Bijlage 1 - Archeologie in gemeente Vijfheerenlanden

7.2 Achtergrond van het thema en beschrijving wat er in gemeente al is onderzocht m.b.t. het thema Binnen de gemeente is naar de diverse kastelen gravend archeologisch onderzoek uitgevoerd. Zo is in het kader van de aanleg van een persriool bij Huys Herlaar een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd waarbij grachtrestanten en muurresten van ronde toren van een laatmiddeleeuwse bouwfase zijn aangetroffen. 51 Bij de restauratie van het Hofje van Mevrouw van Aarden in Leerdam rond 1976 zijn volgens het Jaarverslag van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek meerdere funderingen van het kasteel van Leerdam gevonden. Deze resten zouden zijn vastgelegd in een rapport van de restauratie van het hofje. 52 Ook staan in ARCHIS vondsten geregistreerd die zijn aangetroffen tijdens een opgraving bij Huis Ter Lede. 53 Nadere gegevens ontbreken echter. Op het terrein van kasteel Hagestein is in 1995 een eerste booronderzoek en geofysisch onderzoek (weerstandsmetingen)

51

Delporte, 2008 ARCHIS-zaakidentificatienr. 2876695100 53 ARCHIS-zaakidentificatienr. 2835668100 52

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[46]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

uitgevoerd. 54 Het uitgebreidst onderzocht is kasteel Batestein waar afgelopen 25 jaar diverse archeologische onderzoeken zijn uitgevoerd en ook resten van een voorganger in de vorm van een donjon zijn gevonden. Ook recent, eind 2020, zijn bijzondere resten aangetroffen bij het k asteel: bij graafwerkzaamheden van een gracht bij het kasteel zijn 82 skeletten gevonden waarvan vermoed wordt dat deze dateren in de Eerste Coalitieoorlog (1792 -1797) toen het kasteel dienst deed als hospitaal en waarbij de slachtoffers buiten het kasteel werden begraven. Naast het opgegraven massagraf is er nog een massagraf aanwezig, deze blijft in situ behouden. Naast kasteelonderzoek zijn ook archeologische resultaten voorhanden van onderzoek naar de stadsmuren en –grachten van Vianen en Leerdam, zoals een begeleiding aan de Westwal (Leerdam) 55, de Varkenswei 56 en noordelijke en oostelijke stadsmuur (Vianen) 57. Onderzoeken met betrekking tot de Tachtigjarige Oorlog of de Hollandse Waterlinie ontbreken nagenoeg. Alleen het onderzoek van de dijkcoupure van de Diefdijk bij de A2 heeft een link met de Nieuwe Hollandse Waterlinie. 58 Hoewel in de gemeente op diverse locaties archeologische resten uit de Tweede Wereldoorlog te verwachten zijn, zijn ook resten uit deze periode nog nauwelijks aangetroffen.

Zo heef t een proefsleuvenonderzoek voor de uitbreiding van het Oosterlicht Collega aan de Uithoflaan in Vianen een loopgraafrestant en enkele vondsten uit de WOII opgeleverd 59 en bij een onderzoek in het kader van de dijkverbetering Hagestein-Opheusden is enkel een vondst uit deze periode gedaan (onderdeel van een gasmasker). 60

7.3 Relatie met nationale onderzoeksagenda NOaA2: thema 8. Conflictarcheologie •

Hoe zijn complexe militaire structuren zoals linies en belegeringswerken samengesteld en landschappelijk ingebed? (NOaA 2.0-vraag 101)

•

Wat zijn de aard en context van de vroegste indicaties voor geweld en gewapend conflict? (NOaA 2.0-vraag 141)

•

Wat zeggen archeologische resten en structuren over de aard en het verloop van gewapende conflicten en achterliggende militair-strategische inzichten? (NOaA 2.0-vraag 93)

•

Op welke wijze kregen in gewapende conflicten industrieel vervaardigde massaproducten een persoonlijke geschiedenis? (NOaA 2.0-vraag 110)

7.4 Aandachtspunten specifiek voor Vijfheerenlanden •

De relatie tussen de ligging van de diverse kastelen ten opzichte van de rivieren

•

De locatie van de blokhuizen rondom Hagestein

54

Exaltus, 1995. Jackson, 2007. Jacobs, 2012. 57 Van Rooijen, 2005. 58 Van Genabeek & Schorn, 2004. 59 Kasbergen, 2018. 60 Jordanov, 2017. 55 56

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[47]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

•

Tachtigjarige oorlog (Oude Hollandse Waterlinie)

•

De locatie van het kasteel Everstein

•

Grafveld uit periode Eerste Coalitieoorlog

•

Nieuwe Hollandse Waterlinie

•

Radarpost Gorilla WOII

•

Vliegtuigwrakken WOII

•

WOII: Bruglocaties over de Lek

7.5 Kennislacunes en te behalen kenniswinst Conflictarcheologie is een archeologisch thema dat pas de laatste 10 jaar steeds meer in de belangstelling is komen te staan. Het gevolg is dat resten met betrekking tot conflictarcheologie tot op heden vooral als toevalsvondst werden aangetroffen tijdens regulier onderzoek. Dit geldt met name voor resten uit de Tweede Wereldoorlog. Onderzoek naar kastelen wordt al wel decennialang uitgevoerd. Het betreft een thema waar nog veel kennislacunes zijn, zoals blijkt uit de bij toeval aangetroffen begraafplaats uit de Eerste Coalitieoorlog. Ook geldt dat de locaties van niet alle kasteelterreinen bekend zijn. Zo weten we bijvoorbeeld niet waar kasteel Everstein bij Everdingen gelegen heeft. Ook weten we dat ten zuidoosten van Vianen een terrein ligt waar waarschijnlijk ook een kasteel of versterkt huis heeft gestaan, hier is echter verder niets over bekend. Hoewel aan gevonden (gebruiks)voorwerpen uit de Tweede Wereldoorlog veelal wetenschappelijk weinig waarde gekoppeld kan worden, kunnen deze voorwerpen we l een vliegwieleffect op gang brengen bij verhalen over deze periode. Ook kan worden gesteld dat teruggevonden voorwerpen van (geallieerde) soldaten van emotionele waarde zijn voor de nazaten. Kortom, resten van conflictarcheologie kunnen juist op het gebied van publieksbereik van (grote) waarde zijn.

7.6 specifieke onderzoeksvragen Versterkingen (kastelen, versterkte huizen, blokhuizen) - Welke factoren spelen een rol bij de locatiekeuze van versterkingen? - wat zijn overeenkomsten en verschillen hierin bij de bekende kasteelterreinen? - Welke functie hadden de versterkingen? In hoeverre werden ze voor bewoning gebruikt? - Wat is de verschijningsvorm en de ontwikkeling van de versterkingen (inclusief de grachtenstelsels en voorburchten) in de gemeente? - Wat is de invloed van de grootschalige ontginningen op de opkomst en verspreiding van de versterkingen in de Volle en Late Middeleeuwen? - Wat is de relatie tussen versterkingen en andere op het platteland voorkomende bewoningskernen, zoals de agrarische nederzettingen en ontginningsnederzettingen? - Waar lag kasteel Everstein?

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[48]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

Specifiek: kasteel/stad Hagestein - Wat was de exacte vorm en grootte van het kasteel van Hagestein? Hoe was het stadje Gasperden/Hagestein vorm gegeven (poorten, wegen, grachten etc.)? Had de stad Hagestein een stenen ringmuur of alleen een aarden wal met palissaden? Hoe ontwikkelde de stad zich tot de verwoesting? - In hoeverre was de zone binnen de grachten van de stad Hagestein bebouwd toen de stad in 1405 werd verwoest? - Waar exact hebben zich de blokhuizen bevonden die voor het beleg van Hagestein zijn gebouwd? Is er een aantoonbaar verschil in de morfologie van de verschillende blokhuizen? - Heeft op het (voormalige) omgrachte perceel langs de Biezenweg tijdens de belegering van Hagestein een blokhuis gestaan? Zo ja, hoe heeft dit blokhuis eruit gezien? - Welke archeologische sporen heeft de Arkelse oorlog nog meer achtergelaten, zowel bij Hagestein als in de rest van de gemeente? Oude Hollandse Waterlinie - Welke (archeologische) resten van de Oude Hollandse Waterlinie zijn er buiten de vestingsteden Leerdam en Vianen en de Post bij Ameide? - Welk verband is er tussen het landschap en de Oude Hollandse Waterlinie in de gemeente? - Welke invloed had de aanleg van de Oude Hollandse Waterlinie op de inrichting van het landschap?

Nieuwe Hollandse Waterlinie - Welke (archeologische) resten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn er buiten fort Everdingen? - Welke archeologische resten worden rondom fort Everdingen aangetroffen? - Welk verband is er tussen het landschap en de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de gemeente? - Welke invloed had de aanleg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie op de inrichting van het landschap?

Tweede Wereldoorlog FLAK Rondom de Lekbrug bevinden zich in de uiterwaarden en op de dijktaluds de resten van Duitse stellingen. Aan de Vianense kant blijkt uit verschillende bronnen dat het gaat om FLAK (Fliegerabwehrkanone of Flugzeug Abwehr Kanone) voor de bescherming van de brug. Deze stellingen bevinden zich mogelijk goed bewaard in de bodem. Onderzoeksvragen voor deze FLAKstellingen zouden kunnen zijn: - Wat is de staat/gaafheid van de FLAK stellingen in de uiterwaarden? - Welke aanwijzingen zijn er voor de constructiewijze, en functie van de verschillende elementen in de stellingen, zoals de loopgraven, de geschutsposities? - Welke aanwijzingen zijn er voor het ‘leven in de stelling’?

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[49]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

Stellingen Diefdijk De Nederlandse stellingen van de Diefdijk liggen overwegend oostelijk van de dijk zelf en daarmee buiten de gemeente. Op de dijk zelf hebben zich echter ook enkele gegraven posities bevonden in mei 1940. Deze zijn terug te vinden op luchtfoto´s en in `Strategisch Laagland´ (Steenbergen en Van der Zwart, 2006). Naar alle waarschijnlijkheid bevonden zich ook direct achter de Diefdijk ondersteunende posities, zoals verbindingsposten, munitieopslag en veldkeukens. Daarover is nog weinig bekend. - Kan door middel van aanvullend luchtfoto-onderzoek een meer gespecificeerde verwachting voor deze posities opgesteld worden? - Wat is de gaafheid, functie en waarde van de infanterie stellingen op de Diefdijk? (Prospectief of gravend onderzoek zou nadere informatie kunnen opleveren over de gaafheid, functie en waarde van deze stellingen. Met nadruk moet gezegd worden dat van de ge graven stellingen uit 1940 in Nederland vrijwel geen resten aan het oppervlak zijn overgebleven, dus dat hier weinig over bekend is.)

Radarstation Gorilla Radarstation Gorilla, gelegen ten westen van Schoonrewoerd, was een van de (circa) 84 radarstations in Nederland (waarvan 52 langs de kust en 32 landinwaarts). Op dit station stonden twee radars opgesteld en er hoorde een groot kamp bij met bunkers, schuren en barakken. Ook waren er stellingen met luchtafweergeschut en –mitrailleurs aanwezig waarmee het station beschermd werd. Voor dit radarstation gelden de volgende vragen: - Zijn in de ondergrond kuilen aanwezig met afval van het personeel dat op het radarstation gestationeerd was? - Zijn in de ondergrond nog gedumpte resten van het radarwerk aanwezig? - Het radarstation is een terrein waar zowel gewerkt en geleefd werd en maakt dit als ensemble uniek. Zijn er resten aanwezig die kenmerkend zijn voor deze woon/werk combinatie? - Wat is de plattegrond van het radarstation? Waar stonden de diverse barakken en bebo uwing, waar bevond zich het luchtafweergeschut en waar werd gewoond?

Nederlandse Barakken Over Nederlandse barakkenkampen uit mei 1940 is in archeologisch opzicht nog weinig bekend. De meesten barakkenkampen zijn kort na de oorlog al opgeruimd en het land weer in gebruik genomen voor andere doeleinden. Het onderzoek ten behoeve van de verwachtingskaart heeft de globale locatie van een aantal barakkenkampen opgeleverd in de voormalige gemeente Vianen. Twee daarvan liggen op een locatie die mogelijk nog altijd niet bebouwd is. - In hoeverre kan de exacte locatie en opbouw van de barakkenkampen worden vastgesteld? (Verder onderzoek kan met behulp van luchtfoto’s worden uitgevoerd.) - Wat kan er worden achterhaald over de aard en gaafheid van de archeologische neer slag van deze kampen, de functie van verschillende onderdelen en het kampleven? (Prospectief of gravend onderzoek kan meer informatie opleveren.)

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[50]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

Crashlocaties Van de vliegtuigcrashes in de gemeente zijn er tien (zeven nauwkeurig; drie met ruime buffer) ingetekend op de verwachtingskaart. Voor alle locaties gelden echter de volgende vragen: - Is er meer informatie te achterhalen over de exacte locatie van de crash en of het vliegtuig al geborgen is? (Deze informatie is mogelijk te vinden in het gemeentearchief of bij de Vliegtuigbergingsdienst.) - Gaan de crashes gepaard met veldgraven? (De afgelopen jaren is duidelijk geworden dat berging van/graafwerk naar wrakken een grote toegevoegde waarde kan hebben voor nabestaanden en de lokale bevolking, en zich daarnaast zeer goed leent voor archeologisch onderzoek. Waar mogelijk is berging iets wat in het kader van deze belangen altijd is te overwegen.)

Kraters, mangaten en locaties met oorlogsschade In kraters en mangaten (en locaties met oorlogsschade) zijn naar verwachting lang niet altijd archeologische resten aanwezig. Als wel resten aanwezig zijn, betreft dit vermoedelijk vooral afvaldumps. Onderzoeksvragen die relevant zijn: - Is aan de hand van onderzoeksresultaten van onderzochte krat ers/mangaten de verwachting te verfijnen in welke kraters/mangaten archeologische resten aanwezig zullen zijn en in welke niet? Zijn daar verschillen waar te nemen in de ligging van deze kraters/mangaten in of juist buiten de bebouwde kom of ligging dicht langs de weg ten opzichte van achter op een agrarisch perceel ? - De in kraters/mangaten aan te treffen resten zullen met name bestaan uit vondsten in de vorm van voorwerpen en puin (van kapot geschoten gebouwen). Kan aan deze vondsten voldoende archeologische relevantie worden toegekend dat dit ook toekomstig onderzoek naar kraters/mangaten rechtvaardigt?

Literatuur Delporte, F.M.J., 2008. Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven en archeologische begeleiding persriool Huys Herlaar, Tienhoven, gemeente Zederik. SOB Research. Exaltus, R.P e.a., 1995. Vijfheerenlanden; Archeologisch onderzoek kasteel Hagestein. RAAP -rapport 135. Genabeek, R.J.M. van & E. Schorn, 2004. Vianen, Diefdijk. Beperkt archeologisch onderzoek. BAAC rapport 04.128. Jackson, J.M.D., 2007. Leerdam, Westwal en vlietskant. Een archeologische begeleiding. ADC rapport 1122. Jacobs, E., 2012. Een archeologische opgraving op de locatie ‘Varkenswei', gemeente Vianen, provincie Utrecht. STAR 292. Jacobs & Burnier archeologisch pro jectbureau

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[51]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

Jordanov, M.S., 2017. Plangebied Dijkverbeteringsplan Hagestein – Opheusden, Gemeenten Vianen, Buren en Neder-Betuwe. Archeologisch vooronderzoek: een combinatie van proefsleuvenonderzoeken en archeologische begeleiding. RAAP-rapport 3301 Kasbergen, F.J.H., 2018. Archeologische begeleiding Oosterlicht College, Uithoflaan 1, Vianen. SOB Research. Rooijen, E. van, 2005. Rapportage van het archeologisch veldonderzoek naar de funderingsresten van de noordelijke en oostelijke stadsmuur te Vianen.

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[52]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

8 Onderzoeksthema: Infrastructuur / water

8.1 Algemeen De rivieren vormen de ruggengraat van het landschap in het rivierengebied. Eeuwenlang ontstonden nederzettingen op de oeverwallen langs actieve rivieren, maar ook op die van verlaten rivieren waar de restgeul al dan niet nog bevaarbaar was. De rivier moet al in vroege tijden gebruikt zijn geweest voor verplaatsing van mensen en goederen, bijvoorbeeld voor (ruil)handel met nabijgelegen nederzettingen, maar de rivier is ook intensief gebruikt voor de voedseleconomie, bijvoorbeeld voor het vangen van vis. Enkele voorbeelden van archeologische resten die gerelateerd zijn aan de rivier: -

Aanwezigheid van scheepswrakken uit bijvoorbeeld Romeinse tijd en middeleeuwen. Mogelijk ook uit oudere perioden vaartuigen als kano’s te verwachten

-

Afvaldumps van naastgelegen nederzettingen

-

Constructies in en direct langs de geulen (bruggen, aanlegplaatsen) maar ook havens en stapelplaatsen/overslag van goederen

-

Visserij (netverzwaarders, visfuiken)

-

Ontwatering/afwatering van ‘landbouw’ gronden (kanaalsystemen, sluizen, dammen, duikers)

Tevens kan worden gesteld dat archeologische resten veelal onder grondwaterspiegel liggen en dat organische resten daardoor uitstekend bewaard zijn gebleven. Dit maakt dat bij archeologische onderzoeken in restgeulen veel specialistisch onderzoek mogelijk is en veel informatie vergaard kan worden die van grote waarde is bij de uitwerking van (synthetiserende) onderzoeken. Naast de rivier als transportader werden in de loop der tijd ook wegen stee ds belangrijker. Millennia lang vormden de rivieroeverwallen een zone die gebruikt werd voor transport. In de Romeinse tijd werden diverse wegen aangelegd waarvan de militaire hoofdweg langs de Rijn, de Limesweg de bekendste is. Ook werden in de loop van de tijd bruggen over (smalle) waterlopen aangelegd en ontstonden er (voet)veren waardoor de rol van de wegen bij de handel met omliggende gebieden steeds belangrijker werd. Men slaagde er in de rivier steeds verder te beteugelen. Allereerst door de aanleg van dijken, maar ook steeds vaker door aanleg van rivierkribben en andere waterstaatkundige werken (sluizen, duikers). De binnendijkse werken waren van groot belang voor de lokale afvoer van overtollig regenwater. Kortom, in de loop der tijd is een complex systeem aan infrastructurele werken ontstaan die de mens (water)veiligheid bood, en tegelijkertijd van groot belang was voor de agrarische productie en handel.

8.2 Achtergrond van het thema en beschrijving wat er in gemeente al is onderzocht m.b.t. het thema Uit de restgeulen van de diverse stroomgordels zijn nog nauwelijks archeologische resten bekend. Binnen het onderzochte gebied van de diverse onderzoeken op de Zijderveld -stroomgordel nabij de A2 viel wel de restgeul op. Omdat er geen grondsporen waren te verwachten in de venige vulling is deels

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[53]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

afgezien van vlakdekkend onderzoek. Wel zijn de (humeuze) lagen uit de restgeul bemonsterd en gedateerd waarmee de ouderdom van de actieve fase (en heractiveringsfasen) van de geul is bepaald. Ook is er uitgebreid botanisch onderzoek (o.a. pollen) uitgevoerd. 61 Uit een inventarisatie van Van der Heijden (2020) blijkt dat er afgelopen decennia diverse scheepswrakken uit de Romeinse tijd zijn gevonden in het Gelderse rivierengebied, waaronder bij Maurik, Kapel-Avezaath en Kerk-Avezaath. Ook (noord)westelijk van de gemeente Vijfheerenlanden, langs de toenmalige Rijnloop ter hoogte van het huidige Leidsche Rijn zijn diverse scheepswrakken uit deze periode gevonden. Soms betrof het nagenoeg complete wrakken, maar in andere gevallen om slechts enkele planken. Uit de gemeente zelf zijn ook twee scheepswrakken geregistreerd in ARCHIS, zij het uit de meer recente periode. Het betreft een 16 e eeuws scheepswrak dat bij de bouw van de stuw bij Hagestein is gevonden en de restanten van een karveel gebouwd schip (Achthoven 1) op de bodem van de Lek bodem van de waarvan dendrochronologisch onderzoek heeft vastgesteld dat de veldatum 1873 AD +/ 6 bedraagt. De restanten van het karveel gebouwd schip zijn nog in situ aanwezig . De resten van het 16 e eeuwse scheepswrak bij de stuw van Hagestein zijn tijdens de bouw van de stuw verwijderd.

Onderzoeken naar de opbouw van dijken ontbreken nagenoeg. Alleen een coupure van de Dief dijk is onderzocht, maar deze dijk is van recentere datum dan de dijken langs Lek en Linge. Met name rond de kop van het Merwedekanaal en in de uiterwaarden ten noorden van Vianen zijn aan infrastructuur gerelateerde archeologische resten aangetroffen. Zo zijn zeven vermoedelijke meerpalen aangetroffen bij graafwerkzaamheden langs de westzijde van het Merwedekanaal in de Pontwaard 62 en zijn elders in de Pontwaard twee duikersluizen gevonden en is het 19 e eeuwse wegprofiel van de Buitenstad (onderdeel van de Route Impériale 2, de doorgaande route tussen Parijs en Amsterdam uit de tijd van Napoleon) gedocumenteerd. 63 Ook werden op basis van een geofysisch onderzoek resten van de Wilhelminasluis (en bijbehorende vaargeul) verwacht 64, maar bij een latere begeleiding zijn er geen resten van teruggevonden. 65 Bij een recente archeologische begeleiding op een andere locatie op het Sluiseiland zijn wel resten van het sluiscomplex en de vaargeul gevonden . 66

8.3 Relatie met nationale onderzoeksagenda NOaA2: thema 3. Gebruik van het water •

Waar worden uiteenlopende typen vaartuigen of scheepswrakken aangetroffen, en hoe kan de aanwezigheid ervan worden verklaard? (NOaA 2.0-vraag 12)

•

Hoe verliep de ontwikkeling van de houten vaartuigen en schepen (materiaalgebruik, technologie, innovatie, typologie)? (NOaA 2.0-vraag 11)

61

Knippenberg & Jongste, 2005 De Groot, 2015a 63 De Groot, 2015b 64 Verschoof & Sprangers, 2012. 65 Van Engeldorp Gastelaars, 2020 66 Van Benthem in voorbereiding. 62

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[54]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

NOaA2: thema 23. Netwerken en infrastructuur •

Hoe was de landinfrastructuur, inclusief ondersteunende faciliteiten, gestructureerd? (NOaA 2.0vraag 26)

•

Welke rol speelde scheepvaart in de militaire en handelsinfrastructuur tijdens de Romeinse tijd? (NOaA 2.0-vraag 65)

•

Welke infrastructurele en sociaaleconomische rol speelden waterwegen en de scheepvaart? (NOaA 2.0-vraag 69)

•

Waar, hoe en wanneer vonden aanpassingen plaats aan de waterinfrastructuur? (NOaA 2.0-vraag 70)

•

Welke rol speelden steden bij de aanvoer, doorvoer en re-distributie van niet lokaal vervaardigde gebruiksvoorwerpen, voedingsmiddelen en bouwmaterialen? (NOaA 2.0-vraag 92)

•

Waar komen niet-lokale grondstoffen van gebruiksvoorwerpen vandaan? (NOaA 2.0-vraag 139)

•

Hoe veranderen de herkomst en distributie van importgoederen in de loop van de vroege middeleeuwen? (NOaA 2.0-vraag 73)

•

Wat was de rol van dieren en dierlijke producten in uitwisselingsnetwerken? (NOaA 2.0-vraag 135)

8.4 Aandachtspunten specifiek voor Vijfheerenlanden •

Datering van de restgeulen van de diverse stroomgordels

•

Scheepswrakken, afvaldumps

•

Bruglocaties, sluizen en duikers

•

Handel

•

Havens

•

Oeverwallen als verbindingsweg

•

(pré-)middeleeuws wegennetwerk

8.5 Kennislacunes en te behalen kenniswinst De kennis over scheepswrakken in Lek, Linge en restgeulen van oudere str oomgordels is zeer gering. Er zijn wel enkele wraklocaties uit de nieuwe tijd bekend, maar oudere wraklocaties ontbreken. Aangezien uit omliggende gemeenten wel diverse scheepswrakken bekend zijn, zou het vreemd zijn als er binnen de gemeente Vijfheerenlanden geen wrakken uit (bijvoorbeeld de Romeinse tijd) aanwezig zijn. Daarnaast geldt dat in breder kader nog weinig bekend is over het gebruik van de rivieren en wegen op de rivieroeverwallen voor transport van goederen en mensen en de afstanden die werden afgelegd met dit vervoer. Ook zijn er kennislacunes met betrekking tot het (pré-)middeleeuwse wegennet en belangrijkste verbindingsroutes

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[55]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

8.6 Specifieke onderzoeksvragen - Handel en bevoorrading door het gebied en door de tijd heen. Zijn er aanwijzingen voor continuïteit? Is er een duidelijke indeling te zien tussen erf/nederzetting, en infra zoals de rivier. - Wat is de ouderdom van de restgeulen van de diverse stroomgordels en hoe lang waren de (rest)geulen bevaarbaar? - Wat was de bevaarbaarheid van kleinschalige waterwegen? - Waar bevonden zich constructies in en direct langs de geulen (bruggen, aanlegplaatsen) en waar bestonden deze uit? - Waterbeheer en management op het erf n.a.v. rivierfluctuaties. Welke oplossingen koos men als bescherming tegen hoog water? - Waar en met welke aanleiding vonden de Lekdijk-en Lingedijk ophogingen plaats en hoe was de aanleg en het onderhoud georganiseerd? - Hoe vond de afwatering van het binnengedijkte gebied (richting rivier) plaats.

- Wat is de ontwikkeling (locatie en omvang) van de havens van Ameide, Leerdam en Vianen? - Van wanneer dateert de oudste dijkophoging van de Lekdijk en Lingedijk en zijn achtereenvolgende stadia van elkaar te onderscheiden? Wat was de samenstelling van de ophoging? - Hoe werd de waterhuishouding geregeld? Hoe werden de molens, dijken en sluizen gebouwd? - Waar lagen de (voet/pont)veren over de Lek en Linge en hoe oud zijn deze? - Waarom en hoe werd de Viaanse trekvaart aangelegd? Welke invloed had de aanleg daarvan op het landschap en de handel? - In hoeverre waren andere sloten en vaarten bevaarbaar en zijn hiervan nog archeologische sporen aanwezig? - Waar lagen de (land)wegen uit de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd? - Hoe zagen deze eruit? - Wat waren belangrijke verbindingsroutes? - Zijn er aanwijzingen voor de aanwezigheid van ondersteunende faciliteiten (zoals haltes, herbergen, tollen, voordes, bruggen, wegkruisen, wegkapellen ) langs wegen?

Literatuur Benthem, A., van, in voorbereiding: Plangebied Sluiseiland, Vianen, gemeente Vijfheerenlanden. Een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van Proefsleuven en een Opgraving – variant Archeologische Begeleiding. ADC Rapport. Engeldorp Gastelaars, H. van, 2020. Vianen Sluiseiland, gemeente Vijfheerenlanden. Een archeologische begeleiding. ADC Rapport 5278. Genabeek, R.J.M. van & E. Schorn, 2004. Vianen, Diefdijk, beperkt archeologisch onderzoek. BAAC rapport 04.128 Groot, R.W. de, 2015a. Ruimte voor de Lek: archeologische inspectie van een toevalsvondst in de westelijke leikade van het Merwedekanaal, gemeente Vianen. RAAP Adviesdocument 769. Groot, R.W. de, 2015b. Een ‘keizerlijke weg’, twee duikersluizen en erfstructuren in de Pontwaard bij Vianen Plangebied Ruimte voor de Lek, locaties 12, 13 en 13b, Gemeente Vianen Archeologisch onderzoek: proefsleuvenonderzoek, opgraving en archeologische begeleiding (protocol opgraven). RAAP-rapport 2803.

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[56]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

Heijden, P. van der, 2020. Romeinse schepen in het Gelderse rivierengebied. Deel 1. Een inventarisatie. Archeologie in Nederland, jaargang 4, nr. 2. Kloosterman, P, 2011. Onderzoeksagenda archeologie gemeente Vianen. Adviesdocument 478. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Knippenberg S. & P.F.B. Jongste, 2005. Terug naar Zijderveld. Archeologische opgravingen van een bronstijdnederzetting langs de A2. Archol Rapport 36. Archol, Leiden. Verschoof, W.B. & J. Sprangers, 2012. Plangebied Sluiseiland, gemeente Vianen. Archeologisch vooronderzoek: een inventariserend veldonderzoek (geofysisch onderzoek en karterend booronderzoek. RAAP-rapport 2619.

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[57]

Geactualiseerd archeologibeleid en onderzoeksagenda archeologie gemeente Vijfheerenlanden.

Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. infographic met de geldende uitzonderingen op de certificeringsplicht (bron RCE).

9

Tabellen: Tabel 1. Overzicht van het vrijstellingenbeleid van de voormalige gemeenten Leerdam, Vianen en Zederik. 14 Tabel 2. Overzicht van het vrijstellingenbeleid in de aangrenzende gemeenten.

15

Tabel 3. Overzicht met de vrijstellingsregimes.

17

Tabel 4. Overzicht van de oude beleidsregels (2009 en 2011) in vergelijking met de nieuwe beleidsregels

23

Bijlagen: Bijlage 1. Vrijstellingsmatrix

Kaartbijlagen: Kaartbijlage 8. Onderlegger beleidskaart (archeologisch beleid per archeologische categorie) Kaartbijlage 9. Archeologische beleidskaart.

RAAP-rapport 4392 / ADC-rapport 5188 / versie 30-01-2023

[58]

Bijlage 1. Vrijstellingsmatrix Kaarteenheid

Kaart/Periode

Te verwachten

Relevant voor thema’s onderzoeksagenda

Beleidsregels: Archeologisch vooronderzoek bij a)

ur Economie

Infrastructu

Begraven

Wonen

resten Wonen tussen de

Dorpsvorming en

rivieren

ontginningen

Ontwikkeling steden

Conflictarcheologie

Infrastructuur

Waardearcheologie

Omvang (m 2 )

Diepte (cm -mv)

ingreep

ingreep groter dan

groter dan

Rijksmonument

alle

(afhankelijk van specifieke vindplaats)

0

0

1

Gemeentelijk monument

alle

(afhankelijk van specifieke vindplaats)

0

0

1

AMK-terrein

alle

(afhankelijk van specifieke vindplaats)

0

30

1

Historische kern

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

X

X

Kasteelterrein, historische dijk

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

X

X

Woonheuvel

4. Staatssamenlevingen

X

Verdwenen molen

4. Staatssamenlevingen

X

Rivierduin

1. Jager/verzamelaars

X

X

(evt. afgedekt)

2. Vroege landbouwers

X

X

Oude woongrond

3. Late landbouwers

X

X

X

X

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

X

X

X

X

X

X

0

30

1

X

X

X

X

0

30

1

X

X

X

X

30

30

2

X

X

X

30

30

2

X

30

30 / 150

2

X

30

30 / 150

2

X

100

30

3

X

100

30

3

100

30

3

100

30

3

Ontginningslint en overige historische 4. Staatssamenlevingen

(afhankelijk van specifieke vindplaats)

elementen Conflictarcheologie (WOII-

4. Staatssamenlevingen

X

gebied/NHW) Stroomgordel/

1. Jager/verzamelaars

X

X

X

X

250

30 / 150

4

crevasse

2. Vroege landbouwers

X

X

X

X

250

30 / 150

4

3. Late landbouwers

X

X

X

X

X

X

X

250

30 / 150

4

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

X

X

X

X

250

30

4

1. Jager/verzamelaars

X

X

X

X

250

30

4

2. Vroege landbouwers

X

X

X

X

250

30

4

3. Late landbouwers

X

X

X

X

250

30

4

Uiterwaard

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

X

X

X

X

1.000

30

5

Lek

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

X

X

X

X

1.000

d)

5

Kom

1. Jager/verzamelaars

10.000

30

6

2. Vroege landbouwers

10.000

30

6

3. Late landbouwers

10.000

30

6

10.000

30

6

Geul

4. Staatssamenlevingen

X

X

X

a) in veel gebieden op de kaart zal sprake zijn van meerdere verwachtingen; in die gevallen geldt ‘strengste’ beleidsregel/re gime b) afhankelijk van diepteligging betreffende stroomgordel, crevasse c.q. rivierduin: check info op kaart d) bij ingrepen in ongeroerde waterbodem

X

X

X

X

X