Bijlage 1 bij Raadsinformatiebrief 306126 - Propositie VHL.pdf
Tekst van het document
PROPOSITIE VIJFHEERENLANDEN
Een hernieuwd perspectief Van zoekrichting naar betekenisvol resultaat
17 juni 2021
PROPOSITIE VIJFHEERENLANDEN
Een hernieuwd perspectief Van zoekrichting naar betekenisvol resultaat
Hans van der Werff Frederik van Dalfsen Lars Bos Eva Stolk 17 juni 2021
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
Inhoudsopgave 1.
Forse financiële tegenvaller gemeente Vijfheerenlanden.......................................................................... 4
2.
Een nieuw perspectief: het verbinden van ambities en opgaven .................................................................. 5
2.1
Onderzoeken en verbinden................................................................................................6
2.2
Arrangementen tussen overheden (en andere partijen)............................6
2.3
Een hernieuwd perspectief voor gemeenschap en gebied Vijfheerenlanden. ........................................................................................................................ 7
3.
Waar zitten de inhoudelijke kansen voor een hernieuwd perspectief?. ................................................... 8
3.1
De zoekrichtingen in onderlinge prioritering.......................................................9
3.2
De gouden kans: wonen........................................................................................................9
3.3
Drie relevante zoekrichtingen.......................................................................................... 11
3.4
Drie interessante zoekrichtingen. ................................................................................ 15
3.5
Drie complexe zoekrichtingen. ...................................................................................... 17
3.6
Een buitencategorie zoekrichting. .............................................................................. 18
4.
Wat biedt en vraagt een hernieuwd perspectief?..........19
4.1
Aspecten van de programmatische aanpak Vijfheerenlanden..........20
4.2
Aanpak en planning. ............................................................................................................. 22
Bijlage: Subsidiemogelijkheden per zoekrichting. ........ 23
3
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
HOOFDSTUK 1
Forse financiële tegenvaller gemeente Vijfheerenlanden De gemeente Vijfheerenlanden heeft een fikse financiële
In hoofdstuk 2 gaan we in op het creëren van perspectief
tegenvaller moeten incasseren vanwege de toegewezen en
door het verbinden van de ambities en beleidsprioriteiten van
inmiddels betaalde claim van Niemans Beton. Het bedrag
de gemeente Vijfheerenlanden met die van medeoverheden,
van de claim is zodanig substantieel (€ 92 miljoen) dat
waaronder de provincie Utrecht en het ministerie van BZK.
ondanks reserveringen, de investeringsagenda van de gemeente flink onder druk is komen te staan. Tal van plannen, zoals
In hoofdstuk 3 laten wij een ordening van de zoekrichtingen
deze voorzien waren, kunnen daarmee niet zonder meer
zien, waarbij we hebben gekeken naar impact en haalbaarheid.
uitgevoerd worden. De gemeenschap en het gebied van
Hiermee brengen we college en gemeenteraad van
de Vijfheerenlanden ondervinden hiervan de schade.
Vijfheerenlanden in positie om gerichter toe te werken naar een inspirerende agenda. In de ordening ontstaat -naar het oordeel
Het bestuur van de gemeente van de Vijfheerenlanden is
van Berenschot- een aanwijzing voor het bestuur waar de focus
primair verantwoordelijk om gegeven de nieuwe financiële
zou kunnen liggen.
situatie zodanige keuzes te maken dat de schade voor de gemeenschap beperkt wordt. Door beleidskeuzes te maken
U vindt in de bijlage een beschrijving van de zoekrichtingen
en/of de financiële speelruimte te vergroten. Er op gericht om
zoals deze op 17 mei in de commissie Algemene Zaken
zoveel mogelijk van de meest essentiële en prioritaire plannen
zijn behandeld. En die voor de propositie één slag verder
toch tot realisatie te brengen. En om zo perspectief te bieden
zijn gebracht. In hoofdstuk 4 gaan we tot slot in op wat de
aan gemeenschap en gebied.
propositie biedt en vraagt. Van organisatie en bestuur en in te nemen stappen.
In voorliggende propositie geven we zicht op de mogelijkheden om dit perspectief concreet te maken.
4
HOOFDSTUK 2
Een nieuw perspectief: het verbinden van ambities en opgaven Het ministerie van BZK en de provincie Utrecht hebben zich bereid verklaard om vanuit een positieve grondhouding te kijken waar investeringsprogramma’s, beleidsspeerpunten en subsidies van het Rijk en de provincie verbonden kunnen worden aan de opgaven en doelen van de Vijfheerenlanden. Ook voor Rijk en provincie staat het belang van de gemeenschap van deze jonge gemeente voorop. De keuzes van het bestuur van de gemeente Vijfheerenlanden en het verbinden van beleidsdoelen van VHL, Rijk en provincie kunnen samen leiden tot een inspirerende agenda voor de gemeenschap (inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties) en gebied van de Vijfheerenlanden. De gemeente streeft naar het creëren van een agenda, die naast inspirerend en aansprekend ook substantieel is (in omvang en financiële middelen), breed is (niet alleen over één of twee beleidsthema’s) en de beleidsspeerpunten van de gemeente en medeoverheden verbindt.
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
2.1 Onderzoeken en verbinden Berenschot heeft de opdracht van de gemeente
Voor deze onderdelen van de propositie kan een arrangement
Vijfheerenlanden gekregen om te onderzoeken of in
gemaakt te worden. In een arrangement maken de
samenwerking met medeoverheden een propositie gemaakt
gemeente Vijfheerenlanden én één of meer andere partijen/
kan worden. Een propositie die bouwstenen aandraagt voor
medeoverheden afspraken met elkaar. In het arrangement
de genoemde inspirerende agenda. Deze -in een propositie-
worden opgaves, doelen en resultaten vastgelegd, alsmede de
beschreven bouwstenen zijn inhoudelijk verkend langs drie
voorwaarden waaronder het arrangement tot realisatie komt,
lijnen, namelijk:
inclusief de planning, de inzet van middelen en de governance.
•
Een analyse van beleidsdocumenten, investeringsprogramma’s en uitvoeringsprogramma’s
•
•
van gemeente, ministeries, provincie en andere (mede-)
De voorliggende propositie “Een hernieuwd perspectief” geeft
overheden;
aan waar mogelijkheden liggen om tot zo’n arrangement te
Verkennende gesprekken met deskundige ambtenaren
komen. Die propositie is echter meer dan een “ideeënbak”.
van gemeente, ministeries, provincie, waterschappen en
De mogelijkheden komen voort uit een vooronderzoek waarin
aan de beleidsthema’s gerelateerde organisaties, zoals de
beleidsinitiatieven van de Vijfheerenlanden verbonden zijn aan
Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (OMU) en ProRail.
beleidsspeerpunten of uitvoeringsagenda’s van medebesturen.
Een analyse van subsidiemogelijkheden in Nederland en bij
Deze zijn vervat in zoekrichtingen, die steeds input zijn geweest
de EU.
voor de gesprekken met het Rijk, de provincie Utrecht, het waterschap en andere publieke of private organisaties. En
Voorgaande stappen zijn in nauwe en goede samenwerking
die ook besproken en behandeld zijn in het college en de
gegaan met twee coördinerende ambtenaren bij de provincie
gemeenteraad van de Vijfheerenlanden.
Utrecht en BZK. Daarnaast heeft er gedurende de relatief korte periode waarin dit onderzoek is uitgevoerd afstemming plaats gevonden met het college en gemeenteraad van de gemeente Vijfheerenlanden, als ook met de ambtelijke top
Subsidiemogelijkheden per zoekrichting
binnen Vijfheerenlanden en gedeputeerde Robert Strijk van de
De subsidiemogelijkheden voor Vijfheerenlanden zijn
provincie Utrecht en Directeur Generaal Chris Kuijpers van
voor de verschillende zoekrichtingen op Europees niveau,
het ministerie van BZK.
nationaal niveau en provinciaal niveau in kaart gebracht. Daarnaast is ook gekeken naar externe fondsen. Op basis van deze analyse lijken de mogelijkheden op Europees
2.2 Arrangementen tussen overheden (en andere partijen)
niveau beperkt. Waar de Europese subsidiemogelijkheden voor ondernemers talrijk zijn, hebben Europese bijdragen aan gemeenten veelal niet de vorm van subsidies. De meeste mogelijke bijdragen aan lokale overheden zijn
Het resultaat van het onderzoek van Berenschot is een
financieringsmechanismen in de vorm van leningen of
propositie, waarin kansrijke mogelijkheden voor bijdrages aan
investeringsfondsen om investeringskosten te dekken.
een inspirerende agenda worden beschreven. De uitwerking
Ook vanuit het Rijk en de provincie zijn verschillende
vraagt aan het bestuur om keuzes te maken en aan te geven
subsidiemogelijkheden. Met name laatstgenoemde partij
waarop de focus komt te liggen. Welke onderdelen van de
biedt uiteenlopende aanknopingspunten voor de gemeente
propositie worden het meest interessant en/of kansrijk geacht.
Vijfheerenlanden. Concrete subsidiemogelijkheden zijn per zoekrichting in de bijlage weergegeven.
De geprioriteerde propositie is voor het bestuur van de Vijfheerenlanden uitgangspunt om na het zomerreces in samenwerking met medeoverheden zodanig te worden uitgewerkt dat er een concrete en inspirerende (uitvoerings-) agenda ontstaat. 6
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
2.3 Een hernieuwd perspectief voor gemeenschap en gebied Vijfheerenlanden Het bestuur van iedere gemeente is verantwoordelijk om gegeven steeds wijzigende omstandigheden richting te geven aan de gemeente. Ook als de wind in de rug blaast of als het tegen zit. Voor het bestuur (college en gemeenteraad) van de gemeente Vijfheerenlanden geldt dit in het bijzonder. De tegenvaller met de claim van Niemans Beton is veel groter dan voorzien en van een dergelijke omvang dat het bij iedere middelgrote gemeente de investeringsagenda stevig onder druk zou zetten. Juist in die situatie heeft het gemeentebestuur er voor gekozen om niet bij de pakken neer te gaan zitten maar te kiezen voor perspectief voor gemeenschap en gebied. Dat betekent toekomstgericht samenwerken met medeoverheden. En met de blik gericht op gemeenschap en toekomst.
Voorliggende propositie is een belangrijke bouwsteen in die toekomstgerichte en perspectiefrijke benadering. De propositie geeft zicht op samenwerkingsmogelijkheden en op het verbinden van beleidsgelden van Rijk en provincie (en anderen) met die van de gemeente.
7
HOOFDSTUK 3
Waar zitten de inhoudelijke kansen voor een hernieuwd perspectief? Voor het onderzoek naar de propositie VHL hebben we 11 zoekrichtingen onderzocht. Deze zijn hieronder in overzicht weergegeven. We hebben een grafische prioritering weergegeven in een viertal categorieën. Deze categorisering is de hoofdconclusie van onze verkenning en daarmee ook het advies t.a.v. de propositie. We werken de categorieën in de rest van die hoofdstuk uit, inclusief onderbouwing.
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
3.1 De zoekrichtingen in onderlinge prioritering
3.2 De gouden kans: wonen De gouden kans is een zoekrichting die de potentie heeft om
!2 9 "
% 3
voor Vijfheerenlanden échte impact te hebben. En die ook binnen bereik lijkt te liggen. We beschrijven de essentie van
## 11
#$ 10 6 ( 1# 4
5
de mogelijke propositie op wonen hieronder.
Zoekrichting 2 Wonen
' 8
7
We hebben in de prioritering een viertal categorieën van zoekrichtingen gemaakt. Primaire onderscheidende kenmerken in de prioritering zijn dus geweest: waar is beweging mogelijk? En wat is de potentiële impact die de zoekrichting heeft op de
Voor wonen geldt dat dit een grote, nationale opgave is, voor
situatie in VHL. Daarbij was het belang van de gemeenschap
nu én in de komende jaren. Daarbij spelen er twee belangrijke
leidend.
ontwikkelingen: er is een tekort aan beschikbare woningen én de woonbehoefte van Nederlanders blijft, als gevolg
De categorieën luiden als volgt:
van demografische verschuivingen, ook de komende jaren veranderen. Er zijn dan ook forse provinciale én landelijke
1. Gouden kans: spannend, veel potentie en veel impact
ambities op het thema wonen, met op Rijksniveau ook
2. Relevant: grote kansrijkheid, met impact én potentie
substantiële middelen ter realisatie van de ambities.
3. Interessant: redelijke impact en potentie, kansrijkheid beperkter
Voor Vijfheerenlanden liggen er twee grote kansen om ambities
4. Gecompliceerd: slecht haalbaar of weinig toevoegend
samen te laten vallen met ambities van medeoverheden:
We lichten hierna de categorieën inclusief zoekrichtingen
Extra woningbouwlocaties aanbieden rond Vianen;
nader toe. In de bijlage leest u een compleet startbeeld per
De regio Utrecht staat aan de lat voor 75.000+ woningen
zoekrichting, zoals eerder ook met de gemeenteraad gedeeld.
tot 2040.1 Programmatisch is daar zicht op, maar zeker rond de stedelijke kern Vianen is het ontwikkelen van meer woningbouwlocaties een concrete kans om inkomsten te genereren vanuit de exploitatie van de grond. Daarnaast geldt dat er vanuit Rijk en provincie, mits het om betekenisvolle aantallen woningen gaat, mogelijkheden zijn om realisatie te ondersteunen. Dan wel door capaciteit (kennis/kunde), dan wel door financiële impulsen (o.a. voor het wegnemen van onrendabele toppen). Voor de gemeente Vijfheerenlanden is het verder ontwikkelen van woningbouw rond Vianen dus een concrete kans om met eigen aanbod aan te sluiten op de ambities van medeoverheden én daar zelf beter van te worden. Het is ook de kans die we als eerste benoemen, omdat het minder concreet is dan de volgende máár op termijn ook om meer impact/betekenis kan gaan. Consequentie is vanzelfsprekend wel dat de stedelijkheid van Vianen verder zal toenemen. Deze mogelijkheid vergt daarom als allereerst 1
9
Ruimtelijk Economische Koers – U10
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
politieke en bestuurlijke koersbepaling in Vijfheerenlanden,
aantal woningen om de aanvraag in behandeling te kunnen
zowel over de wenselijkheid áls over de concrete potentiële
nemen. NB: ook VHL heeft puzzelwerk te doen: wat zou ’t
locaties.
minimale aantal woningen voor de impulsaanvraag zijn om tot haalbare realisatie van de plannen te komen?
Kans op 3e tranche woningbouwimpuls Broekgraaf
•
Daarnaast geven BZK en provincie aan bereid te zijn
maximaliseren; De gemeente Vijfheerenlanden ontwikkelt
kwalitatief mee te lezen/-denken/-werken om de aanvraag
bij Leerdam de wijk Broekgraaf. De ontwikkeling van deze wijk
voor derde tranche woningbouwimpuls zo kansrijk mogelijk
is ingewikkeld door de aanwezigheid van de Merwede-Lingelijn
te maken.
die dwars door de plannen loopt. Realisatie van Broekgraaf (met name de woningen in de door gemeente beoogde nieuwe
Het gaat inhoudelijk om het volgende:
uitleglocatie Broekgraaf-Noord) vergt ingrijpen in de fysieke infrastructuur rond het spoor (fietstunnel, ongelijkvloerse
•
De woningbouwimpuls zou aangevraagd worden voor een
kruising spoor/weg realiseren). Deze ingrepen maken realisatie
300-tal nog te ontwikkelen woningen in Broekgraaf-Zuid
van Broekgraaf kostbaar. Het Rijk heeft een regeling (de
(die op korte termijn ontwikkeld worden) én een nader
derde tranche woningbouwimpuls – een landelijke regeling
te bepalen aantal woningen in Broekgraaf-Noord (orde-
ter stimulering woningbouw – inschrijving in september
grootte 300 tot 500 extra), gezamenlijk zijnde één project,
2021 mogelijk ) om woningbouwprojecten met hoge kosten
namelijk Broekgraaf. De gemeente heeft een extern bureau
(onrendabele toppen) te stimuleren. Voor VHL zou een
laten onderzoeken dat ze hiermee voldoen aan de criteria
stimuleringsbedrag vanuit de derde tranche woningbouwimpuls
van de regeling.
2
realisatie van Broekgraaf (in z’n volledige omvang) helpen.
•
Voor BZK en de provincie is het aantrekkelijk omdat woningbouw en flexibiliteit/doorstroom op de woningmarkt
Vanuit BZK is de officiële eis om voor minimaal 500 woningen aan te vragen.
•
gestimuleerd worden.
Daarbij is ook vereist dat de locatie in het provinciale programma wonen en werken is opgenomen. BroekgraafZuid is eerder ruimtelijk aanvaardbaar geacht en is in de
Toegang tot deze middelen is echter gebonden aan voorwaarden,
provinciale Interim Omgevingsverordening aangeduid
waarbij het ministerie van BZK en de provincie Utrecht de
als stedelijk gebied, Broekgraaf -Noord is een nieuwe
gemeente Vijfheerenlanden kunnen helpen daaraan te voldoen.
uitbreidingslocatie die nog integraal moet worden
De beoordeling van de derde tranche woningbouwimpuls-
afgewogen.
aanvragen gebeurt door een onafhankelijke commissie.
•
Bij de samenwerking van gemeente en provincie en Rijk is het ook van belang om alles in het werk te stellen om de
Gezamenlijke actie: Om dit in gang te trekken, is het
aanvraag te laten voldoen aan de inhoudelijke criteria, die
belangrijk om tot een schrijf/projectteam te komen met
in de beoordeling worden gehanteerd. In de huidige situatie
de provincie Utrecht dat zich de komende 3 resterende
voldoen ze nog niet.
maanden (indienen aanvraag september 2021) buigt over het rondbrengen van de aanvraag. BZK kan hierbij meelezen en
Beide kansen hebben veel impact op de gemeente
meedenken om zo tot een optimale aanvraag te komen. Het
Vijfheerenlanden: de realisatie van Broekgraaf betekent
lijkt op voorhand verstandig hierover ook op korte termijn
instroom van nieuwe inwoners (die ook weer lokale belastingen
bestuurlijk gesprekken te voeren. Een eerste bestuurlijk gesprek
afdragen) én een forse impuls voor de kern Leerdam.
tussen VHL en de provincie Utrecht staat hierover al gepland.
Nieuwe woningbouwplannen rond Vianen kunnen ook de
Helpen betekent concreet:
stedelijkheid van deze kern versterken. Daarnaast brengt het nog meer nieuwe instroom én biedt het mogelijkheden voor
•
2
10
Meedenken en -werken aan het zoeken naar een manier
beweging binnen de woningmarkt van Vijfheerenlanden zelf
om toch een aanvraag in te kunnen dienen, die voldoet
(doorstroom/starters). En financieel gaat het om forse
aan gestelde eisen. Dit vergt van de provincie het creatief
kansen/steun. De prijs is natuurlijk ook in beide situaties
kijken naar hoe om te gaan met de beoordeling van de
helder: extra woningen gaan altijd ten koste van landelijk
woningbouwplannen en regionale programmering en
gebied of groen/rust binnen de bestaande stedelijke kernen.
vraagt van BZK zoeken naar het minimaal benodigde
Het is aan de politiek hoe hierin de ideale balans te kiezen.
www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/woningbouwimpuls
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
3.3 Drie relevante zoekrichtingen
(in 2040) en hiervan is tot op heden slechts 55 ha gerealiseerd. Ook in de groene contour kunnen landbouwgronden geheel
Er zijn drie relevante zoekrichtingen aan te merken waarbinnen
of gedeeltelijk van functie veranderen. Hiervoor is dit voorjaar
een deal vanuit de propositie zoals hieronder heel aannemelijk
een instrumentenkoffer ontwikkeld. Bij realisatie van natuur
lijkt en de impact en potentie voor de gemeenschap en de
in de groene contour krijgen deze gronden meestal een NNN-
gemeente duidelijk aanwezig zijn. Daarmee zijn het bijzonder
bestemming. Ook de groene contour maakt deel uit van het
interessante zoekrichtingen die wat ons betreft de volle inzet
provinciale omgevingsbeleid. In de gemeente Vijfheerenlanden
verdienen. We behandelen ze hieronder apart van elkaar.
liggen ten zuiden en ten oosten van Vianen enkele groene contour-gebieden (delen van polders Bolgerijen en Autena).
Zoekrichting 9 en 10 Natuur, recreatie en toerisme
De financiering is deels voor rekening van de provincie Utrecht en grotendeels voor rekening van derden. In de uiterwaarden liggen kansen voor realisatie van de Groene Contour. Het gaat dan om zwevende hectares, die hier kunnen landen in delen van Vijfheerenlanden die pas recent naar Utrecht gegaan zijn en daarom “onderbedeeld” zijn in Groene Contour op de kaart; voor de hectares in de uiterwaarden is gericht €6 miljoen beschikbaar (volledige afwaardering 85% en 95% subsidie inrichting). Analoog aan de bovengenoemde
Zoekrichting 9. Natuur en zoekrichting 10. Recreatie
“onderbedeling” kunnen ook elders in Vijfheerenlanden
en toerisme worden, vanwege de vele raakvlakken, in
zwevende hectares worden gerealiseerd, bijvoorbeeld in
dit onderdeel samen gepresenteerd onder de noemer
combinatie met lichte recreatieve inrichting. Hiervoor geldt
‘landschapsontwikkeling’.
een maximale afwaardering van 50% en 95% voor inrichting.
Natuur maakt een belangrijk onderdeel uit van de gemeente
Ecologisch bermbeheer; De provincie beheert sinds de
Vijfheerenlanden. Zo is het gebied van de huidige gemeente
jaren ‘70 haar provinciale wegbermen op ecologische wijze.
gevormd in een voortdurende interactie van mens en natuur.
In Vijfheerenlanden gaat het specifiek om de provinciale weg
Binnen de zoekrichting wordt voor zowel natuurontwikkeling
Zijderveld- Leerdam en de oevers van het Merwedekanaal.
als beleefbare natuur onderzocht in hoeverre de gemeente
Sinds 2 jaar is de provincie Utrecht aangesloten het convenant
Vijfheerenlanden in samenwerking met partners initiatieven
van de Stichting Blauwzaam. Die Stichting promoot en
kan ontplooien. De gemeente Vijfheerenlanden heeft daarnaast
stimuleert groene verbindingen in de Vijfheerenlanden en
toeristen en recreanten met een afwisseling van landelijk
Alblasserwaard. Het idee is om dat het ecologisch beheer
gebied, water, natuur, oude stadjes en cultureel erfgoed, het
van gemeentelijke wegbermen en dijken en bermen van het
nodige te bieden. De zoekrichting recreatie en toerisme richt
waterschap bijdraagt aan de versterking de groene dooradering
zich vooral op de kansen voor het vergroten en/of versterken
van het landelijk gebied en de biodiversiteit. Door intensievere
van de beleefbaarheid van natuur en het toeristisch-recreatief
samenwerking tussen Vijfheerenlanden, de provincie en
aanbod binnen de gemeente Vijfheerenlanden.
andere partijen die het beheer van bermen uitvoeren zouden de aanpakken beter op elkaar afgestemd kunnen worden, om
Voor Vijfheerenlanden liggen er een aantal kansen om ambities
zo o.a. de biodiversiteit in de gemeente te vergroten. Het idee
samen te laten vallen met ambities van medeoverheden:
is om van Vijfheerenlanden een pilot gemeente te maken voor wat betreft integraal (ecologisch) bermbeheer. De provincie
Groene contour en Natuurnetwerk Nederland;
Utrecht zou hierin het initiatief kunnen nemen.
In eerste instantie had de provincie voor de ontwikkeling van de Groene Contour geen middelen. Deze moesten worden
Daarnaast zijn er vanuit de medeoverheden een aantal concrete
gegenereerd door derden (rood voor groenconstructies). In
subsidiemogelijkheden beschikbaar, die nu nog niet volledig
het huidige coalitieakkoord is € 12 miljoen gereserveerd voor
door Vijfheerenlanden benut lijken te worden:
realisatie van de groene contour. De opgave was 3.000 ha
11
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
Ecologische verbindingen (kleine
Provinciale voedselagenda; De provincie Utrecht wil
landschapselementen/groene dooradering);
met de voedselagenda gezond en lokaal (korte keten) eten
Vanuit de provincie Utrecht zijn er middelen beschikbaar
bevorderen. De voedselagenda gaat dit jaar (2021) van start
voor de groene dooradering van het landelijk gebied. Hiervoor
en zal inzetten op het versterken van bestaande netwerken,
kunnen nieuwe kleine landschapselementen (beplantingen,
verbinden van lopende initiatieven, maar ook het uitvoeren
poelen, natuurvriendelijke oevers) worden aangelegd. Via
van nieuwe projecten en onderzoek.
het Platform Kleine Landschapselementen is een bedrag van € 50.000 per gemeente beschikbaar, voor agrarische collectieven
Programma recreatie en toerisme; De provincie
binnen de gemeente. Gemeentelijke cofinanciering is gewenst,
verwacht rond de jaarwisseling het programma Recreatie en
maar over de hoogte is geen vaste norm afgesproken.
toerisme vast te stellen. Na vaststelling van dit programma vindt er overleg plaats tussen de gemeente Vijfheerenlanden
Natuur en samenleving; De provincie Utrecht
en de provincie Utrecht om te onderzoeken waar overlap
ondersteunt verschillende projecten als Groen aan de Buurt
in beleidsdoelstellingen is en waar concreet samengewerkt
(burgerinitiatieven), een voucherregeling Beleef en Bewonder
kan worden. De provincie ziet daarnaast in het huidige
(zie ook pijler ‘beleven en betrekken’ van natuurvisie provincie
beleid aanknopingspunten via subsidiemogelijkheden in
Utrecht) en Groen doet goed, (educatie voor kinderen).
het kader van onder andere merkversterking en innovatief
Specifiek voor groen doet goed is jaarlijks een bedrag van
ondernemerschap. In dit kader zouden Vijfheerenlanden en
maximaal € 15.000 beschikbaar (als 50% cofinanciering).
de provincie specifiek kunnen kijken het thema glas (Glasstad
De provincie verdubbelt de bijdrage van de gemeente met een
Leerdam).
maximum van € 15.000 per jaar. De bijdrage van de gemeente kan financieel van aard zijn, maar kan ook in inzet van fte’s
Toeristische overstap punten (TOP’s); De provincie
worden ingebracht.
Utrecht gaat de Toeristische Overstap Punten (TOP) inventariseren en waar gewenst aanpassen. De TOP’s in de
Agenda vitaal platteland; De provincie Utrecht stelt voor
gemeente Vijfheerenlanden (Ameide, Leerdam, Lexmond en
verschillende thema’s subsidies beschikbaar . Met name op
Vianen Ponthoeve) worden meegenomen in deze exercitie.
3
het onderdeel ‘recreatie’ lijken concrete aanknopingspunten te liggen. Zo is er subsidie beschikbaar voor het verbeteren en
Wandelroutes Vijfheerenlanden; De provincie
uitbreiden van fiets-, wandel-, en vaarroutenetwerken. Het gaat
Utrecht gaat aan de slag met het upgraden van het
hierbij onder andere om recreatiebankjes langs wandelroutes.
wandelknooppuntensysteem. De wandelroutes in de
De kosten van deze recreatiebankjes worden voor 100% door
gemeente Vijfheerenlanden (rondje langs de proefgriendjes,
de provincie Utrecht gesubsidieerd.
stadswandeling Vianen, langs het vogelkijkscherm en tussen Luistenbuul en Zouweboezem) worden meegenomen in deze
Op het gebied van ‘natuur’ en ‘recreatie & ontspanning’ is nog
exercitie.
niet al het beleid vastgesteld, ook niet bij medeoverheden. Op basis van de verwachtingen ten aanzien van het vaststellen van
Sport(beleid); Op dit moment bereidt de provincie Utrecht
nieuw beleid worden de volgende kansen onderscheiden:
het provinciaal sportakkoord Utrecht voor. De ambities waar de provincie Utrecht op gaat inzetten zijn: sport in de
Biodiversiteit in stad en dorp; De provincie Utrecht
openbare ruimte, verduurzamen van sport en inclusieve sport.
wil gemeenten ondersteunen als vervolg van de Utrechtse
Op dit moment wordt binnen de gemeente Vijfheerenlanden
aanpak wet natuurbescherming. Het voorstel is dat de
gewerkt aan het opstellen van nieuw sportbeleid. De
provincie Utrecht hiervoor de komende jaren extra middelen
definitieve inhoud is niet bekend, maar het verduurzamen van
gaat inzetten (dit moet nog worden besloten). Het gaat
sportaccommodaties en inclusiviteit lijken wel een plek te gaan
hierbij om een financiële bijdrage bij ecologisch onderzoek,
krijgen in het nieuwe sportbeleid. Hier lijken dus concrete
soortenmanagementplannen en actieve soortenbescherming.
kansen te liggen voor de gemeente Vijfheerenlanden. Zodra het
Naast het project biodiversiteit in stad en dorp zijn er ook
sportbeleid van de gemeente is vastgesteld en de provincie de
middelen beschikbaar via de Uitvoeringsverordening Subsidie
ondersteuningsmogelijkheden heeft uitgewerkt, zal er contact
Biodiversiteit.
zijn over samenwerkingsmogelijkheden. De provincie gaat graag
3
12
www.zoek.officielebekendmakingen.nl/prb-2021-84.html
in gesprek over het beleid en kansen voor samenwerking.
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
Dat kan goed via het provinciaal sportakkoord of individuele
Bedrijventerreinen; Vijfheerenlanden beschikt over
gesprekken. In het sportakkoord kan iedere partij zijn eigen
meerdere bedrijventerreinen in Vianen, Leerdam en Meerkerk.
ambities en belangen inbrengen.
Sommige zijn goed gelegen aan snelwegen (Meerkerk) of zelfs op het snijpunt van snel- en vaarwegen. De doorontwikkeling
Al met al liggen er vele aanknopingspunten om, primair met
van deze bedrijventerreinen in kwalitatieve zin als aanjager
steun van de provincie, te intensiveren op dit beleidsdomein
voor economische ontwikkeling, biedt kansen om blijvend
(landschapsontwikkeling) en zo voor Vijfheerenlanden én een
aantrekkelijk te zijn voor bedrijven. Momenteel is zichtbaar
aantrekkelijkere natuur én meer recreatie te realiseren. Dit
dat de bezetting van de bedrijventerreinen niet slecht, maar
levert een verdere verbetering van het leefklimaat op, maar
zeker niet optimaal is. Deels voortkomend uit veroudering.
ook meer omzet/instroom voor de lokale economie. Economie; de economie van de Vijfheerenlanden kenmerkt
Zoekrichting 11 Ontwikkeling bedrijventerreinen, vakonderwijs en arbeidsmarkt
zich door handel, logistiek, maakindustrie en landbouw. Een economie waar behoefte is aan vakmensen. Arbeidsmarkt; Vijfheerenlanden heeft een arbeidsmarkt waar laag- en middelbaar opgeleiden domineren. Voor de meer generiek opgeleide mensen een sector die kwetsbaar is en waar de verwachting is dat werkgelegenheid af neemt. Voor vakmensen zijn de perspectieven zonniger. De verwachting is dat er langjarig behoefte blijft bestaan aan goed opgeleide en vaardige vakmensen. Het komende decennium is zelfs een ernstig tekort aan deze vakmensen. Staatssecretaris Van Ark
De vitaliteit en leefbaarheid van Vijfheerenlanden wordt
heeft een breed offensief aangekondigd, om een kwalitatief
gevormd door meerdere elementen. De bril van de Brede
goede werkgeversdienstverlening als bijdrage aan het tot
Welvaart (van het Planbureau voor de Leefomgeving) geeft
stand komen van een goede match tussen vraag en aanbod
daar goed zicht op.
te realiseren.
Één van de basisvoorwaarden is dat de combinatie van
Ontgroening en vergrijzing; de gemeente Vijfheerenlanden
arbeidsmarkt en economie gezond is en in evenwicht.
is zeker geen krimpgemeente. Toch zijn er op het gebied van
Vijfheerenlanden heeft een arbeidsmarkt waar laag- en
demografie belangrijke aandachtspunten. Zo is er sprake
middelbaar opgeleiden de overhand hebben.
van een sterke vergrijzing en ontgroening. Wat dat laatste betreft, kan ontgroening versterkt worden door drie oorzaken:
Kijken we naar de feiten, dan zien we het aantal banen in
onvoldoende woningaanbod voor starters (zie zoekrichting
de gemeente (673,8 banen per 1000 inwoners tussen de
2), onvoldoende werk (zie versterken bedrijventerreinen), en
15 en 74 jaar; CBS) onder het regionaal en ook provinciaal
opleidings- en ontwikkelingsmogelijkheden voor vakmensen.
gemiddelde (755 per 1000) ligt. De Vijfheerenlanden is daarmee nu qua werk afhankelijk van buurgemeenten.
Programmatische triple helix aanpak versterking
De arbeidsparticipatie is goed en ligt op het provinciaal
economie en arbeidsmarkt
gemiddelde en de werkeloosheidscijfers zijn zelfs lager (2,7
In samenwerking tussen de overheid (gemeente, provincie),
versus 3,3 %). De banen binnen de Vijfheerenlanden zijn
semioverheid (OMU, ROM, AVRES), het bedrijfsleven in
verhoudingsgewijs vooral te vinden in handel, industrie,
Vijfheerenlanden en een ROC-onderwijsinstelling (zoals
recreatie & toerisme en landbouw. Met name de collectieve
bijvoorbeeld het Da Vinci-college in Gorinchem) zien wij een
sector is ondervertegenwoordigd (17,7% in Vijfheerenlanden
grote kans om een forse bijdrage te leveren aan een betere
versus 30,9% in de provincie).
verhouding tussen arbeidsmarkt en economie. Een gebundelde programmatische aanpak waarin vergroting van het volume
In deze zoekrichting 11 staat het versterken van de relatie
aan bedrijfshuisvesting, verbetering van de kwaliteit van
tussen arbeidsmarkt en economie centraal. Hierin zijn een
bedrijventerreinen, het vasthouden van jongeren, en een
aantal bedreigingen en kansen:
aantrekkelijk klimaat voor professionele ontwikkeling worden gecombineerd. Dit vraagt om een integrale benadering waarin
13
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
revitalisering van (delen van de) bedrijventerreinen, een
Het creëren van een kennis- en opleidingscentrum;
publiek-private samenwerking (pps) als middel om groei
het vorige punt biedt de mogelijkheid om aan de “hardware-
en productiviteit te verhogen en het bezien of vakopleidingen
kant” een pand te verwerven dat voldoet aan het realiseren van
op MBO (dependance) mogelijk zijn.
een kennis- en opleidingscentrum. Een dergelijk centrum kan ondersteunend zijn aan het binden van jonge professionals
De kansen voor deze zoekrichting rust op een viertal pijlers,
en vakmensen en kan een aanjaagfunctie hebben voor nieuwe
te weten:
bedrijvigheid. Er zijn geschikte locaties beschikbaar om dit centrum te vestigen. Vanwege het verstoren van de markt
Realisatie van een regionaal bedrijventerrein;
kunnen deze locaties niet opgenomen worden in dit rapport.
binnen de samenwerking van de Utrechtse gemeenten en de provincie staan drie regionale bedrijventerreinen op de
Het gebruik maken van een MKB-deal; de provincie
planning. Deze drie regionale bedrijventerreinen van grote
Utrecht heeft voor een drietal plaatsen in Utrecht West
omvang ontlasten de druk op groei en uitbreiding van alle
een MKB-deal gesloten. Aan de deal zijn concrete projecten
individuele bedrijventerreinen en voorkomen verdergaande
gekoppeld. De deal komt voort uit het landelijke programma
wildgroei of verrommeling van het landschap. Voor een
MKB-deal van Ministerie van Economische Zaken en Klimaat,
dergelijk regionaal bedrijventerrein kan de gemeente
aangevuld met cofinanciering van de provincie Utrecht, de
Vijfheerenlanden zich kandideren. Wij denken dat een dergelijk
gemeente Woerden, en bijdragen van de betrokken bedrijven en
regionaal terrein natuurlijk bijdraagt aan de werkgelegenheid
onderwijsinstellingen. Deze lijn past naadloos op de ambities
in de Vijfheerenlanden, en voorziet in extra bedrijfsgerelateerde
van Vijfheerenlanden om stimulansen te realiseren voor
inkomsten voor de gemeente. Het levert daarnaast belangrijke
economie en arbeidsmarkt, o.a. door een vakopleiding binnen
bijdrages aan oplossingen bij andere gemeenten door de
de gemeente tot stand te brengen.
mogelijkheid te bieden knelpunten door verplaatsing van bedrijven op te lossen. En dat geldt natuurlijk ook binnen
Benutten en inkleuren van zoekrichting 2 “Wonen” en
Vijfheerenlanden zelf. Het biedt ruimte om vraagstukken in
zoekrichting 3 “Fietsnetwerken”; voor het faciliteren van de
Leerdam voor bedrijven met veel vestigingsplaatsen, of in
arbeidsmarkt en het voorkomen dat jonge beroepskrachten weg
Ameide (vergroeiing woon en bedrijfsmatige functionaliteiten)
trekken zijn de zoekrichtingen 2 “wonen” en 3 “fietsnetwerken”
op te lossen.
meer dan behulpzaam. Het verruimen van het aanbod van starterswoningen en het verbeteren van bereikbaarheid door
Het herstructureren van (delen van de)
een fijnmaziger fietsnetwerk en het versterken van OV-
bedrijventerreinen; de bedrijventerreinen in Leerdam,
knooppunten ondersteunt voornoemde actielijnen sterk. Zeker
Meerkerk en Vianen zijn deels verouderd, waarmee de
gegeven het feit dat de mobiliteit van middelbaar en lager
aantrekkelijkheid voor nieuwe bedrijven vermindert. De
opgeleiden beperkter is dan bij hoogopgeleiden.
gemeente Vijfheerenlanden kent een redelijke dichtheid van vestigingen, maar is zeker geen koploper. De OMU (Ontwikkelings Maatschappij Utrecht) heeft extra investeringsruimte gekregen van de aandeelhouder, de provincie Utrecht, om panden die voor de markt niet aantrekkelijk zijn, of bij vernieuwbouw, renovatie of nieuwbouw te weinig rendement opleveren, aan te kopen. Voor alle bedrijventerreinen zijn er panden aan te wijzen, die leeg staan of waarvan de functie (bijvoorbeeld kantoorfunctie) niet meer aansluit op de vraag op de markt.
14
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
Er zijn twee randvoorwaarden die aan deze zoekrichting
Een aantal van deze maatregelen zijn ook al opgenomen in
verbonden zijn, namelijk:
de planning van de projecten. De grootste kansen op dit vlak lijken te liggen in de faciliteiten en infrastructuur rondom het
Organiseren in triple helix verband; de gedeelde ambities,
fietsnetwerk binnen de gemeente Vijfheerenlanden:
de concreetheid, en de in potentie beschikbare middelen, maken deze zoekrichting bijzonder interessant. Het vraagt een
Fietsparkeerplaatsen; Vanuit de provincie Utrecht zijn
organisatievorm die niet alleen programmatisch is, maar ook
subsidies beschikbaar om fietsparkeerplaatsen bij bushaltes te
te kenmerken is als een triple helix-samenwerking. Dit is zeker
realiseren4. Deze kosten worden voor 100% door de provincie
niet uniek in Nederland. Met name de laatste jaren is daar
vergoed. Hierop is door de gemeente Vijfheerenlanden een
-bijvoorbeeld in de regiodeals- veel ervaring mee opgedaan.
eerste inventarisatie gemaakt van mogelijke locaties (o.a.
Desalniettemin is het ook een samenwerkingsvorm waar
halteplaatsen rotonde Hagenweg en rotonde Lange Dreef,
deskundigen en beslissers uit verschillende werelden, met ieder
bushalte Nieuwe Rijksweg Lexmond, bushalte De Zoom
een eigen gerichtheid en taal, moeten worden samen gebracht.
Lexmond, bushaltes op Lekdijk bij Tienhoven, Station Leerdam). De gemeente Vijfheerenlanden zal in overleg met
Tempo en opportuniteit; de kansen die er liggen voor deze
de provincie moeten kijken welke locaties daadwerkelijk in
zoekrichting 11 worden ook gekenmerkt door kansen die zich
aanmerking komen voor de subsidieregeling van de provincie.
nu voordoen. Het is het combineren van beleidsdoelen met opportuniteit. En het zijn kansen die vragen om snel starten
Verbetering Openbaar vervoer (OV) -punten; Vanuit
en meters maken. Tempo en opportuniteit zijn bij
de provincie Utrecht loopt een uitvoeringsprogramma voor
deze zoekrichting doorslaggevend in het boeken van succes.
het verbeteren van OV-knooppunten5. Op dit moment loopt er een traject bij het OV-knooppunt Lekdijk in Vianen. Het
3.4 Drie interessante zoekrichtingen
programma van de provincie is vooralsnog gericht op het behalen van quick wins. Mogelijk voldoet het overstappunt in Lexmond ook aan de vereisten. Dit moet door Vijfheerenlanden
De interessante zoekrichtingen zijn qua impact en/of potentie
in overleg met de provincie worden onderzocht.
o.b.v. de analyse en het onderzoek iets beperkter dan de
Zoekrichting 6 Vitale wijken
‘relevante’ zoekrichtingen hierboven. Máár, desalniettemin zijn ze bijzonder interessant om na te jagen en te realiseren. Voor elke zoekrichting geldt ook dat de kansen op succes aannemelijk zijn. We bespreken ze hieronder één voor één.
Zoekrichting 3 Fietsnetwerken
Het ministerie van BZK is, mede op initiatief van vele gemeenten, waaronder een smaldeel uit de G32, voornemens om in de nieuwe regeerperiode een hernieuwde inzet te hebben op het verbeteren van leefbaarheid/sociaal economische status van kwetsbare wijken, veelal in een stedelijke context. Daarbij zal de nadruk liggen op een integrale en interbestuurlijke De toenemende druk op de bestaande mobiliteitsnetwerken en
aanpak op de leefdomeinen wonen, werk en inkomen, scholing
de vergrote aandacht voor duurzamere en gezondere manieren
en veiligheid, additioneel op de sectorale aanpakken op die
van vervoer zorgen ervoor dat er steeds meer aandacht
leefdomeinen. Vanuit grote steden is daar meer dan voldoende
uitgaat naar het regionale fietsnetwerk. In de Mobiliteitsvisie
animo voor. Vanuit meer landelijke/kleinstedelijke gemeenten
(2020) heeft de gemeente de ambities voor de komende
is het echter nog zoeken naar gemeenten waar die problematiek
jaren geconcretiseerd. Deze zoekrichting richt zich daarom voornamelijk op het verbinden van het beleid van de provincie met de mogelijkheden die de gemeente Vijfheerenlanden ziet. 15
4 5
www.decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Historie/ Utrecht/642930/CVDR642930_1.html www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/mobiliteit/ov-knooppunten
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
in passende mate speelt of waar de randvoorwaarden voor een
Het Glasmuseum kent uitdagingen in de huidige exploitatie én
bestuurlijk vernieuwende integrale aanpak in voldoende mate
de huisvesting/plek in de stad kan ook beter. Hier is de kans
aanwezig zijn. Te onderzoeken is of Vijfheerenlanden hierin
dat de provincie bij kan springen in het als eerste ontwikkelen
met haar twee wijken ‘De Hagen – Vianen’ en ‘Leerdam West
van een goed toekomstbestendig plan t.b.v. het behoud van
– Leerdam’ een bijdrage kan leveren én tegelijkertijd twee van
het immateriële erfgoed ‘ambacht van glasblazen’ door het
haar eigen kwetsbare wijken een impuls kan geven.
Erfgoed Expert Team in te zetten, natuurlijk in gesprek met het Glasmuseum. Contacten en eerste afspraken zijn tijdens
De aanpak vanuit het Rijk zal niet gericht zijn op het
het opstellen van deze propositie gemaakt. Daarna zou ook
beschikbaar stellen van geld, maar op het vanuit verbinding
het nieuwe provinciaal museumbeleid 2021-2025 (in 2021
tussen tal van beleidsthema’s werken aan de benodigde
vastgesteld, in 2022 onder voorbehoud van vaststelling
verandering in de wijken. Samenwerken met het Rijk brengt
Kadernota 2021 door PS van kracht) kunnen bijdragen aan
daarmee voor Vijfheerenlanden concreet:
de daadwerkelijke verbouwing/verhuizing van het museum. Hiertoe is € 500.000,- per jaar beschikbaar (provincie breed).
•
aandacht en ‘discipline’;
Daarnaast zou, mits huisvesting in een Rijksmonument
•
kennis/kunde en toegang tot veel praktijk uit andere
gekozen wordt, nog een fors aanvullend bedrag beschikbaar
gemeenten;
zijn voor huisvesting/verbouwing. Tot slot wordt op dit punt
als nodig: Procesmiddelen om bijv. coalities/allianties
(Glasmuseum) nog verkend of/hoe steun aan het festival
tot stand te brengen.
‘Cities of Glass’ vorm zou kunnen krijgen.
•
Het is aan Vijfheerenlanden en BZK om deze concrete
Daarnaast heeft de provincie ambities voor de inzet van
afspraken verder vorm te geven. Dat gesprek is ambtelijk/
cultureel erfgoed. Zeker als dat kan in combinatie met actuele
bestuurlijk opgestart tijdens het werken aan de propositie.
beleidsmatige uitdagingen. Zo zou gedacht kunnen worden aan de Lekdijk, de energietransitie én cultureel erfgoed op/
Zoekrichting 8 Cultuur
rond de dijk. Rond zulke meervoudige projecten sluit de provincie ‘erfgoed-deals’. Met VHL kan verkend worden of er tot een passende deal gekomen kan worden: daartoe zijn een vijftal ideeën geformuleerd die nader met de provincie verkend moeten worden (2 plekken in de SEEF-ontwikkeling, de skeletten-vondst in Vianen en het Stuwcomplex Hagestein). NB: deze laatste gedachte verkeert nog in een premature fase, zicht op haalbaarheid is beperkt.
In de gemeente Vijfheerenlanden is de basislaag van het
Tot slot wordt door VHL en de provincie nader bekeken of het
culturele aanbod goed op orde. Er is één nationaal museum:
theater in Vianen meer/aanvullende steun kan krijgen vanuit
het Glasmuseum in Leerdam. Dit museum, in combinatie met
de coronamiddelen t.b.v. ondersteuning van de culturele sector.
de glasfabriek in Leerdam, is een belangrijke trekpleister voor de kern Leerdam. De provincie stimuleert Kunst, Cultuur en erfgoed in de gehele provincie. Die steun bestaat uit een aantal componenten (niet uitputtend!): (1) voor selecte instellingen exploitatiesubsidies (uitsluitend voor kasteelmusea, die in Vijfheerenlanden niet gevestigd zijn), (2) projectgebonden subsidies voor specifieke ontwikkeling, (3) exploitatiesubsidies voor cultuureducatie en (4) kennis en kunde ter beschikking stellen in de vorm van een Erfgoed Expert Team. Deze steunmogelijkheden bieden een aantal concrete kansen om ambities/behoeftes vanuit Vijfheerenlanden én de provincie elkaar te laten versterken.
16
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
3.5 Drie complexe zoekrichtingen
Daarmee is deze zoekrichting als zodanig (nu) minder kansrijk, máár er is wel aanvullende steun losgekregen, en er zijn
De complexe zoekrichtingen kennen of weinig/geen
mogelijkheden gecreëerd voor zoekrichting 11. Zoekrichting
haalbaarheid en/of een complex stakeholderveld, waardoor
4 is daarom deels opgenomen onder de eerder behandelde
het ingewikkeld is tot resultaat te komen. Daarmee zijn ze niet
zoekrichting 11.
irrelevant of onaantrekkelijk, maar is ons advies hier niet of slechts heel selectief op in te zetten. Het gaat om de volgende
NB: ook de mogelijkheden onder zoekrichting 6 kunnen een
zoekrichtingen:
positief effect hebben op de vitale binnensteden.
Zoekrichting 4 Versterken vitaliteit binnensteden
Zoekrichting 5 Energie / duurzaamheid
Deze zoekrichting bestaat uit het losweken van investeringen
Een beleidsmatige en uitvoeringstechnische opgave van forse
voor het aanpakken van de vitaliteit van de binnensteden
omvang: de energietransitie én de klimaatadaptatie. Voor het
van met name Vianen en Leerdam. Hierbij gaat het om het
thema energie is net de RES afgesloten tussen de Utrechtse
ter hand nemen van leegstand van onrendabele panden. Dit
RES-regio-gemeenten, waaronder Vijheerenlanden. De RES-
zijn panden die niet automatisch door de markt van functie
aanpak heeft ambities gesteld waaraan ook Vijfheerenlanden zich
veranderen. Het gaat om kantoorpanden, winkelpanden
bestuurlijk heeft gecommitteerd. Deze zoekrichting is ‘afgevallen’
en ook om bedrijfspanden die niet meer in stadskernen
omdat bleek dat er al veel steunmogelijkheden zijn waarbij
passen. De investeringsvehikels die in deze verkenning zijn
Vijfheerenlanden en de provincie samenwerken. Daarnaast is
geraadpleegd zijn ofwel incidenteel, of richten zich bij voorkeur
de constatering dat Vijfheerenlanden vanuit energie-perspectief
op bedrijfspanden op bedrijventerreinen. Een voorbeeld van
bezien eigenlijk geen unieke kenmerken of een uniek aanbod
incidentele mogelijkheden is de subsidieregeling vitaliteit
heeft: de bestuurlijke ambities in bijdrage aan de regionale
binnensteden/dorpskernen/winkelcentra. Hier is voor
opgave zijn niet bijzonder of zwaarwegend. Én er is geen specifiek
€ 80.000 per gemeente beschikbaar.
energie-perspectief rond de gemeente waarop aangetakt kan worden (noch vanuit provincie als vanuit Rijk). Daarbij is
Het interessante van deze zoekrichting is dat het veel ervaren
een complicerende factor dat de gemeente Vijfheerenlanden
meerwaarde bij de gemeenschap oplevert, en een impuls geeft
fysiek ‘los’ staat van de overige RES-gemeenten door de Lek als
aan de leefbaarheid en vitaliteit van binnenstedelijk gebied.
barrière: fysieke verbindingen voor bijv. stroom of restwarmte
Binnenstedelijke ontwikkeling is een speerpunt bij de provincie
zijn daardoor complexer om aan te leggen tussen VHL en de rest
en op termijn komt er mogelijk ook investeringsruimte
van de RES-regio. Dit maakt het uitdagender om tot win-win
beschikbaar vanuit het ministerie van EZ voor herstructurering
oplossingen te komen met regionale partners.
van winkelgebieden. Kortom: er zijn in de regio vele reguliere mogelijkheden om
17
Dit vraagt ook om een specifieke maatwerk-aanpak. Een aanpak
samen te werken in de regio (met bijv. Lopikerwaard en/of
waarbij de vitaliteit van de binnenstad centraal staat en waarbij
Lekstroom – waarbij Vijfheerenlanden op dit moment bij beide
betrokken partijen (eigenaren, gemeenten, investeerders,
níét is aangesloten) rond de realisatie van de RES. Er is geen echt
makelaars, partijen met grote posities) vanuit aanbod (wat kan
aanknopingspunt om gezamenlijk tot een aanvullende ambitie
ik bijdragen aan een oplossing) komen tot allianties en deals.
of samenwerking te komen.
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
Zoekrichting 7 Vitale kernen
via Niemans als belastingafdracht (winstbelasting, dividendbelasting) terug zou vloeien naar de schatkist van het Rijk. En dat deze extra belastinginkomsten de ruimte zou kunnen bieden om op enigerlei wijze ingezet worden t.b.v. Vijfheerenlanden. De analyse tijdens het onderzoek naar de propositiemogelijkheden wijst uit dat deze mogelijkheid interessant wordt gevonden en op veel steun binnen de Vijfheerenlanden kan rekenen, maar tegelijkertijd bij het ministerie van Financiën weinig aanknopingspunten biedt. Het Rijk maakt geen koppelingen tussen inkomsten en uitgaven in de Rijksbegroting. Alle in-
De provincie heeft een fraai aanbod aan steunmaatregelen
komsten gaan ‘op de grote hoop’ en zijn daarmee niet inzetbaar
vanuit de Agenda Vitaal Platteland (AVP), waarbij de gemeente
voor specifieke uitgaves. Het aanbrengen van zo’n koppeling zou
Vijfheerenlanden zonder twijfel meer aanspraak kan maken
tot onwenselijke precedentwerking leiden en de transparantie
op middelen door slimmer aan te sluiten op deze regeling (zie
van de Rijksbegroting is een groot nationaal belang.
bijvoorbeeld ook zoekrichting 9/10 rond natuur). Tegelijkertijd: er is eigenlijk geen provinciale ruimte of Rijksruimte om méér
De zoekrichting kent twee verschillende waarderingen.
te doen dan deze al geboden mogelijkheden. Voor het Rijk geldt
Inhoudelijk is de zoekrichting interessant omdat het een basis
dat de focus ligt op regio’s waarin ook bevolkingskrimp een
kan creëren voor het instellen van een investeringsfonds waarin
grote rol speelt. Voor de provincie geldt dat de middelen beperkt
Vijfheerenlanden en BZK (en mogelijk de provincie) gelijkelijk
zijn en dat de steun op dit thema moeilijk te differentiëren is
geld storten en die is voorzien van een agenda en governance
tussen Vijfheerenlanden en andere gemeenten. Daarmee zijn
(model Regiodeal). Tegelijkertijd -en dat is de andere waardering-
de bestaande regelingen binnen AVP zeker interessant, met
lijkt deze propositie weinig kansrijk. De gesprekken en afgegeven
name voor de kleine kernen (onder de 8000 inwoners), en zou
signalen vanuit het Rijk stemmen daarin somber.
de gemeente VHL hier ook optimaal van moeten proberen te profiteren. Als geheel is de zoekrichting voor de gehele gemeente
Mocht er -onverwacht- toch ruimte komen dan kan gedacht
echter minder opportuun.
worden aan een investeringsfonds.
3.6 Een buitencategorie zoekrichting
1. De vorm van een investeringsfonds zou vorm kunnen krijgen volgens het model regiodeal voor meer de regio waar de Vijfheerenlanden deel van uit maakt: bijvoorbeeld de regio
Zoekrichting 1 Afromen belasting over uitgekeerde claim Niemans
Alblasserwaard - Vijfheerenlanden, waarbij een focus ligt op Vijfheerenlanden. Dan lekt een deel van het geld weer weg naar collega-gemeenten, maar wordt het voor BZK (en dus ’t Rijk) uitlegbaarder waarom dit gebeurt. Aanleidingen zijn te vinden in de herindelingen recentelijk, de positie t.o.v. de Randstad, het opgaveprofiel van die regio en het provinciegrens-overschrijdende karakter. 2. De vorm van een investeringsfonds Vijfheerenlanden, waarin Rijk, Vijfheerenlanden en mogelijk ook de provincie participeren. Deze vorm is een noviteit (een fonds voor één gemeente) en daarmee minder kansrijk. Ook hier natuurlijk
Deze zoekrichting is “buitencategorie” en tegelijkertijd rood
met een benodigde vorm van interbestuurlijke governance.
gekleurd. Dat betekent dat wij in potentie de zoekrichting bijzonder interessant achten, maar tegelijkertijd niet kansrijk. De
NB: er ligt momenteel nog géén inhoudelijk kader of denkprofiel
signalen vanuit het Rijk over mogelijkheden op deze zoekrichting
waar zo’n fonds op gericht zou moeten zijn en de onderlinge
zijn negatief.
governance en afstemming in de regio is complex en tijdrovend. VHL zou hierin dan, al dan niet met de provincie(s), kunnen
18
Deze zoekrichting gaat uit van het beginsel dat in de casus
optrekken, maar staat dan ook aan de lat voor de organisatie
‘Niemans’ publiek geld (de € 92 miljoen schadeloosstelling)
en kwaliteit.
HOOFDSTUK 4
Wat biedt en vraagt een hernieuwd perspectief? In voorliggende propositie heeft Berenschot een weging meegegeven van de 11 te onderscheiden zoekrichtingen. Het is aan de gemeente Vijfheerenlanden om deze weging om te zetten in een eigen afweging om op basis daarvan gericht de propositie om te zetten naar een resultaat middels een uitvoeringsagenda. Nagenoeg iedere omzetting van een zoekrichting naar een uitvoeringsagenda vraagt een programmatische aanpak. In dit afsluitende hoofdstuk gaan we in op de aspecten die een rol spelen bij de programmatische werkwijze. Daarnaast sluiten we af met een aanpak op hoofdlijnen.
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
4.1 Aspecten van de programmatische aanpak Vijfheerenlanden
te kunnen sturen op te behalen resultaten. Ook dient verantwoording over voortgang en bereikte resultaten binnen het politiek-bestuurlijk overleg een plaats te krijgen.
Hierin spelen een aantal aspecten een belangrijke rol.
De drie aspecten, die richting geven aan de omzetting van zoekrichtingen naar een uitvoeringsagenda, zijn:
In onderstaande figuur zijn de acht aspecten geordend. Sommige aspecten geven richting aan de realisatie,
Lichte governance; het hebben en in praktijk brengen
andere aspecten zijn meer faciliterend, ondersteunend of
van een inspirerende agenda is primair het belang
randvoorwaardelijk van aard.
van de (gemeenschap en het gebied van de) gemeente Vijfheerenlanden. De gemeente staat hierbij niet alleen.
Centraal staan echter twee aspecten die cruciaal zijn voor
De provincie Utrecht, het ministerie van BZK en andere
de realisatie. Dit zijn:
organisaties voelen een medeverantwoordelijkheid, er op gericht om het belang van de gemeenschap zo min mogelijk Lichte governance
Richting gevend Focus
Regie
te schaden. En er op gericht om de jonge gemeente een steun Richting gevend Planning
ment
betekenisvolle resultaten is de betrokkenheid van BZK en de provincie Utrecht blijvend van belang. Om deze betrokkenheid een gezicht te geven, wordt niet gekozen voor een zware
Programma ComMGT Commitmunicatie
en participatie Faciliterend
Faciliterend
in de rug te geven. In het vertalen van zoekrichtingen naar
Organiseren met kwaliteit
governance, maar meer voor een programmatische aanpak waar met deskundigen en verantwoordelijken van Vijfheerenlanden, BZK en de provincie Utrecht (en anderen) resultaten worden geboekt. Bij die programmatische aanpak is de Vijfheerenlanden leidend. De provincie Utrecht en het ministerie van BZK blijven echter betrokken. Dat betekent dat -mochten er bestuurlijke
Programmamanagement per zoekrichting; de
knelpunten ontstaan die vragen om een bestuurlijke interventie
zoekrichtingen vragen om een programmatische aanpak. Er zijn
bij BZK of bij de provincie- dat de bestuurlijke lijnen zoals in dit
meerdere bestuurders en afdelingen, maar ook meerdere
traject ontwikkeld, ook weer benut kunnen worden. Dus, via de
partners van medeoverheden bij betrokken. De effectiviteit van
topambtenaren en bestuurders die inhoudelijk verantwoordelijk
het programma wordt daarmee niet bepaald door wie er over
zijn voor de verschillende beleidsterreinen die verbonden zijn
gaat, maar hetgeen bereikt kan worden. Het gericht zijn op
aan de zoekrichtingen in deze propositie. Gegeven de aard van
doelen en resultaten in een complex speelveld met een tijdelijke
de meeste zoekrichtingen ligt het in de praktijk het meest voor
werkstructuur is hierbij kenmerkend.
de hand om de provincie als eerste aanspreekpunt te zien.
Centrale regie op hoofdlijnen; het belang van de
Focus (keuzes maken); de omzetting van zoekrichtingen
zoekrichtingen als ook het programmatische karakter vragen
naar een resultaat is een bestuurlijke verantwoordelijkheid.
om een centrale regie op bestuurlijk en ambtelijk niveau.
Deze verantwoordelijkheid krijgt invulling door ambtelijk
Bestuurlijk is het college regisseur. Grote/omvangrijke
handelen op een programmatische wijze. Zowel bestuurlijk,
zoekrichtingen, zoals zoekrichting 2 “wonen” en zoekrichting
maar zeker ambtelijk is het noodzakelijk keuzes te maken
11 “Economie, arbeidsmarkt en onderwijs” zijn geholpen
waarop de gemeente wel/niet inzet, gegeven beschikbare
met een bestuurlijk regisseur, een lid uit het college.
tijd, aandacht en realisatiekracht. Dit vraagt focus. Beter
Daarnaast is het verstandig dat één lid van het college van
vier zoekrichtingen programmatisch met veel aandacht,
B&W de overall coördinatie voert in de rol van programma-
beleidskracht en uitvoeringskracht tot resultaat brengen,
bestuurder. In de ambtelijke organisatie is het verstandig om
dan 11 zoekrichtingen half proberen verder te brengen.
bijvoorbeeld de directie de overall regie te laten voeren. En verantwoordelijkheden voor realisatie van zoekrichtingen te beleggen bij individuele ambtelijk regisseurs. Naast het college en de ambtelijke organisatie adviseren wij de gemeenteraad regelmatig te informeren en in positie te brengen om zo 20
Een hernieuwd perspectief | Propositie Vijfheerenlanden
Planning (verschillende snelheden); het gelijktijdig
Open communicatie en gerichte participatie;
boeken van resultaten heeft vanuit bestuur en ambtelijke top
wat betreft de communicatie naar de gemeenschap van
natuurlijk veel aantrekkelijkheid te bieden. Regie en voortgang
Vijfheerenlanden is een open houding blijvend gewenst.
worden zo eenvoudig bediend. Toch ontstaat zicht op resultaten
Wat betreft een actievere betrokkenheid vanuit een meer
ook vanuit opportuniteit en vanuit planningen die moeilijk
participatieve houding is vooral de aard van de zoekrichting
of niet beïnvloedbaar zijn door de gemeente. Opportuniteiten
bepalend. Waar een participatieve samenwerking bij
ontstaan bijvoorbeeld omdat plots panden op de markt
bijvoorbeeld “vitale wijken” niet alleen wenselijk, maar ook
komen of omdat er door een nieuw kabinet interessante
noodzakelijk is, is dat bij het creëren van een investeringsfonds
beleidsintensiveringen worden aangekondigd die uitstekend
Vijfheerenlanden minder of niet op zijn plaats. De bijdrage
passen bij een zoekrichting. En planningen worden binnen
aan of het versterken van het resultaat zou ons inziens leidend
Vijfheerenlanden bepaald, maar ook daar buiten doordat
moeten zijn bij de vraag of, en zoja hoe intens, de participatie
beleidsbeslissingen regionaal, provinciaal of landelijk op de
vorm gaat krijgen.
agenda staan. Dat vraagt van de gemeente een strakke sturing en regie enerzijds, en een lenige houding naar de planning van
Het nieuwe perspectief voor de Vijfheerenlanden krijgt met
gekozen zoekrichtingen anderzijds.
deze propositie kleur. En wel op drie manieren:
Tot slot zijn er een drietal aspecten die faciliterend en
Creëren van doorbraken; de propositie en de omzetting
ondersteunend zijn. Het gaat hierbij om:
naar resultaten kan bij dossiers die moeilijk tot afronding komen om formele of procedurele redenen leiden tot
Organiseren met kwaliteit; de dagelijkse operatie bij
doorbraken. Bijvoorbeeld bij “wonen” waar regulier het dossier
Vijfheerenlanden loopt met of zonder deze propositie gewoon
rond Leerdam lijkt vast te lopen, maar waar vanuit een andere
door. Voor de project- en investeringsagenda is de vertaling van
framing en het samen brengen van urgentie, expertise en
de propositie naar relevante resultaten wel van grote betekenis.
bestuurlijke wil een doorbraak wordt gecreëerd.
Het is van belang dat een aantal zoekrichtingen op een programmatische wijze ter hand worden genomen. Dat vraagt
Gebundelde focus; op een aantal zoekrichtingen hebben de
ook adequate bemensing. Ambtenaren die resultaatgericht zijn,
verschillende overheden belangen en beleidsspeerpunten. Door
krachtig zijn in projectmatig werken en in netwerken. Tenslotte
het inhoudelijk slim verbinden van deze beleidsspeerpunten en
is creatief en associatief denken cruciaal om tot resultaten
daaraan gerelateerde kennis en middelen ontstaat gebundelde
te komen. Het is woekeren met beschikbaar talent, waarmee
focus. Goede voorbeelden hierbij zijn de zoekrichtingen natuur
de eerder genoemde focus ook vanuit dit element meer dan
en recreatie en de zoekrichting vitale wijken.
wenselijk is. Beleidsintensiveringen; bij beleidsintensiveringen ontstaat Veel commitment; zonder commitment komt er geen
de mogelijkheid om bij vraagstukken die wel belangrijk zijn
resultaat. Voorliggende propositie is alleen tot stand gekomen
voor de gemeente, maar niet persé een topprioriteit zijn,
vanuit het commitment van het bestuur van Vijfheerenlanden,
de mogelijkheden om het beleid te intensiveren. Zoals bij
de DG van BZK, de gedeputeerde van de provincie Utrecht en
fietsstallingsmogelijkheden en vitale binnensteden.
niet te vergeten de ambtelijke aanspreekpunten bij provincie en ministerie en de ambtelijke top bij de gemeente. Aangejaagd
Het nieuwe perspectief heeft ook bijeffect. In de afgelopen
door de programmatische aanpak in deze fase, leidend tot
periode heeft de organisatie van de Vijfheerenlanden
voorliggende propositie. Straks is dit commitment blijvend
nadrukkelijk gewerkt in netwerken om het perspectief langs
noodzakelijk. Op voorhand is dat commitment aanwezig, maar