Bijlage 1 - Nota van Uitgangspunten, gebiedsvisie Leerdam en omgeving

NOTA VAN UITGANGSPUNTEN

GEBIEDSVISIE LEERDAM EN OMGEVING mei 2025

Colofon Dit document is opgesteld door Urhahn | stedenbouw & strategie, in samenwerking met Kickstad in opdracht van Gemeente Vijfheerenlanden 27 mei 2025

NOTA VAN UITGANGSPUNTEN GEBIEDSVISIE LEERDAM EN OMGEVING

INHOUD 1. Inleiding

5

2. Proces 6 3. Hoofdlijnen uit participatie

8

4. Kaartenatlas

10

5. Uitgangspunten 48

BIJLAGEN Particiepatieplan en verslagen

3

Leerdam en omgeving

4

1. INLEIDING Een nieuwe gebiedsvisie

Leeswijzer Nota van Uitgangspunten

Leerdam en haar directe omgeving vormen een gebied met bijzondere kwaliteiten. Leerdam onderscheidt zich als stad van vakmanschap, cultuur en historie, met een karakteristieke ligging aan de rivier de Linge. Het historische centrum, het gevarieerde woonmilieu en het open landschap dragen bij aan een aantrekkelijke en herkenbare leefomgeving. Oosterwijk en de omliggende landelijke gebieden versterken dit beeld met hun kleinschaligheid, gemeenschapszin en landschappelijke waarde. Gezamenlijk bieden zij rust, ruimte en een sterke identiteit binnen het Groene Hart.

Om deze ontwikkeling in goede banen te leiden, stelt de gemeente Vijfheerenlanden een gebiedsvisie voor Leerdam en omgeving op. Deze visie biedt niet alleen een ruimtelijk kader voor toekomstige ontwikkelingen, maar richt zich nadrukkelijk ook op het verbeteren van bestaande situaties. Dat betekent: dat gesignaleerde opgaven zo goed mogelijk worden aangepakt en tegelijkertijd de unieke kwaliteiten van stad en landschap behouden en versterken. De gebiedsvisie is er daarmee nadrukkelijk voor álle bewoners: zij die er al wonen, werken en leven, en zij die dat in de toekomst komen doen.

Tegelijkertijd zijn er belangrijke opgaven. De bereikbaarheid per spoor en weg is kwetsbaar, het woningaanbod sluit onvoldoende aan op de diversiteit in woonbehoeften, recreatieve voorzieningen vragen om vernieuwing en versterking, en wijkwinkelcentra verdienen aandacht om toekomstbestendig te blijven functioneren. Daarbij wordt de bevolkingssamenstelling steeds ouder, wat nieuwe eisen stelt aan wonen, mobiliteit, voorzieningen en toegankelijkheid van de openbare ruimte.

Voor het opstellen van deze Nota van Uitgangspunten hebben we de Omgevingsvisie Vijfheerenlanden als vertrekpunt genomen. Daarnaast hebben we geldende beleidstukken, trends en ontwikkelingen geanalyseerd om kwaliteiten, kansen en opgaven te benoemen die specifiek gelden voor Leerdam en de omliggende omgeving. Deze analyse is aangevuld met inzichten uit de participatie: gesprekken met bewoners, ondernemers en andere stakeholders. Zijn in de tekstwolken inzichten meegenomen uit de participatie.

Ondanks deze aandachtspunten blijft Leerdam een aantrekkelijke woon-, werk- en recreatieplek. De combinatie van historisch erfgoed, vakmanschap, landschappelijke kwaliteit en sociale samenhang maakt het gebied geliefd. De blijvende aantrekkelijkheid en bevolkingsgroei zetten de bestaande ruimte, voorzieningen en infrastructuur echter onder extra druk. Dit vraagt om een samenhangende aanpak waarin kansen worden benut en knelpunten worden opgelost.

5

De Nota van Uitgangspunten bestaat uit de volgende onderdelen: Hoofdstuk 1 beschrijft de aanleiding en opgave van dit project Hoofdstuk 2 en geeft een beknopt overzicht van de doorlopen processtappen. Hoofdstuk 3 gaat in op de belangrijkste thema’s die in de eerste fase zijn onderzocht. De opgaven, waarden en kansen worden inzichtelijk gemaakt aan de hand van themakaarten. Hoofdstuk 4 bevat de concrete uitgangspunten die als fundament dienen voor het vervolgtraject richting de gebiedsvisie. Bijlagen: het participatieplan en de verslagen van de participatiebijeenkomsten uit de eerste drie processtappen.

2. PROCES Voor de totstandkoming van de Gebiedsvisie 2040 voor Leerdam en omgeving doorlopen we zes inhoudelijke stappen. De participatie en inhoudelijke voortgang zijn hierin onlosmakelijk met elkaar verbonden: de opbrengsten uit de participatie voeden het inhoudelijke proces, en omgekeerd biedt de inhoud aanleiding tot gesprek en reflectie. We werken intensief samen met de gemeente, bewoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Met dit document ronden we de eerste drie stappen van het proces af. 1.

2.

3.

Snelle start | We starten met een participatiesprint om in korte tijd inzicht te krijgen in de lokale thema’s, belangen en participatieruimte. Dit leidt tot een gedragen participatieplan en de opstart van een klankbordgroep die het proces actief begeleidt. Leerdam in beeld | We brengen de kwaliteiten en opgaven van Leerdam en omgeving in kaart in een thematische atlas. Dit doen we op basis van data, observatie én verhalen en ervaringen uit de stad. We hebben een uitgebreid participatieproces uitgevoerd. Dit hebben we gedaan door gesprekken te voeren met inwoners en professionals, een online enquête en we zijn actief naar lastig te bereiken doelgroepen te gaan.

4.

5.

6.

Scenario’s | We verkennen verschillende ruimtelijke scenario’s voor de toekomst van Leerdam en omgeving. Deze scenario’s bestaan uit diverse bouwstenen en worden getoetst op hun bijdrage aan de gestelde ambities én besproken met bewoners, ondernemers en instellingen via brede participatie en gerichte gesprekken. Opstellen gebiedsvisie | Op basis van de scenario’s en hun bouwstenen ontwikkelen we een samenhangend toekomstbeeld voor Leerdam en omgeving in 2040. Dit wordt besproken in de klankbordgroep, met de projectgroep vanuit de gemeente en via bestuurlijk overleg. Vaststelling en terugkoppeling | De conceptvisie wordt ter besluitvorming voorgelegd aan college en gemeenteraad. We ronden het participatietraject af met een heldere terugkoppeling naar alle betrokkenen, bijvoorbeeld via een verslag of online publicatie.

“opbrengsten uit het participatietraject”

Nota van Uitgangspunten | De verzamelde waarden, ambities en opgaven worden vertaald naar concrete uitgangspunten voor de gebiedsvisie. Deze worden besproken met de klankbordgroep, het college en de raad, en vormen de basis voor de scenariostudie.

Participatie Participatie vormt een belangrijk fundament onder het proces voor de gebiedsvisie Leerdam en omgeving. In de eerste drie stappen is actief ingezet op het ophalen van lokale kennis, ervaringen en ideeën. Daarbij is bewust gekozen voor een combinatie van gerichte en laagdrempelige vormen, om een breed en representatief beeld op te halen. In de bijlage vindt u het participatieplan. We hebben een klankbordgroep samengesteld waarin diverse groepen uit Leerdam zijn vertegenwoordigd, waaronder actieve bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisatie zoals Platform gehandicaptenbeleid Vijfheerenlanden. De klankbordgroep komt gedurende het hele traject meerdere keren samen om inhoudelijk mee te denken, te toetsen en richting te geven aan het proces.

Daarnaast zijn specifieke doelgroepen benaderd via passende werkvormen: •

Bij het zwembad gingen we in gesprek met jonge gezinnen;

•

Op het Heerenlanden College is een gastles verzorgd om jongeren te betrekken;

•

Ondernemers dachten mee tijdens een aparte ondernemersbijeenkomst;

•

Via een online enquête

Voor de volgende stap, waarin scenario’s worden ontwikkeld, zetten we de participatie intensief voort. We betrekken opnieuw de klankbordgroep, zetten de eerdere werkvormen in en organiseren daarnaast een breed toekomstsgesprek voor Leerdam en omgeving waarin bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden actief kunnen meedenken over de toekomst van Leerdam en omgeving.

7

3. HOOFDLIJNEN UIT PARTICIPATIE In deze eerste fase van het participatietraject stond de vraag centraal wat de verschillende kwaliteiten en opgaven zijn in Leerdam. Tijdens de participatiebijeenkomsten zijn veel verschillende Leerdammers gesproken, en de online enquête is door meer dan 200 inwoners en geïnteresseerden ingevuld. Zodoende hebben we veel waardevolle informatie kunnen ophalen. De ene Leerdammer is uiteraard de andere niet. En zoveel mensen, zoveel wensen. We willen zo goed mogelijk alle wensen en geluiden meenemen, maar niet alles kan worden meegenomen omdat ze bijvoorbeeld niet gedeeld worden door genoeg bewoners, ze te gedetailleerd zijn voor de gebiedsvisie, of niet over ruimtelijke opgaven gaan. Hieronder een beschrijving op hoofdlijnen van wat uit de opbrengsten van de participatie activiteiten is meegenomen in de Nota van Uitgangspunten. Het zijn opgaven en kansen die bij veel verschillende bijeenkomsten ter sprake kwamen en/of meermaals zijn aangegeven in de enquête. Het complete beeld van alle opbrengsten vindt u in het participatieverslag in de bijlage.

De aantrekkingskracht van de binnenstad De binnenstad wordt gewaardeerd om de historische uitstraling en de ligging aan de Linge. Voor dagelijks gebruik is het een fijne plek om af te spreken, een rondje te wandelen of een drankje te doen. De Zuidwal, Houtloods en Glasblazerij worden als karakteristieke plekken vaak gewaardeerd. Echter, het voorzieningenniveau vinden velen ondermaats en eentonig. Veel voorzieningen, waaronder winkels en horeca, verdienen een kwaliteitsimpuls. Voor grotere voorzieningen (speciale winkels of een bioscoop) zijn veel inwoners aangewezen op andere steden, zoals Gorinchem of Utrecht.

8

Verkeersproblematiek kent verschillende verschijningsvormen De auto is een belangrijk en veelgebruikt vervoersmiddel door veel verschillende Leerdammers, en dit is ook zichtbaar in de stad en de nabije omgeving. Velen geven aan dat de doorstroming van de in- en uitvalswegen een groot probleem is, mede doordat het verkeer regelmatig stilstaat bij de gelijkvloerse spoorwegovergangen. Het levert vertragingen op voor woon-werkverkeer en onveilige verkeerssituaties bij oversteken en kruispunten. Met name voor fietsers en voetgangers die zich over dagelijkse routes door de stad verplaatsen. Het verbeteren van de autobereikbaarheid en het opwaarderen van een prettig en veilig wandel- en fietsnetwerk, zeker op dagelijks druk gebruikte routes, wordt als een belangrijke opgave gezien.

Ontmoetingen thuis of in de natuur

Meer betaalbare en diverse woningen

Ruimte voor werk

Leerdammers geven aan dat er behoefte is aan meer plekken en activiteiten voor jongeren, meer hoogwaardige horeca en terrassen, en meer buurtplekken met activiteiten voor verschillende doelgroepen (jongeren en senioren). De speeltuinen zijn verouderd en er is behoefte aan meer speeltoestellen en zitgelegenheid. Ook is er een vraag naar meer veilige buitenzwemplekken of buitenzwembad, meer recreatie langs de Linge en veiligere routes naar de sport.

Veel inwoners geven aan dat het gebrek aan betaalbare woningen een grote opgave is. Met name voor starters en senioren. Woningbouw zou zich op deze doelgroepen moeten richten en diverse woningen en woonvormen moeten ontwikkelen zodat er doorstroming kan plaatsvinden. Dit kan gepaard gaan met het verbeteren van de bestaande woonomgeving, bijvoorbeeld door vergroening en het verbeteren van de ontsluitingswegen.

Mogelijkheden om extra ruimte te creëren voor (nieuwe type) werkplekken of bedrijfsruimte wordt als opgave gezien om de economie van Leerdam toekomstbestendig te maken. Er wordt aangegeven dat bedrijventerrein Nieuw Schaik al lang met ruimtegebrek kampt. Goede samenwerking tussen gemeente en bedrijven onderling kunnen een bijdrage leveren aan het slim benutten van de beschikbare ruimte, maar is wel een uitdaging. Ook het verbreden van de werkgelegenheid wordt als opgave en kwaliteit gezien, zoals de opkomst van veel ICT bedrijven. Koester echter ook ruimte voor lokale maakbedrijven die hier al heel lang aanwezig zijn. Wees selectief wat je waar wilt.

9

10

4. KAARTENATLAS De kwaliteiten en opgaven van Leerdam en omgeving zijn geanalyseerd en vertaald in een set themakaarten. Beleidsstukken zijn geïnventariseerd, trends en ontwikkelingen zijn meegenomen en de bewoners, ondernemers en andere stakeholders zijn gehoord. Hierna volgt een korte samenvatting per thema.

11

4.1 Diversiteit aan inwoners Leerdam is een diverse stad, met een brede variatie aan inwoners. De stad kent verschillen in leeftijd, inkomensgroepen en gezinssamenstellingen. Daarnaast is er sprake van een rijke culturele verscheidenheid: bewoners brengen uiteenlopende achtergronden, talen en leefstijlen mee. Zo heeft Leerdam-West alleen al meer dan 60 nationaliteiten. De diversiteit is zichtbaar in het straatbeeld, het onderwijs, het verenigingsleven en in de openbare ruimte. Het vormt een kracht die bijdraagt aan de vitaliteit en veerkracht van de stad. Leerdam streeft naar een samenleving waarin iedereen volwaardig kan meedoen ongeacht achtergrond, beperking of sociaaleconomische positie. Door barrières weg te nemen en actief in te zetten op inclusieve voorzieningen en publieke ruimte, werken we aan een stad waarin alle inwoners zich gezien, betrokken en gewaardeerd voelen.

Leerdam en Oosterijk hebben samen 20.460 inwoners gemeten op 31 december 2024

Percentage inwoners naar leeftijd in Leerdam en Oosterwijk 2024

12

Huishoudens in Leerdam

Verdeling huishoudens naar inkomensgroep

13

LEGENDA 4.2 Een mozaïek aan woonstijlen en woonmilieus Leerdam wordt gekenmerkt door een historische binnenstad aan de Linge, omgeven door woonwijken met een grote variatie aan bouwstijlen. De stad heeft geen strak omlijnde wijkstructuur zoals we die in andere steden vaak zien. Juist dit informele karakter maakt Leerdam aantrekkelijk: tijdens een wandeling of fietstocht word je telkens verrast door nieuwe plekken, straten en sferen. Ondanks deze visuele diversiteit is het woningaanbod relatief eenzijdig. Maar liefst 68% van de woningen in Leerdam bestaat uit grondgebonden eengezinswoningen. Daarmee sluit de huidige voorraad onvoldoende aan op de veranderende woonbehoefte. De stad kent een groeiend aandeel een- en tweepersoonshuishoudens, een vergrijzende bevolking en een toenemende behoefte aan betaalbare, toegankelijke en zorggeschikte woningen. Er liggen duidelijke kansen om het woonaanbod in Leerdam te verbreden. Dit sluit aan bij een van de opgaven en ambities uit de Visie Wonen, Welzijn en Zorg Vijfheerenlanden 2025. Denk aan het toevoegen van appartementen, collectieve woonvormen en levensloopbestendige woningen. ‘‘Wij willen dat er een zorgwoning beschikbaar is wanneer wij die nodig

Met name de gebieden rond het centrum en bij wijkwinkelcentra bieden kansen voor verdichting en functiemenging. Hier staan nabijheid van voorzieningen, ontmoeting en gemengd wonen centraal. Voor sommige van deze locaties zijn al vernieuwingsplannen in gang gezet. Ook in uitbreidingslocaties zoals Broekgraaf Noord, waar volgens het Ontwerp Provinciaal Programma Wonen en Werken 2025 circa 800 woningen worden toegevoegd, is ruimte om een breder palet aan woonvormen te realiseren. De groei in woningvoorraad levert ook significante groei in inwoners dat invloed heeft op andere thema’s zoals voorzieningen, bereikbaarheid en recreatie. Het karakteristieke Oosterwijk is aangewezen als beschermd dorpsgezicht, wat uitbreidingsmogelijkheden beperkt. Juist deze kleinschaligheid maakt het een aantrekkelijke plek om rustig te wonen in een pittoreske setting, met monumentale panden, groene erven en een dorpse sfeer. De kwaliteiten van Oosterwijk vragen om zorgvuldig beleid gericht op behoud van karakter en leefbaarheid. Ook de kenmerkende lintbebouwing in het buitengebied, gelegen in het open landschap, vormt een belangrijk onderdeel van de woonkwaliteit in Leerdam en zijn omgeving. Deze bebouwingsvorm zorgt voor een directe relatie met het omliggende agrarische landschap en vraagt om passende, kleinschalige oplossingen wanneer sprake is van herontwikkeling of toevoeging van woningen.

hebben. ‘‘

Door te investeren in woondiversiteit én de identiteit van stad en dorpen te respecteren, kan Leerdam uitgroeien tot een inclusieve en toekomstbestendige woonomgeving waarin verschillende generaties, leefstijlen en woonwensen samenkomen.

14

15

De opbouw van Leerdam aan de hand van de geschiedenis De historische binnenstad aan de Linge

‘‘We zijn trots op de geschiedenis van Leerdam. De traditie van glas leeft hier.’’

1825

Aanleg spoor in 1875

Komst glasfabriek in 1878

1900 16

Sprong over het spoor Bouw arbeiderswijken

Ontwikkeling Nieuw Schaik Eerste stedelijke verniewingen

Houthandel aan de Linge

1950

2000

Eerste naoorlogse uitbreidingen

Recente uitbreiding Broekgraaf

1975

2023 17

Leerdam is een mozaiek aan verschillende woonsferen, architectuurstijlen en typologieen 18

K oop vs Huur

10%

53 %

37%

Koop Huur Corporatie Bron: CBS, alle cijfers

Soort woning in Leerdam 7.4% 6.2%

32.8%

16.9%

36.7%

Appartementen Tussen of geschakelde woningen Hoekwoningen Tweeonder1kap Vrijstaande woningen Bron: Kadaster, alle cijfers

19

LEGENDA 4.3 Voorzieningen voor iedereen Leerdam kent een binnenstad met veel potentie. In 2009 werd de stad nog uitgeroepen tot ‘beste dorpskern van Nederland’ en kreeg het de bijnaam Parel aan de Linge. De historische binnenstad bood een levendig centrum met een divers winkelaanbod en een rijk cultureel leven, mede gedragen door het glaserfgoed. Sindsdien is die levendigheid afgenomen, onder meer door veranderend consumentengedrag en toenemende leegstand. Om het centrum nieuw leven in te blazen, is in 2022 de Binnenstadsvisie Leerdam vastgesteld, samen met vertegenwoordigers uit de stad (inwoners en ondernemers). De visie kijkt tot 10 jaar vooruit. Sinds 2022 wordt er door en in samenspraak met de inwoners (via de wijkraad Leerdam Centrum) en de ondernemers (via de ondernemersvereniging LOV) gewerkt aan het uitvoeren van de ambities uit de Binnenstadsvisie. De Binnenstadvisie zal daarom onderdeel gaan uitmaken van de gebiedsvisie Leerdam. Voor dit specifieke gebied wordt dus geen nieuwe visie opgesteld. Met de komst van het gemeentehuis krijgt de binnenstad een belangrijke rol in de gemeenten.

Een bijzonder aspect van Leerdam is het grote aantal en de diversiteit aan gebedshuizen (15) en de rol hiervan als plekken van ontmoeting en gemeenschapsvorming. Dit komt voort uit een lange traditie van internationale arbeiders (met name in de glasindustrie) die hun religieuze achtergrond meebrachten. Religie is nog steeds een zichtbaar onderdeel van het leven in Leerdam. Dat zie je terug in de grote hoeveelheid kerken in de stad, het Bijbelmuseum en de twee moskeeën. Dit alles draagt bij aan het diverse en cultureel rijke karakter van Leerdam, waarin tal van gemeenschappen naast en met elkaar leven.

‘‘We komen van buiten Leerdam naar het centrum voor de voorzieningen”

Toegankelijke wijkvoorzieningen zijn cruciaal voor de leefkwaliteit, vooral voor ouderen en mensen met een beperking. Wijkwinkelcentra Europaplein en Leerdam Noord vervullen hierin een belangrijke rol als wijkwinkelcentra en ontmoetingsplekken, ook voor bewoners van Broekgraaf en in de toekomst voor bewoners uit Broekgraaf Noord. In het oosten van Leerdam is men meer aangewezen op het centrum. Nabijheid van voorzieningen en de mogelijkheid tot (spontane) ontmoetingen versterkt de sociale samenhang in wijken. Dit alles is belangrijk voor een sterke sociale basis.

20

Hoofdopgaven binnenstad (uit de Binnenstadvisie Leerdam): •

De binnenstad als ontmoetings- en verblijfsplek met aantrekkelijk verblijfsklimaat, met focus op lokale inwoners, regio en toerisme.

•

Een plek waar de lokale inwoners trots op zijn en dit ook uitdragen naar buiten.

•

Een compact publiek kernwinkelgebied en passende transformatie naar een diversiteit aan publieksgerichte functies en wonen (all een op de juiste plekken).

•

Een duurzame, leefbare, gezonde en toegankelijke binnenstad, voor iedereen.

•

Een grotere attractiviteit voor en bestedingen door recreanten en toeristen.

•

Keuzes maken in verkeer en parkeren, zoeken naar een balans in verschillende verkeersstromen.

‘‘Het is vaak saai, we willen meer dingen om te doen.”

21

‘‘Europaplein heeft een fijne mix aan winkels en voorzieningen”

22

23

LEGENDA 4.4 Van A naar B Bereikbaarheid is een van de centrale thema’s voor de toekomst van Leerdam. Elke vervoersvorm kent zijn eigen knelpunten én kansen. De stad is compact en veel voorzieningen liggen op fiets- of loopafstand, maar de bereikbaarheid staat op onderdelen onder druk. De bereikbaarheid per auto kent duidelijke knelpunten. De A15, A2 en A27 liggen dusdanig ten opzichte van Leerdam dat bij drukke spits de toegangswegen naar Leerdam, zoals N848, N484 en N327 overbelast kunnen raken. Dit zorgt soms ook voor extra druk op de smallere landwegen in de omgeving. Door de groei van Leerdamneemt het autoverkeer toe, wat onder andere leidt tot druk op de binnenstad. In het verkeerscirculatieplan zijn daarom maatregelen opgenomen om deze druk te verminderen en de leefbaarheid te veraangenamen. Het openbaar vervoer heeft de potentie een sterkere schakel te worden. Leerdam heeft een station aan de MerwedeLingelijn tussen Geldermalsen en Dordrecht. De treinverbinding is betrouwbaar, maar de frequentie is lager dan gewenst. Ook is hier het uitbreiden van de regionale ontsluiting een kans. In de Omgevingsvisie van Vijfheerenlanden is het station aangemerkt als toekomstig OV-knooppunt (HUB). Zo’n knooppunt is meer dan een overstaplocatie: het wordt een plek waar mobiliteit, wonen, werken en voorzieningen samenkomen.

Dat vraagt om goede aansluitingen op het fiets- en busnetwerk, ruimte voor (elektrische) fietsen, deelvervoer, P+R-voorzieningen en comfortabele overstapmogelijkheden. Het verbeteren van de spoorveiligheid is een belangrijk doel, evenals het verbeteren van de doorstroming voor alle modaliteiten.

is er nog veel ruimte voor verbetering. Binnen Leerdam moet een robuust, veilig en comfortabel fietsnetwerk komen, zonder barrières. Het verbeteren van de veiligheid op kruispunten is daarbij een belangrijke opgave die ook in de participatie veel naar voren komt. De gemeente heeft de ambitie het netwerk fijnmaziger te maken, ontbrekende schakels op te lossen en veilige verbindingen te realiseren. Inwoners met een beperking verdienen speciale aandacht bij de inrichting van het mobiliteitsnetwerk. Het is voor hen vaak lastig om van A naar B te komen. Als je blind of slechtziend bent of een rolstoel, rollator of scootmobiel gebruikt kom je in Leerdam veel barrières tegen. Goed toegankelijke verkeersen vervoersvoorzieningen zijn cruciaal voor onder andere de zelfredzaamheid van deze doelgroep. Kortom: Leerdam beschikt over een stevige basis, maar het vraagt om gerichte investeringen en slimme keuzes om alle vormen van mobiliteit toekomstbestendig en inclusief te maken. Dit sluit aan bij de Mobiliteitsvisie Vijfheerenlanden 2040, waarin wordt ingezet op bereikbaarheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid – met speciale aandacht voor fietsers, voetgangers en kwetsbare groepen zoals ouderen en mensen met een beperking.

‘‘Sommige kruispunten vind ik niet fijn om overheen te fietsen. “

De fiets speelt een sleutelrol in het verbeteren van de bereikbaarheid. Fietsen is duurzaam, gezond en past goed bij de schaal van Leerdam. De stad heeft al een redelijke basis van fietsinfrastructuur, met routes richting het buitengebied. Toch

24

‘‘Ik sta ’s avonds standaard in de file als ik terug naar huis rijd. “

25

26

In de spits ontstaat er vaak file vorming binnen Leerdam.

27

LEGENDA 4.5 Werken in de buurt Leerdam kent een sterke economische basis in en rond twee sleutelgebieden: de Glasfabriek en het werklandschap Nieuw Schaik. Samen vormen zij het economische hart van de stad. De Glasfabriek is historisch verankerd en nog steeds actief, met een logistieke functie op regionale schaal. De Nieuwe Schaik is een gemengd werklandschap met zowel grote internationale bedrijven als lokaal MKB. Tegelijkertijd kent het werklandschap ook duidelijke opgaven. De bereikbaarheid van De Nieuwe Schaik staat onder druk: vrachtverkeer moet door de kern van Leerdam en voet- en fietsroutes zijn beperkt. De economische potentie van Leerdam vraagt om slimme keuzes. Door bestaande kavels beter te benutten, ruimte te maken voor nieuwe logistiek en de bereikbaarheid te verbeteren, versterken we het werklandschap van de toekomst. Ook is het van belang om de aansluiting tussen werkgelegenheid en nieuwe bewoners te verbeteren: niet alleen fysiek, maar ook sociaal. Een groene en toekomstbestendige werkomgeving is hierin essentieel.

Kunnen er meer bijbaantjes komen?

28

29

Variatie op Nieuw Schaik: oude en nieuwe panden, grote en kleine bedrijven, lokaal en regionale spelers 30

DE GLASFABRIEK 320 banen

NIEUW SCHAIK 2.650 banen ‘‘Bedrijventerrein Nieuw Schaik zit op slot”

31

LEGENDA 4.6 Bewegen, spelen en sporten Leerdam beschikt over een ruim aanbod aan sportvoorzieningen en speelplekken, verspreid over de stad. Speelplekken zijn over het algemeen goed verdeeld over de wijken. Tijdens participatie hebben wij veel gehoord dat deze vaak niet goed onderhouden zijn en maar zijn gericht zijn op een beperkte doelgroep, met name kinderen tussen de 5 en 10 jaar. Voor jongeren, peuters, volwassenen en mensen/kinderen met een beperking is het aanbod aan informele of spontane speel- en beweegruimte beperkt. De formele sportaccommodaties zijn grotendeels gesitueerd aan de westzijde van de stad. Deze zijn goed bereikbaar voor de omliggende wijken, maar kinderen uit andere delen van Leerdam worden vaak met de auto gebracht. Dat benadrukt de noodzaak voor veilige fiets- en looproutes van en naar sportlocaties. Juist de combinatie van bewegen en bereikbaarheid vraagt om meer aandacht in de inrichting van de openbare ruimte. Daarnaast heeft de gemeente de ambities om te voel doen aan het VN-verdrag om zo goed mogelijk bij te dragen aan toegankelijke openbare ruimte en bijvoorbeeld speelvoorzieningen ook voor mensen met een beperking.

Beweging in de openbare ruimte gaat verder dan sport alleen. Ook het dagelijkse “blokje om” draagt bij aan gezondheid en leefkwaliteit. Leerdam kent daarvoor veel potentie: de nabijheid van het landschap, de open structuren en de Linge bieden kansen om wandel- en fietsroutes aantrekkelijker te maken en meer met elkaar te verbinden. Het sportcentrum is verouderd en voldoet niet meer aan de behoeften van deze tijd. Er zijn al plannen om deze locatie te vernieuwen. Daarbij is het van belang om te kijken naar multifunctioneel gebruik, toegankelijkheid, aansluiting bij andere voorzieningen én een plek binnen een groter beweeglandschap voor Leerdam.

‘‘Fietsen naar voetbal voelt meestal onveilig, het verkeer is druk en er zijn weinig veilige oversteekplaatsen.”

32

33

‘‘Er is geen grote speeltuin en kinderboerderij, dat is erg jammer.‘‘

34

Spelen in de buurt veelal voor de leeftijd 5 tot 10 jaar

Sporten in de wijk voor verschillende doelgroepen

“Het is vaak saai, we willen meer dingen om te doen.”

35

LEGENDA 4.7 Recreëren in eigen stad Leerdam heeft verrassend veel te bieden voor wie de stad wil ontdekken. Als erfgoedstad in kleinschalig jasje kent Leerdam een rijkpalet aan recreatieve kwaliteiten, verspreid over de stad én haar directe omgeving. Van de historische binnenstad, de Glasroute en het Nationaal Glasmuseum tot het open Lingelandschap met fietsknooppunten, klompenpaden, zwemplekken en kanoverhuur: de recreatieve potentie is groot. De stad draagt met trots de titel ‘Glasstad van Nederland’, maar haar identiteit reikt verder dan glas alleen. Monumenten, musea, het theater, het beschermd dorpsgezicht van Oosterwijk en sporen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie geven kleur aan de stad. Ook het waterfront, de haven en de activiteiten van de rederij maken het water beleefbaar. Tegelijkertijd verdient de bestaande inrichting op sommige plekken een kwaliteitsimpuls, zoals bij de Glasroute en de verbindingen met de Glasfabriek. Een duidelijke opgave ligt in het versterken van het toeristisch profiel van de binnenstad en het verbinden van de vele ‘groene parels’ in en om de stad.

“Kijk, daar is de Glasblazerij! Straks kunnen we nog een stukje fietsen langs de Linge”

Dat vraagt om het opwaarderen van recreatieve routes en het beter zichtbaar en beleefbaar maken van het erfgoed, landschap en water. Daarnaast is een veel gehoord gemis van de inwoners gezellige plekken gelinkt met horeca. Door recreatie te koppelen aan cultuur en natuur, wordt Leerdam niet alleen aantrekkelijker voor bezoekers, maar vooral ook voor haar eigen bewoners.

36

37

Er is een ruim aanbod aan recreatie, winkelen in de binnenstad, varen op de Linge en een bezoek brengen aan de Glasblazerij

38

39

LEGENDA 4.8 Het landschap om de hoek Leerdam ligt in een rijk en afwisselend landschap: van de uiterwaarden langs de Linge tot het halfopen griend- en veenweidelandschap rondom de stad. Deze landschappen zijn beeldbepalend voor Leerdam en haar directe omgeving. Binnen de stadsgrenzen liggen er kansen voor groene stadsranden, het buurtgroen en de parkstructuren om zo een belangrijke schakel tussen stad en land te worden. Landschap is in Leerdam letterlijk om de hoek. Inwoners leven dicht op de natuur, maar niet altijd mét de natuur. Het landschap biedt ruimte voor recreatie, klimaatadaptatie en biodiversiteit, maar deze kwaliteiten zijn nog niet overal goed ontsloten of zichtbaar. In de directe omgeving van de stad bevinden zich waardevolle structuren zoals de ecologische zones, delen van het Natuur Netwerk Nederland, Natura 2000-gebieden, weidevogelgebieden en stiltegebieden. Daarnaast liggen er concrete kansen voor nieuwe natuur, met name op overgangen tussen stad en buitengebied.

“De ecologische zone bij Broekgraaf vinden wij erg mooi geworden’’

In bestaande woonwijken is het groen vaak versnipperd of eendimensionaal ingericht. Door deze gebieden te vergroenen met aandacht voor klimaat, biodiversiteit én gebruik, kunnen ze een grotere rol spelen in de leefkwaliteit van de stad. Tegelijk vraagt het versterken van de ecologische zones om ruimtelijke continuïteit en slimme verbindingen, zodat versnippering wordt voorkomen. Een belangrijk aandachtspunt is de ontwikkeling van robuuste, groene stadsranden die tegelijkertijd functioneren als overgangszone, waterbuffer en ecologische verbinding. Zo wordt het landschap niet alleen een achtergrond voor Leerdam, maar een dagelijks onderdeel van het leven van haar bewoners: landschap om de hoek, beleefbaar én betekenisvol.

40

41

42

Daar waar het landschap van de Linge en de Hollandse Waterlinie elkaar ontmoeten 43

LEGENDA 4.9 Klaar voor de toekomst De gevolgen van klimaatverandering zijn ook in Leerdam voelbaar. Zwaardere regenbuien, langere periodes van hitte en drogere zomers zorgen voor druk op de leefomgeving. Tegelijkertijd staat de energietransitie voor de deur. De gemeente Vijfheerenlanden heeft de ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn. Ook voor Leerdam betekent dit een forse opgave. De route naar energieneutraliteit begint bij energiebesparing. De resterende vraag moet duurzaam worden ingevuld. Voor Leerdam ligt de focus op zonnepanelen op daken. Daarnaast zijn er locaties aangewezen voor zonnevelden, mits deze landschappelijk zorgvuldig worden ingepast en meervoudig ruimtegebruik mogelijk maken – bijvoorbeeld in combinatie met waterberging of natuurinclusieve landbouw. In de stad is nog geen warmtenet, maar als dat in de toekomst nodig is, kan aanleg slim gekoppeld worden aan andere opgaven zoals vergroening van wijken of het autoluw maken van straten.

‘‘Meer groen en water in de wijk is altijd een pluspunt.’’

Een klimaatbestendige stad vraagt om slimme ingrepen in de openbare ruimte. In Leerdam is sprake van hittestress, met name in de versteende binnenstad en op bedrijventerreinen. Ook leidt hevige regenval regelmatig tot wateroverlast, doordat water niet goed weg kan. Het vergroenen van bestaande wijken en het openbreken van verharding is daarom essentieel, net als het toevoegen van schaduw en verkoeling via bomen en water. De landschapsvisie benadrukt het belang van een robuust bodem- en watersysteem. Voor Leerdam betekent dit dat de stadsranden kunnen bijdragen als groene waterbuffers, met ruimte voor opvang, infiltratie en afkoeling. Ook binnen de stad liggen kansen: van regenwateropslag onder schoolpleinen en parkeerterreinen tot vergroende schoolroutes en klimaatvriendelijke pleinen.

44

45

ENERGIELABELS

eerdam-Noord zijn C (1.049 adressen) en B (616 adressen).

Nieuw Schaik zijn A (69 adressen) en B (22 adressen)

Leerdam-West zijn A (1.156 adressen) en C (925 adressen

A+++++

B

A++++

C

A+++

D

A++

E

A+

F

A

G

Leerdam-Oost zijn C (342 adressen) en B (330 adressen) Bron: RVO

L

HET OVERSTROMEN VAN DE LINGE

46

HITTESTRESS IN LEERDAM EN OMGEVING

Bron: RVO

47

Bron: nationalehittestresskaart.nl

1.

5. DE UITGANGSPUNTEN Op basis van alle thematische opgaven en kwaliteiten is een overzichtelijke lijst aan uitgangspunten geformuleerd. Deze uitgangspunten vormen de basis voor de scenario’s en de uiteindelijk op te stellen gebiedsvisie. Ze zijn gebaseerd op de analyse, uitkomsten van het ‘Mobiliteitsonderzoek Leerdam’, gesprekken met bewoners, ondernemers en betrokkenen, en de gedeelde ambitie om Leerdam toekomstbestendig te maken en de leefkwaliteit te verhogen.

We geven vorm aan de gefaseerde groei van Leerdam, met een gedifferentieerd en aantrekkelijk woonklimaat. … Door de toevoeging van verschillende woonvormen en woonmilieus die aansluiten bij de verschillende levensfasen en behoeften in Leerdam, voor jong en oud alsook voor nieuwkomers, met inzet van transformatie van bestaande complexen/buurten (zoals in Leerdam-West) en nieuwe woonlocaties zoals Broekgraaf (-Noord).

De uitgangspunten overstijgen losse thema’s en zijn bedoeld als toetsingskader voor de ruimtelijke scenario’s die in de volgende fase worden uitgewerkt. Ze geven richting aan keuzes op het gebied van wonen, werken, mobiliteit, landschap, klimaat en leefkwaliteit – altijd in samenhang en met het karakter van Leerdam als vertrekpunt. Dit sluit aan bij de ambitie om opgaven slim te combineren en ruimte en middelen zo effectief in te zetten. Zo dragen opgaven gezamenlijk bij aan een gezonde en duurzame leefomgeving en worden negatieve effecten van nieuwe gebiedsontwikkelingen zoveel mogelijk voorkomen.

2.

We versterken de nabijheid, toegankelijkheid en kwaliteit van dagelijkse voorzieningen en ontmoetingsplekken. …door in te zetten op een netwerk van wijkcentra, buurthuizen, schoolomgeving en andere publieke voorzieningen als laagdrempelige plekken voor ontmoeting, dagelijkse boodschappen en zorg dichtbij huis.

Thema’s

3.

Voorzieningen voor iedereen

We zetten in op comfortabele en aantrekkelijke verbindingen tussen wonen, werken, recreëren, leren en sporten.

Van A naar B

…voor langzaam verkeer en openbaar vervoer, met

Werken in de buurt

extra aandacht voor jongeren, ouderen, mensen met

Een mozaïek aan woonstijlen en woonmilieus’

een beperking en werknemers.

Bewegen, spelen en sporten Recreëren in eigen stad Het andschap om de hoek Klaar voor de toekomst

48

4.

We versterken voor alle modaliteiten de bereikbaarheid van de regio voor Leerdam.

7.

…door in te zetten op de verbetering van het

We versterken de binnenstad als compact centrum voor ontmoeting, handel, cultuur en toerisme.

…door in te zetten op besparing, zon op dak en

Fietsnetwerk, het verbeteren van de doorstroming van

zorgvuldig ingepaste energieopwekking met

lokaal autoverkeer, het opwaarderen van het OV en

benoemd in de Binnenstadsvisie. Hier wordt onder

dubbelruimtegebruik.

het door ontwikkelen van de OV-hub bij het station als

andere ingezet op een ontmoetings- en verblijfsplek

schakel tussen stad en regio.

met aantrekkelijk verblijfsklimaat, met focus op lokale gezonde en toegankelijke binnenstad, voor iedereen.

We creëren toekomstbestendige werklocaties en bieden ruimte aan (nieuwe vormen van) werk om een vitale stad te blijven.

8.

… door bestaande bedrijventerreinen uitbreiding- of

We werken aan een gezonde leefomgeving en de directe woonomgeving door bewegen, spelen en ontmoeten te stimuleren in de openbare ruimte.

intensiveringsmogelijkheden te bieden, te werken aan

… met aandacht voor toegankelijke speellocaties

een klimaatadaptieve inrichting, de bereikbaarheid

voor verschillende leeftijdsgroepen en aantrekkelijke

van bedrijventerreinen te verbeteren en werk beter te

en veilige, groene wandel- en fietsroutes in en

koppelen aan (nieuwe) bewoners.

rondom Leerdam om de gezondheid van inwoners te bevorderen.

6.

10. We zetten in op een energietransitie met lokaal draagvlak en ruimtelijke kwaliteit.

…door aan te sluiten op de ontwikkelingen die worden

inwoners, regio en toerisme. Een duurzame, leefbare,

5.

10.

We verbinden stad en landschap tot een beleefbare, groene omgeving waar de cultuur historie zichtbaar is.

9.

We bouwen samen met inwoners aan een klimaatbestendige stad en omgeving . …door hittestress en wateroverlast te verminderen via

…door stadsranden, parkstructuren en routes te

vergroening, waterberging en slimme inrichting van

ontwikkelen die uitnodigen tot bewegen, ontmoeten

tuinen, straten, pleinen en stadsranden.

en recreëren. Denk hierbij aan het beleefbaar maken van de Linge door de Glasroutes aantrekkelijker en veiliger te maken, en het bewaken van het halfopen landschap voor behoud en verbetering van de biodiversiteit.

49

50