Bijlage 4 Geschiedenis investeringen in Nationaal Glasmuseum.docx

DE GESCHIEDENIS VAN INVESTERINGEN IN

NATIONAAL GLASMUSEUM EN LEERDAM GLASSTAD

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

Woord vooraf: Deze notitie is geïnspireerd op een boek dat in 2011 verscheen. Een mooi boek met de titel: ‘ga Kathedralen bouwen!’. Het boek beschrijft de moderne problematiek van managers en besluitvormers. Daar waar de kathedralenbouwers ‘niets hadden en alles konden’, beschrijft schrijver Daan Quakernaat de huidige problematiek van ‘wij hebben alles maar kunnen niets’. De schrijver bedoelt het zo: als wij tegenwoordig het plan opvatten om een mooi project te starten, ergens een leuke kleine kathedraal te bouwen, dan duurt het niet lang voordat iemand ons de volgende drie vragen stelt: - Wanneer is het af? - Hoe ziet het eruit als het af is? - Hoe komen we tot een sluitende begroting? En als we deze drie vragen niet kunnen beantwoorden, dan beginnen we er niet aan. We zijn bang geworden voor risico’s en bouwen niet of nauwelijks nog kathedralen. Maar gelukkig is de culturele en toeristische ontwikkeling van het Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad nooit als een project met een begin en eind gestart. Wij zijn wel degelijk begonnen met de bouw van een kathedraal. In dit verhaal zullen wij u laten zien welke specifieke beslismomenten er zijn geweest tijdens de bouw van Leerdam Glasstad in de periode 1953 – heden. U krijgt inzicht in de historische tijdlijn waarin Leerdam grote impulsen heeft gegeven aan het bouwen van de Glasstad.

Pagina 1

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

1. Het productieglas en het toeristische product glas Het produceren van Glas is al sinds 1765 een vanzelfsprekendheid in Leerdam. Toen nog volledig mond geblazen glas en koud na bewerkt. Tot op de dag van vandaag vormt het productieglas de grootste economische pijler in Leerdam, met 300 werknemers bij de verpakkingsglasfabriek van O-I (Owens-Illionois) en 300 werknemers bij de tafelglasfabriek van Libbey. Samen zijn deze twee Amerikaanse bedrijven nog steeds de grootste werkgever in Leerdam. Sinds 1953 is Leerdam, aanvullend aan het produceren van glas, ook gestart met de toeristische profilering als Leerdam Glasstad. De beroemde directeur van de glasfabriek, P.M. Cochius, richtte in dat jaar het Glasmuseum op. Op de locatie waar het vandaag de dag nog altijd bekend staat als het Cochius-pand (huis van de directeur is sinds die tijd het Glasmuseum).

Foto: Glasmuseum in 1953, het Cochius-pand.

Pagina 2

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

De toeristische profilering als Leerdam Glasstad levert ons 160 banen (bron: ZKA 2017). Een breed scala aan banen in de culturele sector (Glasmuseum, Glasblazerij), de horeca (hotels, B&B, campings), detailhandel (glasgalerieën) en transport (Rederij Leerdam). Voor de Leerdammer betekent dit een groter en meer divers aanbod aan werkgelegenheid.

Pagina 3

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

2. De historische tijdlijn van grote impulsen aan Leerdam Glasstad De volgende tijdlijn geeft inzicht in de besluiten van de gemeente Leerdam, van particulieren en van culturele instanties die van grote invloed zijn geweest op de ontwikkeling van Leerdam Glasstad in de periode 1953 - heden.

2007/ 1953 Cochius creëert het glasmus eum

1986 1e inter nationale glasmanifest atie

1997 2e international e glasmanifes tatie

2010 1998 Openin g Glascentru m

1 miljoen

2013

in museu m

start Glasroute

openin g 2010

2015

2017

Crowd -

3e internationa le glasmanife statie

fundin g Glazen Toren

2018 openin g leerda m Glassta d.nl

De oprichting van het Glasmuseum in 1953 Ingegeven door idealisme, wilde Cochius betaalbaar en goed ontworpen glaswerk op de markt brengen, in plaats van de karakterloze stukken die de markt toen overspoelden. In 1915 nodigde hij de architect K.P.C. de Bazel uit om artistiek verantwoord glaswerk te ontwerpen. Daarna volgde een lange rij gerenommeerde kunstenaars die het aanzien van het gebruiksglas hebben veranderd. De glaskunst die dit idealisme opleverde, resulteerde in de oprichting van het Glasmuseum door directeur P. M. Cochius in 1953. Pagina 4

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

De eerste internationale glas-manifestatie in de Oude Horn in 1986 In 1977 werd de glasblazerij De Oude Horn opgericht door de Leerdamse glasblazer en kunstenaar Willem Heesen. Vanaf 1982 begon ook Bernard Heesen, de zoon van Willem Heesen te werken vanuit De Oude Horn. In De Oude Horn, tot op de dag van vandaag de werkplaats van glaskunstenaar en -ontwerper Bernard Heesen, werd Glas 1986 georganiseerd, door en met steun van de gemeente Leerdam.

De drie grootste glasblazers ter wereld (de Amerikaan William Morris, de Italiaanse meester Lino Tagliapietra en de Tsjechische meester Petr Novotny) gingen in de werkperiode tot het uiterste om de ideeën van de kunstenaars te kunnen uitvoeren. De werkperiode leidde tot een landelijk veel geprezen tentoonstelling in (Kunst)Fort Asperen: beelden in Glas.

Foto: Glas 1986, De Leerdamse Glaskunstenaar Bernard Heesen werkt samen met de Amerikaan William Morris.

Pagina 5

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

De tweede internationale glasmanifestatie in 1977: Het Drinkglas In 1977 werd de tweede internationale glasmanifestatie georganiseerd met de titel Het Drinkglas. Wederom een belangrijk moment in de ontwikkeling van Leerdam Glasstad omdat het een jaar later leidde tot de opening van de houtloods als Glasblazerij.

De opening van het Glascentrum in de houtloods in 1998 Ingegeven door een ambitieuze gemeenteraad en college van Leerdam, onder leiding van burgemeester Ties van Veelen, werd geconstateerd dat de toerist in Leerdam nergens terecht kon om het ambacht van ‘Glasblazen’ live te zien. Dit leidde in 1998 tot de opening van de voormalige Houtloods tot Glascentrum van Leerdam. De kathedraal werd uitgebreid met een locatie waar toeristen, cultuurliefhebbers, glasliefhebbers, kunstenaars en glasblazers uit binnen- en buitenland terecht kunnen. Dit jaar (2018) is de opening van het Glascentrum (nu Glasblazerij geheten) 20 jaar geleden! Een belangrijke stap in het zo noodzakelijk voor het voetlicht brengen van het ambacht van glasblazen.

Pagina 6

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

Foto: Burgemeester van Veelen opent het Glascentrum in Leerdam in 1998, samen met Mr. Piet Cleveringa die een van de initiatiefnemers was van Glas ’86. Piet Cleveringa heeft zich jaren ingezet om een Glasblazerij te bewerkstelligen.

De bijdrage van € 1 miljoen aan de verbouwing van het Nationaal Glasmuseum in 2007 Onder leiding van de energieke directeur Arnoud Odding (nu directeur van het Rijksmuseum Twenthe) en oud-burgemeester en fervent glasliefhebber Victor Molkenboer, nam de gemeenteraad van Leerdam het historische besluit om € 1 miljoen renteloos en aflossingsvrij te schenken aan het Nationaal Glasmuseum voor de verbouwing en renovatie van het museumpand. Het oude Cochius-pand werd te klein voor het Nationaal Glasmuseum en na jarenlang oeverloos overleg met de provincie Zuid-Holland, die zich uiteindelijk terugtrok als mede-investeerder in het Glasmuseum, hakte de gemeente Leerdam geheel zelfstandig de knoop door: het buurpand naast het Cochiuspand werd te koop aangeboden en daarmee ontstond een niet te missen unieke kans om dit pand (koopprijs bijna € 1 miljoen) aan te kopen en

Pagina 7

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

daarmee (inclusief de vier glazen verbindingsbruggen) het museum 2,5 keer groter te maken dan het was. Na de besluitvorming in 2007 was er nog een periode van drie jaar nodig voor de voorbereiding en bouw van het nieuwe Nationaal Glasmuseum. In 2010 werd het gebouw feestelijk geopend door toenmalig Koningin Beatrix.

Foto: Toenmalig Koningin Beatrix opent het vernieuwde Nationaal Glasmuseum in Leerdam in 2010

De start van het project Glasroute Leerdam vanaf 2013 tot heden Eerlijk is eerlijk: ook bij de besluitvorming over de renovatie en uitbreiding van het Nationaal Glasmuseum aan de Lingedijk, was unaniem bekend dat huisvesting van het Nationaal Glasmuseum in het centrum van Leerdam een betere optie was.

Pagina 8

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

Er lag voor de verplaatsing van het Nationaal Glasmuseum naar het centrum zelfs een plan klaar. Maar de kosten voor nieuwbouw in het centrum van Leerdam waren destijds geraamd op € 8 miljoen maar de provincie trok zich na jaren van overleg terug uit dit plan, het Glasmuseum dreigde te moeten sluiten en het bedrag was te hoog voor de gemeente Leerdam om zelfstandig te kunnen dragen. Vandaar de keuze om op de bestaande locatie te verbouwen. Over de problematiek van de verbinding tussen de binnenstad en Nationaal Glasmuseum werd toen al nagedacht: de term Glasroute Leerdam werd bedacht bij de ontwikkeling van de nota Economie uit 2008 (waarin het thema Kunst & Cultuur sterk werd gekoppeld aan het thema Economie, zoals dat nog steeds wordt gedaan bij de ontwikkeling van de binnenstad Leerdam). De Glasroute Leerdam is de landschappelijke verbinding tussen het Nationaal Glasmuseum en de binnenstad en bestaat uit een zogenaamde ‘loper’ en drie zogeheten pocket-parcs (waarvan het Dijkpark en het Molenpark zijn gerealiseerd en het Stadspark in de zomer van 2021 wordt opgeleverd).

Op kleinere schaal heeft de provincie Zuid-Holland dit project wel financieel gesteund, via de zogeheten Gebiedsdeals tussen de regio AV en de provincie waar Leerdam met succes subsidie voor heeft binnengehaald. Met de te verwachten aanleg van het Stadspark in 2021nadert het project Glasroute Leerdam zijn voltooiing. Het advies is om de Loper (het trottoir vanuit de binnenstad naar het Glasmuseum) niet aan te leggen in verband met het ‘vergezicht’ (Nationaal Glasmuseum naar de binnenstad).

Pagina 9

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

Foto: Artist Impressions van het toekomstige Stadspark Leerdam, start aanleg naar verwachting voorjaar 2021

De realisatie van het eerste crowdfundingsproject van de gemeente Leerdam: De Glazen Toren in 2015 De 5 meter hoge Glazen Toren is door de beroemde glasontwerper Willem Heesen gemaakt in de glasfabriek Leerdam in 1976 en kreeg een plaats bij de ingang van het Van Gogh museum in Amsterdam. Door een verbouwing van het van Gogh museum, moest het kunstwerk helaas worden afgebroken en ruim 20 jaar lagen alle onderdelen in een opslag van de Rijksgebouwendienst. Toen dit verhaal werd ontdekt, ontstond binnen de gemeente spontaan het idee van een crowdfundingproject om met de inwoners en bedrijven van Leerdam te zorgen voor het terughalen van ‘onze’ Glazen Toren. De actie werd een ongekend succes en leverde een bedrag van € 80.000 op aan donaties van circa 450 Leerdammers en Leerdamse bedrijven. De opening van De Glazen Toren in Leerdam op 13 november 2015, door Bernard Heesen (de zoon van Willem Heesen) en burgemeester Rinus Houtman, vormde het slotstuk van de viering van 250 jaar Glas in Leerdam (1765 – 2015), en werd begeleid met een

Pagina 10

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

prachtige lasershow waarin het verhaal van Leerdam Glasstad werd getoond aan meer dan duizend bezoekers.

Een relatief klein project als je kijkt naar de bedragen die ermee zijn gemoeid maar qua draagvlak onder inwoners en bedrijven een belangrijke impuls aan de ontwikkeling van het trots zijn op merknaam Leerdam Glasstad!

Foto: De Glazen Toren van Willem Heesen, gerealiseerd met crowdfunding, 2015

De derde internationale manifestatie in Leerdam: Cities of Glass 2017 Op initiatief van het Nationaal Glasmuseum, glaskunstenaar Bernard Heesen en Royal Leerdam Crystal is in 2017 opnieuw een belangrijke internationale

Pagina 11

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

manifestatie georganiseerd in de drie glasblazerijen in Leerdam (de Glasblazerij van het Nationaal Glasmuseum, De Oude Horn en de glasblazerij van Royal Leerdam Crystal). De gemeente Leerdam ondersteunde deze internationale manifestatie met een subsidie van € 70.000. Het was ook voor het eerst dat de gemeente Leerdam het weer van groot belang achtte dat meerdere ambtenaren meewerkten en deel uitmaakten van de organisatie Cities of Glass. De manifestatie Cities of Glass had tot doel om Leerdam en Nederland te laten zien dat het ambacht van het Glasblazen onder druk staat.

Er is te weinig aandacht voor opleiding van nieuwe glasblazers en de drie grote Europese glasblazerstradities (de Leerdamse school, de Venetiaanse school en de Boheemse school) staan onder druk. Het gaat daarbij niet alleen om de traditie van het glasblazen. Ook de koudbewerkingstechnieken zoals slijpen en graveren en etsen zijn ambachtelijke technieken waarvoor te weinig ambachtslieden beschikbaar zijn. De manifestatie Cities of Glass 2017 vormde voor het college van Leerdam aanleiding tot een bezoek aan Novy Bor in april 2018. Hoe kunnen we samenwerken met de Glasschool van Novy Bor zodat we ook over 20 jaar Leerdam als Glasstad kunnen vermarkten?

Pagina 12

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

Foto: De tentoonstelling met het werk van Cities of Glass in Kunstfort Asperen, 2017

Pagina 13

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

De opening van het promotiebureau LeerdamGlasstad.nl in de binnenstad In 2015, gek genoeg midden in het jaar dat Leerdam het feest organiseerde van 250 jaar Glasstad, kwam het Nationaal Glasmuseum in financiële problemen. De kathedraal dreigde gedeeltelijk in te storten en ook nu werd een beroep gedaan op de snelheid en inventiviteit van de gemeente Leerdam. Een noodkrediet werd beschikbaar gesteld en de hoogste financiële ambtenaar werd voor de periode van een jaar aangesteld als interim-directeur van het Nationaal Glasmuseum en de Glasblazerij. In die periode (2016) slaagde de interim-directeur erin om een vier keer zo hoge structurele subsidie te krijgen van het Ministerie van OCW waardoor de acute financiële problematiek van het museum van de baan was. Ook werd de basis gelegd om de complexe en dure (SWAP-)lening van € 1,6 miljoen te vervangen door een gemeentelijke lening waardoor de rentelasten van het Nationaal Glasmuseum sterk zijn gedaald. Bij de analyse van de financiële problemen van het Nationaal Glasmuseum werd vastgesteld dat zowel het museum te weinig capaciteit en middelen inzette voor promotie als de gemeente Leerdam. Dit heeft geresulteerd in het stopzetten van de subsidie van de gemeente aan de VVV en samen met alle culturele en toeristische partners is gewerkt aan de bouw van een eigen promotieonderneming.

Op 10 maart 2018 is de winkel leerdamGlasstad.nl geopend en is de nieuwe stichting Marketing Leerdam Glasstad verantwoordelijk voor het beter promoten van Leerdam Glasstad.

Pagina 14

De geschiedenis van investeringen in Nationaal Glasmuseum en Leerdam Glasstad

Foto: Fotowedstrijd Leerdam promotietasje, voorjaar 2018, actie stichting Marketing Leerdam Glasstad

Pagina 15