klachten geweest over jeugdoverlast. Ook zijn er in de gemeente gemiddeld meer slachtoffers van digitale criminaliteit (Gezondheidsbeleid 2021).
Totaal misdrijven
Veilig Thuis-meldingen kindermishandeling
Veilig Thuis-meldingen (ex-)partnergeweld
Politieregistraties overlast jeugd 0 Nederland
20
40
60
80
100
120
Vijfheerenlanden
Figuur 20. Openbare orde en veiligheid, per 10.000 inwoners (bron: waarstaatjegemeente.nl Politie derde kwartaal 2021).
24
Diefstal en inbraak naar type - Woning
Diefstal en inbraak naar type - Zakkenrollerij
Diefstal en inbraak naar type - Box/garage/schuur
0 Nederland
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
Vijfheerenlanden
Figuur 21. Diefstal en inbraak naar type, per 10.000 inwoners (bron: waarstaatjegemeente.nl, Politie, derde kwartaal 2021).
Sociaaleconomische status In de gemeente heeft 5% van de huishoudens een laag inkomen ten opzichte van 6,7% in de regio Utrecht (GGDRU, 2020, gezondheidsmonitor) en 7,7% landelijk (CBS, 2019, zie Figuur 22). Dit percentage ligt de laatste jaren steeds rond de 5%. Het aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen is iets gedaald (zie Figuur 23). In vergelijking met Nederland hebben in de gemeente minder mensen een bijstandsuitkering (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In Vijfheerenlanden is dat 3,1% en in Nederland 5,1% van het totaal aantal huishoudens. 6,2
6 5,8 5,6
5,5 5,3
5,4
5,2
5,2
5,0 4,9
5
4,8 4,6 2015
2016
2017
2018
2019
Figuur 22. Huishoudens met een laag inkomen (in procenten) (bron: Gezondheidsmonitor, 29-11-2021; CBS).
25
Figuur 23. Kinderen in een huishouden met een laag inkomen (in procenten) (bron: Gezondheidsmonitor, 29-11-2021; CBS).
Samenvatting van opvallende kenmerken over leefbaarheid -
Procentueel neemt het aantal inwoners dat zich eenzaam voelt iets toe. Er is sprake van een goede sociale cohesie al zijn er tekenen dat de sociale samenhang en betrokkenheid bij elkaar afnemen. Leerdam West en wijk Vijfheerenlanden scoren minder goed op leefbaarheid. Vijfheerenlanden is een veilige gemeente, men voelt zich ook veilig. Er zijn minder mensen met een laag inkomen dan gemiddeld in Nederland.
1.5 Economie Werklandschappen In totaal zijn er in de gemeente elf werklandschappen. In totaal gaat het om 355 ha bruto / 275 ha netto werklandschappen die gezamenlijk voor circa 33% van de werkgelegenheid in de gemeente zorgen. Bij Meerkerk, Vianen en Leerdam zijn de meeste bedrijventerreinen aanwezig. Bij Vianen is een groot geluidgezoneerd bedrijventerrein aanwezig (Centrum de Hagen de Biezen). Daarnaast is er in Leerdam en in Schoonrewoerd een gezoneerd industrieterrein (resp. de Glasfabriek en de Zuivelfabriek Schoonrewoerd).
26
Figuur 24. Geluidgezoneerde terreinen (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht, 2020).
Specifieke kantoorlocaties zijn alleen bij Vianen te vinden. In de gemeente liggen een aantal grotere, goed ontsloten werklandschappen, namelijk Vianen De Hagen en De Biezen, Vianen - Gaasperwaard, Meerkerk (I-IV) en Leerdam Nieuw Schaik. Werklandschap Ameide - Aan de Zodenslag is ingesloten door woonwijken en heeft een slechte interne en externe bereikbaarheid. Het is een wat ouder bedrijventerrein met panden van 50 jaar of ouder. Een aantal kleinschalige, maar goed functionerende werklandschappen zijn Lexmond - De Bull en Lexmond - Kortenhoeven, Leerbroek, Schoonrewoerd - Steenoven (Kaasfabriek) en Nieuwland Zijlkade. Leerdam Lingedijk (Glasfabriek) is een geluid gezoneerd industrieterrein. Het heeft een goede bereikbaarheid over de Linge maar de ontsluiting op de dijk is een aandachtspunt vanwege de combinatie met het recreatieverkeer, waaronder veel fietsers. In Bijlage 2 - Bestaande situatie bedrijventerreinen is meer informatie over de bedrijventerreinen opgenomen.
27
Figuur 25. Werklandschappen (bron: gemeente Vijfheerenlanden).
Landbouw (aantallen, ligging, type bedrijven) In 2021 waren er in Vijfheerenlanden de volgende agrarische bedrijven: Tabel 3. Aantal bedrijven per type landbouw (bron: CBS, https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/80781ned/table?ts=1642437981829).
Type landbouwbedrijven Aantal landbouwbedrijven, totaal Akkerbouw Tuinbouw open grond - waarvan fruitteelt Grasland en groenvoedergewassen Graasdieren Hokdieren
Aantal bedrijven 2021 297 18 78 71 265 230 8
28
In de Figuur 26 en Figuur 27 is de ligging van de verschillende typen agrarische bedrijven weergegeven, in Figuur 28 in procenten.
Figuur 26. Agrarische bedrijven zonder dieren (bron: provincie Utrecht).
29
Figuur 27. Ligging en type bedrijven in Vijfheerenlanden – met dieren (bron: provincie Utrecht).
1% 3% 13%
39%
44%
Akkerbouw Tuinbouw open grond (vrnl fruit) Grasland en groenvoeder gewassen Graasdieren Hokdieren Figuur 28. Type agrarische bedrijven, in procenten (bron: CBS 2021).
30
Werkgelegenheid In totaal heeft Vijfheerenlanden 29.081 arbeidsplaatsen (peildatum 1-04-2020). Daarmee heeft de gemeente met circa 4% van alle arbeidsplaatsen van de provincie Utrecht een heel gemiddeld aanbod aan werkgelegenheid. De meeste werkgelegenheid zit in de groot- en detailhandel. Ook de sectoren bouwnijverheid en gezondheids- en welzijnszorg hebben veel arbeidsplaatsen (zie Figuur 29. Aantal arbeidsplaatsen (in aantallen) (bron: Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) 2020).Figuur 29). Het aantal arbeidsplaatsen in de bouwnijverheid en groot- en detailhandel is een stuk meer dan het provinciaal gemiddelde. In de sectoren zakelijke en financiële dienstverlening, overheidsinstellingen en onderwijs zijn juist gemiddeld minder arbeidsplaatsen dan gemiddeld in de provincie Utrecht. Het aantal arbeidsplaatsen in sinds 2010 met circa 4.000 plaatsen toegenomen. Het meeste daarvan is te vinden in de zakelijke dienstverlening, bouwnijverheid en de horeca. De gemeente telt in totaal 5.600 bedrijfsvestigingen. Meer dan de helft van de bedrijfsvestigingen behoren tot de sectoren Zakelijke dienstverlening, Nijverheid en energie en Handel en horeca (zie Figuur 31). In vergelijking met het Nederlandse gemiddelde zijn hier meer bedrijven in de categorie Nijverheid en energie, namelijk 22% ten opzichte van 16% als Nederlands gemiddelde.
Het aantal bedrijven groeit (zie Figuur 30).Vijfheerenlanden heeft gemiddeld iets meer zzp’ers ten opzichte van Nederland, namelijk 13,4% ten opzichte van 11,7% (CBS, 2019, waarstaatjegemeente.nl). Zzp’ers zijn in Vijfheerenlanden vooral te vinden in de commerciële dienstverlening (bedrijfstypen G-N).
31
0
Energie
54 1
Winning van delfstoffen
356 241
Waterdiensten
Onroerend goed
513 495 416
Financiële instellingen
Cultuur, sport en recreatie
Overheid
Overige dienstverlening
Landbouw, bosbouw en visserij
Overige zakel. dienstverl.
Onderwijs
Vervoer en opslag
Horeca
Informatie en communicatie
Advisering
Industrie
Gezondheids- en welzijnszorg
Bouwnijverheid
Groot- en detailhandel
Arbeidsplaatsen
6.749
3.631
3.136
2.668 2.518
2.069
1.581 1.460 1.185 1.095 913
Figuur 29. Aantal arbeidsplaatsen (in aantallen) (bron: Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) 2020).
32
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0 2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Landbouw, bosbouw en visserij
Nijverheid en energie
Handel en horeca
Vervoer, informatie en communicatie
Financiële diensten, onroerend goed
Zakelijke dienstverlening
2020
Cultuur, recreatie, overige diensten Figuur 30. Groei van bedrijven per type (in aantallen) in de afgelopen jaren (bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021, CBS).
Landbouw, bosbouw en visserij
7
10
Nijverheid en energie 22
Handel en horeca
24 Vervoer, informatie en communicatie Financiële diensten, onroerend goed Zakelijke dienstverlening 19
9 9
Cultuur, recreatie, overige diensten
Figuur 31. Bedrijfsvestigingen in procenten (bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021; gegevens CBS 2020).
33
Beroepsbevolking De beroepsbevolking (de inwoners die betaald werk hebben, of recent naar betaald werk hebben gezocht, tussen 15 tot 75 jaar) bestaat uit iets meer dan de helft van het aantal inwoners. De netto arbeidsparticipatie (het percentage van de beroepsbevolking dat werkt) ligt op 71%. Dat is iets meer dan het Nederlands gemiddelde van 69%. Het gemiddelde inkomen per inwoner ligt € 700 lager dan het Nederlandse gemiddelde (CBS, 2019). De verdeling tussen zelfstandigen en mensen in loondienst is heel vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde (zie Figuur 32), namelijk 17% en 83% ten opzichte van 16% en 84%. In Vijfheerenlanden zijn relatief meer laag en middelbaar opgeleiden dan het Nederlandse gemiddelde (zie Figuur 33). Het aandeel van de beroepsbevolking met een laag onderwijsniveau is licht gedaald de afgelopen 4 jaar (CBS-2016-2020, waarstaatjegemeente.nl). 83% 71%
17%
Netto arbeidsparticipatie
Percentage werknemers
Percentage zelfstandigen
Figuur 32 Arbeidsparticipatie.
34,1 24,7
31,7 23,1
21,7 16,4
Opleidingsniveau laag
Opleidingsniveau middelbaar Vijfheerenlanden
Opleidingsniveau hoog
Nederland
Figuur 33. Beroepsbevolking in procenten (bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021; gegevens CBS 2019).
34
Werkeloosheid Het werkeloosheidspercentage ligt in Vijfheerenlanden iets lager dan gemiddeld in Nederland, namelijk 3,0% ten opzichte van 3,8% (CBS, 2016-2021, waarstaatjegemeente.nl). Het werkloosheidspercentage is, net als in heel Nederland, gedaald. De daling heeft ingezet vanaf 2014. Samenvatting van opvallende kenmerken over economie -
-
Werklandschap Ameide - Aan de Zodenslag vormt een aandachtspunt, want het is ingesloten door woonwijken en heeft een slechte interne en externe bereikbaarheid. Het is een wat ouder bedrijventerrein met panden van 50 jaar of ouder. De ontsluiting van de Glasfabriek is een aandachtspunt. In vergelijking met het Nederlandse gemiddelde zijn hier meer bedrijven in de categorie Nijverheid en energie, namelijk 22% ten opzichte van 16% als Nederlands gemiddelde. Vijfheerenlanden heeft gemiddeld iets meer zzp’ers ten opzichte van Nederland, namelijk 13,4%. Het gemiddelde inkomen per inwoner ligt € 700,00 lager dan het Nederlandse gemiddelde (CBS, 2019). In Vijfheerenlanden zijn relatief meer laag en middelbaar opgeleiden dan het Nederlandse gemiddelde. Meeste sectoren zijn gericht op lage opleidingsniveau en opleidingsniveau en arbeidsaanbod sluit op elkaar aan.
35
2. Ambitie gezond leven Milieugezondheidsrisico’s Veel van de klassieke grijze milieuthema’s hebben een directe relatie met gezondheid: luchtkwaliteit, geluidkwaliteit, bodemkwaliteit, aanwezigheid asbest, hoogspanningsleidingen, licht en geur. Voor al deze onderwerpen zijn normen wettelijk vastgelegd, gebaseerd op de gevolgen voor de gezondheid van de mens. Het wil echter niet zeggen dat als aan de wettelijke normen wordt voldaan, geen schadelijke effecten kunnen optreden voor de gezondheid. Vooral een stapeling van verschillende negatieve invloeden heeft alsnog een negatief effect op gezondheid. Naast deze grijze milieuthema's zijn ook andere onderwerpen belangrijk binnen het thema gezondheid. Hierbij moet gedacht worden aan bijvoorbeeld roken, eenzaamheid en overgewicht. Luchtkwaliteit Door verkeer, industrie, landbouw en huishoudens komen verontreinigende stoffen zoals fijn stof en stikstofdioxide (NO2) in de lucht. De concentratie van vervuilende stoffen in de Nederlandse lucht nam de afgelopen decennia af, omdat veel bedrijven en ook wegverkeer schoner zijn geworden. Ondanks die verbetering brengt luchtverontreiniging nog steeds schade toe aan natuur en de gezondheid van mensen. Blootstelling aan fijn stof en ozon kan gezondheidsschade veroorzaken, vooral het ontstaan en verergeren van aandoeningen van hart- en vaatstelsel en luchtwegen en longen.
De Gezondheidsraad schat dat concentraties fijn stof, stikstofdioxide en ozon tot 12.000 vroegtijdige sterfgevallen per jaar leiden. In de natuur bedreigt luchtverontreiniging de diversiteit aan planten- en dierensoorten. Normen In Europees verband zijn afspraken gemaakt over de luchtkwaliteit. Veel van de wettelijke normen komen direct uit Europese richtlijnen. In de Nederlandse wetgeving zijn ze vastgelegd in de Wet milieubeheer. Voor fijn stof zijn verschillende grenswaarden vastgesteld, voor roet (nog) niet. Voor fijn stof PM10 is bepaald dat de concentratie gemiddeld per jaar niet hoger mag zijn dan 40 microgram per kubieke meter (µg/m³). Voor en PM2,5 is dit 25 (µg/m³). Voor stikstofdioxide is de grenswaarde 40 µg/m³ per jaar. Onder de Omgevingswet blijven deze wettelijke normen hetzelfde. De World Health Organisation (WHO) stelt voor de buitenlucht zogenaamde Air Quality Guidelines op. Deze WHO-advieswaarden zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar de gezondheidseffecten van blootstelling aan luchtverontreiniging. In september 2021 heeft zij de advieswaarden aangescherpt: voor fijnstof PM2.5 is deze gehalveerd naar 5 µg/m³, voor fijnstof PM10 is deze 15 µg/m³ en voor stikstofdioxide (NO2) is de advieswaarde nu 10 µg/m³. Dit is een advieswaarde, geen wettelijke norm.
Algemeen wordt aangenomen dat er geen niveau (drempelwaarde) is waaronder geen gezondheidseffecten zullen optreden. Elke verbetering van de luchtkwaliteit levert gezondheidswinst op. Stikstofdepositie heeft gevolgen voor planten en daarom heeft een te hoge stikstofdepositie gevolgen voor de natuur en de biodiversiteit. In hoofdstuk 3 gaan we hier op in. 36
Luchtkwaliteit in Vijfheerenlanden Fijn stof (PM10 en PM2,5) De blootstelling aan PM10 is in Vijfheerenlanden groter dan gemiddeld in Nederland (RIVM, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In figuren 34 - 36 worden de concentraties fijn stof in Vijfheerenlanden weergegeven. In Vijfheerenlanden ligt de fijnstof concentratie PM2,5 ruim onder de jaargemiddelde grenswaarde van 25 µg/m³. In het grootste deel van de gemeente is de concentratie 11-12 µg PM2,5 /m³. Alleen bij de snelwegen, in een deel van Vianen en in een deel van Leerdam ligt de concentratie iets hoger, namelijk op 12-13 µg PM2,5 /m³. In de gehele gemeente wordt voldaan aan de grenswaarde voor fijnstof PM10 van 40 µg/m³. Rondom de snelwegen en de kernen ligt de concentratie het hoogst, op 20-21 µg PM10/m³. Hoe verder van de snelwegen en kernen hoe lager de concentratie. In het landelijk gebied is de concentratie 18-19 µg PM10/m³. Door samenklontering van ultra fijn stof ontstaat roet, oftewel elementair koolstof. De hoogste concentraties roet komen langs wegen voor. De stof is, net als stikstofdioxide en fijnstof, slecht voor de gezondheid. Gemiddeld is de roetconcentratie in drukke straten 1.5-2.0 µg/m³, in stedelijk gebied 0.9-1.5 µg/m³ en in gebieden buiten de steden 0.5-1.0 µg/m³. In Vijfheerenlanden ligt de concentratie roet bij de A2 boven de 1,5 µg/m³. Bij de A27 ligt de concentratie op 1,3 - 1,5 µg/m³.
Hoe verder van de snelwegen, hoe lager de concentratie. Ook hier is te zien dan Vianen meer last heeft van luchtvervuiling door roet dan de andere kernen en het buitengebied. Dit is te zien in Figuur 36.
37
Figuur 34. Concentratie Fijnstof (PM2,5) (bron: Omgevingsdienst regio Utrecht).
Figuur 35. Concentratie Fijnstof (PM10) (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht).
38
Figuur 36. Concentratie elementair koolstof (roet) (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht).
Stikstof Stikstof (N2) is een kleur- en reukloos gas dat overal om ons heen is. Ongeveer 78% van alle lucht bestaat uit stikstof. Stikstof is van zichzelf niet schadelijk voor mens en milieu, maar er zijn ook verbindingen van stikstof in de lucht die wel schadelijk kunnen zijn. Dit zijn stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3). Stikstofoxiden (NOx) komen vooral in de lucht terecht door uitlaatgassen van het verkeer en de uitstoot van industrie, en zijn schadelijk voor de gezondheid. Ammoniak (NH3) komt met name van dieren in de veeteelt. Een klein deel komt uit overige bronnen zoals industrie, de bouw en het verkeer. Ammoniak is alleen schadelijk voor de gezondheid in hele hoge concentraties. In de buitenlucht is de ammoniakconcentratie bijna nooit zo hoog. Stikstofdioxide, NO2, wordt vooral uitgestoten door het verkeer en is ook een factor voor luchtverontreiniging, maar het effect op gezondheid is minder groot dan van fijn stof en ozon. Blootstelling aan stikstofdioxide (NO2) kan leiden tot een verminderde longfunctie, een toename van luchtwegklachten en astma-aanvallen en een verhoogde gevoeligheid voor infecties. De blootstelling aan NO2 is in Vijfheerenlanden groter dan gemiddeld in Nederland (RIVM, 2020, waarstaatjegemeente.nl). Voor stikstofdioxide (NO2) geldt een jaargemiddelde grenswaarde van 40 µg/m³.
De snelwegen zijn verantwoordelijk voor een concentratie van 20-25 µg NO2/m³ en op sommige plekken zelf 25-30 µg NO2/m³. Door de ligging nabij een knooppunt en twee snelwegen heeft de kern Vianen te maken met 39
een redelijk hoge concentraties. De grenswaarde wordt nergens overschreden. In het landelijk gebied neemt de concentratie af tot 14-16 µg NO2/m³. Dit is te zien in Figuur 37.
Figuur 37. Concentratie Stikstof (NO2) (bron: Omgevingsdienst Regio Utrecht).
Geluid De omgevingskwaliteit ten aanzien van het thema geluid wordt in de gemeente Vijfheerenlanden vooral bepaald door provinciale en rijkswegen (o.a. N 484, A2 en A27) en bedrijven binnen de gemeente en in de omliggende gemeenten en het spoor. Gevolgen van al deze activiteiten kunnen voor inwoners verschillend zijn en variëren van bezorgdheid tot ernstige hinder en zelfs gezondheidsproblemen. In Figuur 38 wordt het geluidniveau in Vijfheerenlanden weergegeven, veroorzaakt door weg- en railverkeer en als gevolg van gezoneerde industrieterreinen.
40
Figuur 38. Geluid alle bronnen (bron: Atlas Leefomgeving, RIVM, 2021).
Geluid van wegen De geluidbelasting als gevolg van wegverkeer wordt uitgedrukt in Lden (Lday-evening-night), de maat voor de gemiddelde geluidsbelasting over een etmaal. De geluidbelasting 's avonds en 's nachts wordt hierbij veel zwaarder meegerekend dan die van overdag, omdat het geluid dan hinderlijker is. Lawaai in onze woonomgeving leidt vooral tot hinder en slaapverstoring. Op 10 oktober 2018 heeft de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) haar nieuwe gezondheidskundige richtlijnen voor omgevingsgeluid gepubliceerd waarin is opgenomen dat het lawaai van wegverkeer onder de 53 dB zou moeten blijven. Direct langs rijks- en provinciale wegen en hoofdwegen door de gemeente is sprake van een hoge geluidbelasting (boven de 60 dB). Langs de erfontsluitingswegen voldoet het geluidsniveau over het algemeen aan de voorkeursgrenswaarde. Voor woningen geldt een voorkeursgrenswaarde van 48 dB.
Geluid railverkeer Rondom het spoor bij Leerdam geldt een geluidzone. Deze is weergegeven in Figuur 39. 41
Figuur 39. Geluid railverkeer (bron: kaart atlas leefomgeving).
Geluid industrielawaai In artikel 53 van de Wet geluidhinder wordt beschreven aan welke regels voldaan moet worden om een industrieterrein de status 'gezoneerd' te geven. Het doel van zonering is het ruimtelijk scheiden van industrieterreinen waarop bedrijven zijn gevestigd die veel lawaai veroorzaken (de zogenaamde (grote) lawaaimakers) enerzijds en anderzijds woningen en andere geluidgevoelige bestemmingen. Rondom de gezoneerde terreinen ligt een wettelijke zone. Ter plaatse van de zonegrens en daar buiten mag de geluidbelasting vanwege het industrieterrein niet hoger zijn dan 50 dB(A) etmaalwaarde. Binnen deze geluidzone is een hoger geluidniveau mogelijk dan 50 dB. Binnen de gemeente liggen drie gezoneerde industrieterreinen: de Glasfabriek in Leerdam, de Kaasfabriek in Schoonrewoerd en De Hagen de Biezen in Vianen. Er zijn ook twee gezoneerde terreinen in buurgemeenten met een zone over VHL (zie Figuur 24. Geluidgezoneerde terreinen). Geluid als gevolg van windturbines In Vijfheerenlanden staan op dit moment 3 windturbines, dicht bij de A27. Kaart X geeft een globaal beeld van de hoeveelheid geluid als gevolg van deze windturbines.
42
Figuur 40. Geluid van bestaande windturbines (bron: Atlas Leefomgeving, RIVM 2020).
Stiltegebieden Twee gebieden binnen de gemeente zijn aangewezen als stiltegebied, namelijk het gebied gelegen tussen de A27 en de Lek en het landelijk gebied globaal tussen de A27 en de N484 (zie Figuur 41). In de stille kern geldt een gemiddeld geluidsniveau over een etmaal van maximaal 40 dB(A). In de bufferzone is 45 dB(A) toegestaan. Binnen de stiltegebieden zijn activiteiten die de stilte negatief beïnvloeden niet toegestaan, de regels die hierover gelden zijn opgenomen in de provinciale omgevingsverordening. Gebiedseigen geluid is wel toegestaan.
43
Figuur 41. Stiltegebieden (bron: provincie Utrecht).
Geur Een bron van geuroverlast kan zijn de aanwezigheid van veehouderijen in de directe nabijheid van woningen. Binnen de gemeente zijn verspreid een aantal woningen met een geurbelasting hoger dan 6 ouE/m³ ten gevolge van veehouderijen. Bij een geurbelasting van 6 ouE/m³ is nog sprake van een redelijk goed leefklimaat. Als de geurbelasting hoger wordt, dan is dat niet meer het geval en wordt het matig of zelfs slecht. De meeste geur belaste woningen zijn in de omgeving van Meerkerk en Vianen te vinden.
44
Figuur 42. Geurbelaste woningen (geurbelasting groter dan 6 ouE/m3 (bron: webkaart provincie Utrecht).
Dit betreft geur van intensieve veehouderijen. Een bron van geuroverlast die steeds vaker wordt ervaren is het gebruik van houtkachels of allesbranders. Jaarlijks komen hierover bij de gemeente enkele klachten binnen. Omgevingsveiligheid Externe veiligheidsrisico’s zijn risico’s ten gevolge van transport van gevaarlijke stoffen over weg, over het water, via buisleidingen en het gebruik van gevaarlijke stoffen in inrichtingen (LPGtankstation en zware chemie). In Vijfheerenlanden gelden risico’s op het gebied van gevaarlijke stoffen vanwege inrichtingen en vanwege transport over de A2, A27, provinciale en gemeentelijke wegen en over de Lek. Verspreid door het gebied zijn verschillende inrichtingen met een installatie aanwezig, waarvoor externe veiligheidsrisico’s gelden. Er zijn een aantal tankstations met LPG-vulpunten aanwezig. Een aantal bedrijven heeft propaan opgeslagen. Bij het zwembad in Vianen ligt chloor opgeslagen en in de kaasfabriek in Schoonrewoerd is een ammoniakkoelinstallatie aanwezig. Bij de glasfabriek in Leerdam zijn zuurstoftanks aanwezig. Voor alle inrichtingen worden de wettelijke richtlijnen gevolgd ten aanzien van externe veiligheid. Voor de gemeente Vijfheerenlanden gelden geen bijzondere en afwijkende risico’s. In Figuur 43 worden risicobronnen weergegeven (bron landelijke risicokaart).
45
Het betreft hier een mogelijke risicosituatie: met brandbare/explosieve stof in open lucht, of met giftige stof in open lucht. Concreet in, dan wel bij de volgende situaties: opslaglocaties voor gevaarlijke stoffen; productie van gevaarlijke stoffen; verwerking van gevaarlijke stoffen; gebruik van gevaarlijke stoffen; vervoer gerelateerde inrichtingen, voor zover deze mogelijk een relevant effect hebben buiten de inrichting. Naast het vervoer van gevaarlijke stoffen met schepen over vaarwegen of met vrachtwagens, worden ook stoffen vervoerd via buisleidingen. Naast een aantal stoffen ten behoeve van de chemische industrie gaat het hierbij met name om aardgas. Er lopen een paar buisleidingen door Vijfheerenlanden.
46
Figuur 43. Risicokaart (bron: Atlas Leefomgeving).
47
Over een aantal wegen vindt vervoer van gevaarlijke stoffen plaats:
Figuur 44. Gevaarlijke stoffen routes in de gemeente Vijfheerenlanden (bron: risicokaart.nl).
48
Routering gevaarlijke stoffen Door de minister van Infrastructuur en milieu zijn routeplichtige stoffen aangewezen waarvoor een gemeente een routeringsbesluit kan nemen. Wanneer een transporteur dergelijke gevaarlijke stoffen af moet leveren dan dient hij gebruik te maken van de aangewezen route. Als hij hiervan wil afwijken, dan moet hij een ontheffing van de routering aanvragen bij de gemeente. Voor een aantal bedrijventerreinen is door het gemeentebestuur een algemene ontheffing om af te mogen wijken van de aangewezen route gevaarlijke stoffen. Voor het vervoer van routeplichtige gevaarlijke stoffen over wegen binnen een dergelijk bedrijventerrein hoeft een transporteur daarom geen individuele ontheffing meer aan te vragen.
Bodemkwaliteit Het afvoeren van vrijkomende grond bij werkzaamheden en het aanvoeren van grond kost veel geld. Daarom wordt al jaren geprobeerd vrijkomende grond elders nuttig toe te passen. Het is hierbij van belang dat de grond die toegepast wordt van vergelijkbare of betere kwaliteit is, zodat de bodemkwaliteit niet slechter wordt. Om zicht te hebben op de kwaliteit van de bodem is de ‘Bodemkwaliteitskaart Vijfheerenlanden’ opgesteld. Deze geeft zicht op de kwaliteit, verdeeld in klassen naar de functie waar deze geschikt voor is. Onderscheiden worden de klassen achtergrondwaarde (schoon), wonen (licht verontreinigd) en industrie (matig verontreinigd) (zie Figuur 45). De zones op de kaart zijn tot stand gekomen op basis van verschillen in bodemopbouw, historisch en huidig bodemgebruik en chemische kwaliteit. De volgende stoffen zijn opgenomen in de kaart: arseen, koper, cadmium, lood, zink, kwik, chroom, nikkel en polycyclische aromaten (PAK, een groep van 10 stoffen). Van belang hierbij is wel, dat mogelijke (punt)verontreinigingen niet zijn opgenomen in de kaart. Alhoewel de kaart bedoeld is om na te gaan of vrijkomende grond elders in de gemeente of daarbuiten toegepast kan worden, geeft deze ook inzicht in de algemene bodemkwaliteit van het gemeentelijke grondgebied.
49
Figuur 45. Bodemkwaliteitskaart (bron: gemeente Vijfheerenlanden).
De zones in de bodemkwaliteitskaart hebben de volgende betekenis: Tabel 4. Bodemkwaliteitskaart (bron: gemeente Vijfheerenlanden).
Naast deze kaart is er ook een specifieke bodemkwaliteitskaart opgesteld over de stofgroep PFAS, zie Figuur 46. PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) is een verzamelnaam van een groot aantal individuele fluorverbindingen. Hiertoe behoren onder meer de stoffen perfluoroctaanzuur (PFOA), perfluoroctaansulfonaat (PFOS) en GenX. Een belangrijke stof binnen deze groep is PFOA, welke gebruikt is door het bedrijf Chemours in Dordrecht. Als gevolg hiervan is de lokale achtergrondwaarde voor PFOA in een deel van Vijfheerenlanden relatief hoog. Vrijkomende grond afkomstig uit de gemeente, kan daardoor niet zomaar elders toegepast worden. 50
Figuur 46. PFAS (bron: gemeente Vijfheerenlanden).
Bodem, onderzoeken en saneringen In de afgelopen decennia zijn er veel bodemonderzoeken uitgevoerd in de gemeente. De reden voor een bodemonderzoek kan divers zijn. Vaak is er sprake van bouwactiviteiten of weg- en rioleringswerkzaamheden. Ook bij bedrijven kan een bodemonderzoek verplicht zijn bij het starten of beëindigen van bepaalde activiteiten. Slechts in een paar gevallen is geconstateerd dat er sprake is van een omvangrijke verontreiniging waarbij een bodemsanering uitgevoerd moe(s)t worden. Sanering kan uitgevoerd zijn door het verwijderen van verontreinigde grond en/of grondwater dan wel het inpakken/isoleren hiervan. Plaatselijk kan derhalve sprake zijn van restverontreinigingen in de bodem die een beperking kunnen opleveren voor eventuele nieuwe ontwikkelingen. 51
De bodem kan door verschillende oorzaken in het verleden verontreinigd zijn geraakt: -
Voormalige en huidige bedrijfsactiviteiten; gedempte sloten; oude stortplaatsen; oude ophooglagen/toepassen baggerspecie; toepassen teerhoudend asfalt; puin in de bodem en onder wegfunderingen; verweer van asbesthoudende daken.
Gezonde leefstijl De gezondheid wordt door ruim 80% van de inwoners als goed ervaren (Gezondheidsmonitor, CBS, 2020). De mogelijkheid om een gezonde leefstijl te ontwikkelen wordt beïnvloed door eventuele aandoeningen. De cijfers van het CBS blijkt dat de inwoners van Vijfheerenlanden geen afwijkend beeld laten zien ten aanzien van ziekte of aandoeningen (Gezondheidsmonitor, CBS, 2020). Een gezonde leefstijl houdt o.a. in dat je voldoende beweegt. Lopen en fietsen zijn daarom belangrijk. Door de gemeente lopen verschillende fiets- en wandelroutes, zie Figuur 47. Deze sluiten aan op een regionaal routenetwerk. Tussen Leerdam en Vianen zijn doorlopende vrijliggende fietspaden aanwezig. In het overige deel van de gemeente moet de fietser de weg delen met auto’s en zwaar verkeer (agrarisch- en vrachtverkeer). Ook is meestal geen apart wandelpad aanwezig. Op de Kernindicator Beweegvriendelijke omgeving (RIVM, 2021) scoort de gemeente niet heel goed ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Alleen binnen de meeste kernen wordt een goede score gegeven. Het landelijk gebied van de gemeente ligt onder het Nederlands gemiddelde qua beweegvriendelijkheid. Daarentegen ligt het gemiddeld aantal personen dat aan de beweegrichtlijn voldoet met 48% hoger dan het landelijk gemiddelde landelijk van 46% (GGD, 2020, Lokaal gezondheidsbeleid 2021, zie Figuur 49).
In de omgeving Meerkerk, Ameide, Vianen en Hei- en Boeicop beweegt men gemiddeld meer dan in de overige gebieden (zie Figuur 49). Verder blijkt uit de Gezondheidsmonitor dan de helft van de beroepsbevolking lopend of fietsend naar het werk gaat en bijna de helft van de inwoners wekelijks sport. Uit de gezondheidsmonitor blijkt verder dat er vergeleken met het Nederlands gemiddelde procentueel iets minder mensen vrijwilligerswerk doen, iets meer mensen roken, iets minder mensen overgewicht hebben en iets meer mensen een drinker zijn. (Gezondheidsmonitor, CBS, 2020, zie ook Figuur 50). Uit de Gezondheidsmonitor blijkt verder dat de ervaren gezondheid vergelijkbaar is met het Nederlands gemiddelde (zie Figuur 51). Figuur 51. Gezondheid: Goed ervaren gezondheid of aandoeningen in procenten (bron: Gezondheidsmonitor (29 nov 2021), CBS 2020, 18 jaar of ouder).
52
In de kernen en dorpen zijn verspreid speelvoorzieningen aanwezig. Ook in enkele buurtschappen is een speelvoorziening te vinden, waaronder in Kedichem, Sluis en Achterdijk. Opvallend is de grote hoeveelheid kleine speeltuintjes in de gemeente. Op een aantal plekken zijn wat grotere speelplaatsen aanwezig, vooral in Vianen en Leerdam, maar ook Zijderveld, Everdingen, Meerkerk, Ameide, Leerbroek en Kedichem hebben een speeltuin dat iets groter van formaat is. In alle kernen en dorpen is een binnensportgelegenheid aanwezig, met uitzondering van Schoonrewoerd. In Vianen, Leerdam en Meerkerk is een grotere sporthal aanwezig en in Vianen en Leerdam is ook een zwembad, zie Figuur 52. Buitensportgelegenheden zijn vooral in Vianen, Leerdam en Lexmond aanwezig (zie Figuur 53). Bij een aantal dorpen is tenminste één sportclub aanwezig. Bij Schoonrewoerd, Nieuwland, Hagestein en Zijderveld ontbreekt een buitensportvoorziening (WMO, 2021). In Bijlage 1 - Sport en voorzieningen WMO is een overzicht van alle sportclubs, sportverenigingen en sportvoorzieningen per kern opgenomen.