Bijlage 1 Memo Bouwstenen beleidsvisie sociale basis

Bouwstenen beleidsvisie sociale basis september 2024

Inleiding Samen met inwoners en professionals onderzoeken we in 2024 wat wij in Vijfheerenlanden onder sociale basis verstaan, hoe een sterke Vijfheerenlandse sociale basis eruitziet, en wat we willen en kunnen doen om daar te komen. In fysieke bijeenkomsten gaan we met elkaar in gesprek over wat maakt dat we iets tot de sociale basis rekenen, wat we belangrijk vinden in de sociale basis en wat ieders rol in de sociale basis is. Dit helpt om dezelfde taal te spreken, elkaar te begrijpen en onderbouwd keuzes te maken.1 We verbinden wetenschappelijke inzichten en landelijke ontwikkelingen met de opbrengsten van deze bijeenkomsten om te komen tot een lokaal verhaal met bijbehorende acties. De bouwstenen die dit tot nu toe heeft opgeleverd, hebben we samengevat deze memo. Uitgangspunten sociale basis Dé sociale basis bestaat niet. Daarom moet het begrip lokaal gedefinieerd en geladen worden, voordat het van waarde kan zijn als beleidsconcept. En: de sociale basis is er al, krachtig of niet. Waar mensen zijn en zich tot elkaar verhouden, is er een sociale basis. Daarmee is de sociale basis vooral van de samenleving, niet van de overheid. Overheden en organisaties kunnen faciliteren en stimuleren, maar de legitimiteit en het eigenaarschap liggen in de samenleving (bij gemeenschappen) zelf.

2 Deze kernboodschap van Sociaal Werk Nederland, MantelzorgNL, de VNG, de NOV, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Directie Maatschappelijke Ondersteuning), Movisie en het Verwey-Jonker Instituut gebruiken wij als uitgangspunt in de bijeenkomsten met betrokkenen en bij het uitwerken van de beleidsvisie. Vijfheerenlandse sociale basis De sociale basis is dus niet nieuw, die is er al. Wat wel nieuw is, is dat we met elkaar het begrip sociale basis laden. Als basis voor de lokale definitievorming gebruiken we het conceptuele model dat is ontwikkeld door onderzoekers van onder andere het VerweyJonker Instituut.3 Het model gaat uit van drie elkaar deels overlappende sferen: - De persoonlijke sfeer gaat over het eigen (steunende) netwerk van mensen. - De gemeenschappelijke sfeer bestaat uit de formele en informele verbanden van inwoners en vrijwilligers. - De institutionele sfeer ondersteunt de andere sferen door georganiseerde professionele inzet en voorzieningen. Bijeenkomsten tussen april en september: sessie met ambtenaren uit verschillende beleidsvelden in april, twee sessies met in totaal ongeveer 120 inwoners en professionals in mei, twee sessies met ambtenaren uit verschillende beleidsvelden in juli en augustus. 2 Kernboodschap_en_position_paper_Sociale_Basis_2.pdf 3 Leren-sturen-en-verantwoorden-in-de-sociale-basis.pdf (Verwey-Jonker), pagina 7 1

Deze indeling werd door de deelnemers aan de bijeenkomsten erkend en onderschreven. De rode draad in de opmerkingen van inwoners, professionals en ambtenaren is dat sociale basis vooral gaat over mensen in netwerken die met en voor elkaar dingen doen op een laagdrempelige manier. Wij hebben alle input samengevat in de volgende begripsdefinitie: Onder ‘sociale basis’ verstaan wij in Vijfheerenlanden de elkaar steunende en naar elkaar omkijkende gemeenschap(pen) dichtbij. Het gaat om netwerken van familie, vrienden, buren, geloofsgemeenschappen, verenigingen en organisaties, waar je in een veilige, laagdrempelige sfeer en op basis van vertrouwen elkaar ontmoet, ondersteunt en met elkaar meedoet. Uit de gesprekken met inwoners, professionals en lokale overheid maken we op dat of een activiteit tot de sociale basis behoort, afhangt van het doel en/of het effect ervan. Daarnaast zien we dat enkele kenmerken maken dat iets al dan niet tot de sociale basis wordt gerekend. De doelen, effecten, en kenmerken zien we als afbakeningscriteria voor de sociale basis. Deze hebben we verwerkt in een afwegingskader.4 Het afwegingskader richt zich op de activiteiten van, voor en door mensen in gemeenschappen. Deze activiteiten maken dat mensen contact hebben, bij elkaar komen en prettig samen leven. De sociale basis kent ook een belangrijke ruimtelijke component.

Mensen hebben immers plekken nodig om elkaar – georganiseerd of toevallig – tegen te komen.5 Accommodaties en faciliteiten rekenen we niet tot de sociale basis; we zien ze als noodzakelijke voorwaarde om de sociale basis (mede) mogelijk te maken. Toekomstbeeld Vijfheerenlanden De sociale basis is waar je elkaar ontmoet en ondersteunt, je ontplooit en leuke dingen doet met elkaar; waar je je gezien, gewaardeerd en betrokken voelt; waar je je thuis voelt. De sociale basis is je thuis waarin je – jong en oud – samen leeft. Voel je je (tijdelijk) minder of helemaal niet thuis, dan kun rekenen op advies en ondersteuning van vrijwilligers en/of professionals, al dan niet gefaciliteerd door de gemeente. Iedere inwoner heeft uiteindelijk een eigen (steunend) netwerk en maakt deel uit van formele en informele verbanden in de gemeenschappelijke sfeer. In de gemeenschappelijke sfeer van de sociale basis doe je nieuwe contacten op, waarmee je ook je eigen persoonlijke netwerk onderhoudt en versterkt.6 Iedere inwoner voelt zich verantwoordelijk voor zichzelf, elkaar en de samenleving. Waarde(n) van de sociale basis We zien de mens als sociaal wezen dat voor welzijn en geluk relaties met anderen en deelname aan het gemeenschappelijke leven nodig heeft.7 Een sociale basis draagt, 4 Afwegingskader is opgenomen in de bijlage bij deze memo.

De definitie met afwegingskader is vastgesteld in het college als werkdefinitie.

In de verdere uitwerking van de beleidsvisie en tijdens het toetsen van de bouwstenen in het participatieproces worden definitie en afwegingskader verder aangescherpt. 5 Leren-sturen-en-verantwoorden-in-de-sociale-basis.pdf (Verwey-Jonker), pagina 45 6 Cijfers-en-de-sociale-basis.pdf (Verwey-Jonker.nl), pagina 10 7 Aansluitend bij Aristoteles in Politca

doordat het bestaat, bij aan het gevoel van menselijke waarde, aan veerkrachtige gemeenschappen die naar elkaar omkijken en aan het netto nationaal welzijn.8 Wij gaan daarmee uit van een sterke sociale basis als doel op zich. Naast de intrinsieke waarde van welzijn en geluk voor alle inwoners, zien we ook de preventieve werking en de mogelijke (financiële) voordelen van een sterke sociale basis in het licht van de houdbaarheid van de zorg. De sociale basis kan de inwoner en diens omgeving helpen ‘overeind’ te blijven in een context waarin formele zorg steeds schaarser wordt. Een sterke sociale basis kan behalve een nastrevenswaardig doel op zich, dus ook een middel zijn om (andere) beleidsdoelen te halen.9 Versterken sociale basis De sociale basis is krachtig door de vele mensen, gemeenschappen, initiatieven en organisaties die dagelijks de sociale basis vormgeven. Tegelijkertijd is de sociale basis ook kwetsbaar want ze is afhankelijk van de bijdragen van velen. Sommige onderdelen staan onder druk en er zijn verschillen tussen mensen, gemeenschappen en wijken in hoe sterk de sociale basis is.10 De verschillende spelers in de sociale basis zijn grofweg te verdelen in inwoners, professionals/maatschappelijke organisaties en overheid, met ieder hun eigen perspectief en rol. Bij het versterken van de sociale basis is goed partnerschap tussen die verschillende spelers cruciaal.

Samen kunnen we komen tot een evenwichtige, sterke sociale basis met een hoog welzijn voor inwoners. Een sociale basis waarin inwoners zelf, in samenwerking met vrijwilligers en/of professionals, tot de juiste oplossingen kunnen komen voor wat er dan ook speelt. De invloed als lokale overheid is verschillend per sfeer van de sociale basis. De persoonlijke sfeer van de sociale basis is voor gemeenten zeer beperkt te beïnvloeden, deze is ‘van inwoners zelf’. In de gemeenschappelijke sfeer is de invloed van de lokale overheid wat groter. De invloed is echter indirect en met klassieke instrumenten zoals geld en spelregels. In de institutionele sfeer is de invloed van de overheid het sterkst. Met name via subsidies aan en prestatieafspraken met maatschappelijke partners en via het faciliteren van randvoorwaarden. In het begrip sociale basis zit het woord ‘basis’. Dit woord komt van het Griekse basis en betekent fundament. De basis of het fundament is dat waarop iets rust of steunt. Hoe steviger de basis, hoe stabieler dat wat er op rust. We hechten als gemeente veel waarde aan een sterke sociale basis in Vijfheerenlanden en we willen vanuit onze rol bijdragen aan het versterken van het fundament en het onderhouden van het daarop gebouwde.

Kernboodschap_en_position_paper_Sociale_Basis_2.pdf (Verwey-Jonker), pagina 4 Idem 10 Idem, pagina 2 8 9

Bijlage: Afwegingskader sociale basis Activiteiten die bijdragen aan ten minste één van de beschreven doelen en/of effecten rekenen we eerder tot de sociale basis. Vervolgens bepalen enkele kenmerken of een activiteit al dan niet onderdeel van de sociale basis is. Een afwegingskader zou het idee kunnen geven dat iedere activiteit vanaf nu simpel te wegen is naar wel/niet sociale basis. In de praktijk blijft het soms lastig. In het grijze gebied geven we wat meer onderbouwing bij onderwerpen die voor discussie kunnen zorgen.

Doelen en/of effecten We rekenen een activiteit tot de sociale basis als het primair bijdraagt aan… 1. …ontmoeting en verbinding Het draagt bij aan het samenbrengen van mensen, waardoor er verbindingen kunnen ontstaan tussen individuen of groepen inwoners. 2. …het verstevigen en onderhouden van het (informele) netwerk van de inwoner Een sterk informeel netwerk zorgt ervoor dat je als persoon ergens terecht kunt als je steun nodig hebt. 3. …het omzien naar elkaar in de nabije woonomgeving Mensen die naar elkaar omkijken en vragen hoe het met de ander gaat, kunnen bijzonderheden vroegtijdig signaleren en helpen waar mogelijk. 4. …het bevorderen van een of meer van de dimensies van positieve gezondheid11 Positieve Gezondheid is een bredere kijk op gezondheid, uitgewerkt in dimensies. Die brede benadering draagt bij aan het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven om te gaan.

Kenmerken Een activiteit rekenen we niet tot de sociale basis als… a. … er een indicatie of een andere vorm van toegangstoets nodig is om deel te nemen Als je aan bepaalde voorwaarden moet voldoen of er een screening plaatsvindt, rekenen we het niet snel tot de sociale basis. b. … er een winstoogmerk aan verbonden is Als het primaire doel een commerciële inslag heeft, past het niet binnen de sociale basis. c. … het een verplicht karakter heeft Vrijblijvendheid is een belangrijke voorwaarde voor de sociale basis. 11 Positieve Gezondheid - Institute for Positive Health (iPH)

Een activiteit rekenen we wel tot de sociale basis als… d. … deze toegankelijk, benaderbaar en laagdrempelig is voor iedereen Activiteiten dichtbij met een open karakter waar iedereen welkom is, rekenen we snel tot de sociale basis. Dit kenmerk is een belangrijke voorwaarde, maar dit betekent niet dat het per definitie gratis is; lidmaatschappen voor verenigingen zijn hier een voorbeeld van. e. … er voornamelijk vrijwilligers betrokken zijn De inzet van voornamelijk vrijwilligers levert een belangrijke bijdrage in de sociale basis. Een gecombineerde inzet van vrijwilligers en professionals is mogelijk in de sociale basis. f. … er wederkerigheid is in contact vanuit intrinsieke motivatie Als er van beide kanten behoefte is aan persoonlijk contact, ontstaat er een wederkerige dynamiek. Wanneer het accent van ondersteuning naar hulpverlening verschuift, verandert de wederkerigheid meer in een afhankelijkheidsrelatie.

Het grijze gebied Onderbouwing bij onderwerpen die voor discussie kunnen zorgen: -

Individuele hulpverlening: individuele hulpverlening vanuit het sociaal of medisch domein rekenen we niet tot de sociale basis. Hulpverleners hebben een rol als verwijzer naar de sociale basis. Het kan wel ondersteunend of voorwaardenscheppend zijn voor de sociale basis. Individuele, kortdurende ondersteuning geboden door een professional rekenen we wel tot de sociale basis, als het bijdraagt aan de doelen en voldoet aan de kenmerken in het afwegingskader.

-

Onderwijs: door het primaire doel en het verplichte karakter valt onderwijs niet onder de sociale basis. Dit neemt niet weg dat het bij kan dragen aan positieve maatschappelijke verbindingen.

-

Commerciële voorzieningen: door het primaire doel rekenen we commerciële voorzieningen niet tot de sociale basis. Bepaalde activiteiten binnen commerciële voorzieningen kunnen wel een belangrijke rol spelen in het leven in het dorp of de buurt. Een commerciële voorziening die overgenomen wordt door bewoners zelf en waarbij het primaire doel verschuift, kan wel tot de sociale basis worden gerekend.

-

(Vrijwilligers)werkplekken: sommige plekken en voorzieningen die niet tot de sociale basis behoren bieden dagbestedingsplekken voor deelnemers en werkplekken voor vrijwilligers. Deze plekken, werkzaamheden en ontmoetingen bieden voor deze personen wel een zinvolle invulling van de dag en een waardevolle mogelijkheid om bij te dragen aan de samenleving. Deze ontmoetingen kunnen onderdeel zijn van de persoonlijke en/of gemeenschappelijke sociale basis.