Bijlage 01D. Versnellingsprogramma zon op dak [VZOD] gemeente Vijfheerenlanden.pdf

Versnellingsprogramma zon op dak (rapportversie 14-10-22)

Gemeente Vijfheerenlanden

Rapport

Inhoudsopgave 1.

Aanleiding

3

1.1.

Introductie

3

1.2.

Totstandkoming van het versnellingsprogramma zon op dak

3

Zon op dak in gemeente Vijfheerenlanden

4

2.1.

Huidige situatie

4

2.2.

Potentie zon op dak

5

2.3.

Ambitie zon op dak

6

Belemmeringen, oplossingsrichtingen en acties voor zon op dak

7

3.1.

Financiering

8

3.2.

Technisch

10

3.3.

Ondernemers

11

3.4.

Beleid en rol gemeente

13

3.5.

Onafhankelijke advisering

14

3.6.

Communicatie & bewustwording

14

4.

Aanbevelingen en kansen

16

5.

Bijlage: opbrengst zon op dak ateliers

18

2.

3.

2

1. Aanleiding 1.1. Introductie De gemeente Vijfheerenlanden zet zich in voor een leefbare en toekomstbestendige omgeving waar energie duurzaam wordt opgewekt. De gemeente heeft zich de ambitie gesteld om in 2050 de CO2-uitstoot met 95% te verminderen t.o.v. 1990 (in lijn met het Verdrag van Parijs en de Nederlandse Klimaatwet). Een eerste belangrijke stap hierin is het besparen van energie. Daarnaast is de opwek van duurzame elektriciteit nodig om deze ambitie te realiseren. In het nationale coalitieakkoord is ook aangegeven dat er ingezet wordt op zon op dak. In 2021 heeft de gemeente zich gecommitteerd aan de afspraken binnen de RES U16 1.0. Het regionale bod van de RES U16 is 1,8 TWh aan opwek van duurzame elektriciteit. De regio wil maximaal inzetten op zon op dak, de inschatting is dat dit 0,5 TWh kan opleveren. De gemeente Vijfheerenlanden heeft als onderdeel van het regionale bod hun aandeel ingebracht van 0,072 TWh1. Voor het realiseren van deze bijdrage aan de RES tot 2030 wil de gemeente eerst zoveel mogelijk de potentie voor zonnepanelen op daken benutten. De potentie voor zonnepanelen op daken is groot. De gemeente Vijfheerenlanden zet al verschillende stappen om meer zonnepanelen op daken te stimuleren.

Zo zijn er meerdere collectieve inkoopacties via het Regionaal Energieloket georganiseerd, zijn er diverse informatiebijeenkomsten geweest voor inwoners en ondernemers en informeert de gemeente via multichanneling. Ook informeert de gemeente over (lichtgewicht) zonnepanelen en mogelijke subsidieregelingen. Daarnaast werkt zij in regionaal RES-verband aan een afwegingskader voor zon op dak. Toch blijkt het realiseren van meer zonnepanelen op dak niet altijd gemakkelijk. In de praktijk zijn er verschillende belemmeringen, denk bijvoorbeeld aan een ongeschikte dakconstructie, een onrendabele business case of andere prioriteiten van de dakeigenaar. Maar welke oplossingsrichtingen zijn er? En hoe kunnen dakeigenaren verder gestimuleerd worden? Vandaar dat de gemeente Vijfheerenlanden gevraagd heeft om een Versnellingsprogramma Zon op dak op te stellen. In het versnellingsprogramma wordt eerst de potentie voor zonnepanelen op daken beschreven. Er komen verschillende belemmeringen, maar ook mogelijke oplossingsrichtingen aan bod. Dit programma richt zich met name op de grote daken binnen de gemeente en doet aanbevelingen aan de gemeente. Daarnaast volgt de gemeente ook de landelijke ontwikkelingen op de voet, zoals de Zonnebrief2. 1.2.

Totstandkoming van het versnellingsprogramma zon op dak Het versnellingsprogramma wil het voor betrokken stakeholders zo makkelijk mogelijk maken om de beslissing te nemen tot het verkrijgen van zonnepanelen op dak. Om de keuze te vergemakkelijken, dienen we de belemmeringen te identificeren die op dit moment een barrière vormen. Vervolgens hebben we per belemmering oplossingsrichtingen en mogelijke acties voor de gemeente gedefinieerd. Om deze lijst van belemmeringen, oplossingsrichtingen en mogelijke acties zo gedragen mogelijk door de lokale samenleving te laten zijn, hebben we deze geïdentificeerd tijdens een ‘zon op dak atelier’ met verschillende stakeholders uit Vijfheerenlanden. Hierin is een beroep gedaan op de kennis en praktijkervaring van de aanwezige deelnemers. In een tweede ‘zon op dak’ atelier is het concept versnellingsprogramma zon op dak gepresenteerd. Vervolgens zijn er aanvullingen gedaan op oplossingsrichtingen, acties en mogelijke rollen welke een bijdrage hebben geleverd aan de aanbevelingen die wij doen. Het andere thema tijdens deze bijeenkomst was de energielabel C verplichting voor kantoren. Bij deze twee ateliers hebben verschillende

1

De gemeenteraad van Vijfheerenlanden heeft unaniem in een motie van 8 juni 2022 opgeroepen sprekend over de duurzame toekomst in het

coalitieakkoord om 0,072 TWh als ondergrens te hanteren. 2 Zonnebrief, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, 20 mei 2022.

3

deelnemers meegedacht, zoals energiecoöperaties, bedrijven, adviesbureaus en ambtenaren uit andere disciplines van de gemeente. Op basis van dit zon op dak ateliers, de kennis van Over Morgen en input van de gemeente, is dit versnellingsprogramma opgesteld. In de bijlage van dit document vindt u de opbrengsten van de zon op dak ateliers.

2. Zon op dak in gemeente Vijfheerenlanden 2.1. Huidige situatie Om in te schatten hoeveel vermogen er aan bestaande zonnepanelen is en hoeveel opwek deze panelen genereren gebruiken we het ‘Verzilver uw dak dashboard’3. Dit gebruiken we ook om de nog onbenutte potentie aan zonnepanelen in te schatten. Deze kengetallen worden bepaald door middel van een zoninstralingsanalyse op basis van een digitaal hoogtebestand en KNMI-gegevens. Hiermee worden van elk gebouw nauwkeurig de dakdelen gedetecteerd die op jaarbasis voldoende zoninval hebben om effectief zonnepanelen te plaatsen. Naast de dakvorm, hellingshoek en oriëntatie van dakdelen wordt ook rekening gehouden met schaduwwerking door bv. gebouwen of bomen.4 Ook wordt rekening gehouden met een veiligheidsmarge van 50 cm t.o.v. dakranden en met de paneelafmetingen van gangbare zonnepanelen. In verband met de veiligheidsmarge in combinatie met de paneelafmetingen vallen veel (kleinere) schuurtjes

3 Het ‘Verzilver uw dak dashboard’ is een door Over Morgen ontwikkelde tool om inzicht te krijgen in de potentie van zonnepanelen op daken in uw

gemeente in kaart te brengen. Meer informatie 4 Overigens is het in principe nooit de bedoeling om een boom/bomen te kappen om zonnepanelen effectiever te laten zijn of überhaupt om ze te kunnen

plaatsen. Dat zou immers haaks staan op de klimaatdoelstellingen.

4

bijvoorbeeld af. Een verdere toelichting op de berekening van de potentie kunnen gevonden worden in het dashboard. Op basis van het ‘Verzilver uw dak dashboard’3 is er in de gemeente Vijfheerenlanden aan het eind van 2021 voor ruim 62 MWp aan vermogen in zonnepanelen geïnstalleerd. Dit zijn 4.740 daken in totaal. Het betreft hier alleen zonnepanelen op daken. Het geïnstalleerde vermogen is het grootst op bedrijfsdaken, hier is met name sprake van grote opweksystemen (≥15 kWp). Deze daken tellen mee voor de RES-doelstellingen, kleinere daken tellen niet mee. Maatschappelijke daken zijn daken voor maatschappelijke doelen zoals overheidsdiensten, sport en recreatie. Figuur 1 weergeeft de gecalculeerde inschatting opwek van het geïnstalleerde vermogen aan zonnepanelen naar type dak.

Geschatte opwek zonnepanelen op daken - Eind 2021 0.03

Opwek in TWh

0.025 0.02 0.015

0.027

0.01 0.014

0.005 0.005 0 Bedrijfsdaken

Woningen

Agrarisch

0.003 Maatschappelijk

0.001 Overig

Figuur 1: Gecalculeerde inschatting opwek door zonnepanelen op daken in gemeente Vijfheerenlanden

Het geïnstalleerde vermogen in de gemeente Vijfheerenlanden leidt in 20215 tot bijna 0,051 TWh (51.000 MWh) aan opwek. Dit kan echter niet allemaal toegerekend worden aan de doelstelling zoals in de RES, omdat kleine opweksystemen (< 15 kWp, ongeveer 40 panelen) hierin niet meegenomen mogen worden. Ter vergelijking, dat is genoeg elektriciteit voor 14.500 huishoudens. De gemeente zelf heeft ongeveer 23.750 huishoudens, waardoor het al meer dan de helft van haar elektriciteit uit woningen opwekt met zonnepanelen. Maar uiteraard zijn er niet alleen woningen die elektriciteit verbruiken. Momenteel wordt in de gemeente Vijfheerenlanden ca. 15% van het totale elektrische energieverbruik duurzaam opgewekt (dus zon en wind)6. Daarnaast zal de toekomst naar duurzame elektriciteit in de toekomst alleen maar toenemen. De verwachting is met een factor 3-5. 2.2. Potentie zon op dak Op basis van de daken waar nog geen zonnepanelen liggen kan ook een inschatting gemaakt worden wat de nog onbenutte potentie in Vijfheerenlanden is. Op bijna 39.000 daken liggen eind 2021 nog geen zonnepanelen. De totale potentie aan vermogen uit deze panelen is iets meer dan 247 MWp. Vertaald naar mogelijke opwek komt dit neer op ca. 0,195 TWh (195.000 MWh).

Ook hier kan dit getal niet helemaal worden toegerekend aan de doelstelling in de RES, omdat kleine opweksystemen (< 15 kWp, ongeveer 40 panelen) hierin niet meegenomen mogen worden.

5 Dit zijn de meest recent beschikbare cijfers in het ‘Verzilver uw dak dashboard’

6 Bron: Klimaatmonitor

5

Concluderend betekent dit dat 90% van de daken in Vijfheerenlanden nog geen panelen hebben, waarvan 80% van het totaal aan vermogen nog niet benut is. Er is dus nog veel onbenut potentieel in Vijfheerenlanden. Figuur 2 splitst de nog onbenutte opwek uit naar de verschillende type daken. Ook in termen van de onbenutte potentie zijn bedrijfsdaken nog de grootste bron.

Onbenutte opwek zonnepanelen op daken - Eind 2021 0.1 0.09

Opwek in TWh

0.08 0.07

0.06 0.05

0.092

0.04 0.03

0.055

0.02

0.010

0.027

0.01

0.011

0 Bedrijfsdaken

Woningen

Agrarisch

Overig

Maatschappelijk

Figuur 2: Gecalculeerde inschatting onbenutte opwek door zonnepanelen op daken in gemeente Vijfheerenlanden

Het onbenutte vermogen in de gemeente Vijfheerenlanden zou dan goed zijn voor ca. 0,195 TWh (195.000 MWh) aan opwek. Ter vergelijking, dat is genoeg elektriciteit voor meer dan 55.000 huishoudens. 2.3. Ambitie zon op dak De potentie voor zon op dak zoals beschreven in 2.2 is een theoretische potentie. Dit is een eerste weergave op basis van de analyse van de geschiktheid van daken. In de praktijk zijn er echter nog veel meer belemmeringen die ervoor zorgen dat de volledige potentie van zon op dak niet benut wordt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan netcongestie7, een ongeschikte dakconstructie of een lange terugverdientijd. Daarnaast wordt het realiseren van zonnepanelen ook ervaren als gedoe en hebben mensen en/of ondernemers er gewoonweg geen zin in. Of de gebruiker (huurder) van het pand wil wel, maar de eigenaar (verhuurder) niet. In hoofdstuk 3 brengen we deze belemmeringen verder in kaart. De gemeente Vijfheerenlanden zet graag een stip op de horizon: een ambitie voor 2030 om naar toe te werken, in relatie tot de gestelde regionale doelen vanuit de RES. Tijdens het zon op dak atelier is uitgesproken dat, ook gezien de variëteit aan uitdagingen, het lastig is om een concrete doelstelling voor zon op dak te benoemen.

Om toch richting te geven aan de ambitie heeft de gemeente ervoor gekozen om een tweetal mogelijke scenario’s voor de ontwikkeling van zon op dak op te nemen: een autonoom ontwikkelscenario en een versnellingsscenario. Bij het autonoom ontwikkelscenario is er uitgegaan van een conservatieve autonome groei van 5% (ter vergelijking, de afgelopen 3 jaren is de hoeveelheid stroom uit zon gegroeid met een waarde van tussen de 20% en 50% per jaar)8. Bij het versnellingsscenario wordt uitgegaan van de situatie dat er geen extra windturbines worden geplaatst in Vijfheerenlanden en het restant van het RES bod voor 2030 dus voldaan moet worden met grootschalige zon op dak (>15 kWp).

7 Dit speelt binnen de gemeente Vijfheerenlanden momenteel niet, maar dient wel in de gaten te worden gehouden.

8 Bron: Klimaatmonitor

6

Mogelijke scenario's ontwikkeling grootschalig zon op dak 0.080 RES Bod

0.070 Al ingevuld door windmolens Autena

Opwek in TWh

0.060 0.050

0.043

0.040 0.030

0.029 0.019

0.020 0.010 0.000 2021

2022

2023

2024

Autonome groei grootschalig (>15 kWp)

2025

2026

2027

Versnelling grootschalig (>15 kWp)

2028

2029

2030

Doel grootschalig t.b.v. RES

Figuur 3: Gecalculeerde inschatting naar theoretisch mogelijke scenario's voor de ontwikkeling van zon op dak

De getallen in deze scenario’s betreffen alleen de opwek van zonnestroom uit grootschalige opweksystemen (> 15 kWp). In hoofdstuk 2.1 betreft dit alle opwek uit zonnepanelen op dak (grootschalig en kleinschalig), hierdoor komen deze getallen niet overeen (0,051 vs. 0,019 TWh). Ook betreft het getal uit 2021 in bovenstaande figuur (0,019 TWh) de stroom die over 2021 is opgewekt, terwijl het getal in 2.1 (0.051 TWh) de stroom die uit al het opgestelde vermogen aan het eind van 2021 opgewekt kan worden. Hierbij zijn dus alle panelen die in 2021 zijn geplaatst, maar nog niet (significant) bijdroegen aan de daadwerkelijke productie van zonnestroom in 2021, wel meegenomen. In het versnellingsscenario is er rekenkundig gekeken naar de groei die benodigd is, om het additionele bod vanuit de RES in te kunnen vullen met alleen grootschalig zon op dak. Deze groei dient daardoor hoger te liggen dan de aanname van een autonome groei van 5% per jaar. Hierdoor is er ten opzichte van het vertrekpunt in 2021 nog zo’n 375.000 m2 aan additionele oppervlakte aan grootschalige opwek, gezien dat het oppervlakte aan grootschalige opwek moet groeien van 300.000 m2 (in 2021) naar 675.000 m2 (in 2030) om tot een opwek van 0,072 TWh te komen.

3. Belemmeringen, oplossingsrichtingen en acties voor zon op dak Het realiseren van zonnepanelen op (grote) daken klinkt wellicht gemakkelijk. Maar de praktijk kent verschillende technische, financiële en maatschappelijke belemmeringen. De belemmeringen zijn geïdentificeerd tijdens de atelierbijeenkomsten en aangevuld met kennis uit de praktijk. Vervolgens komen oplossingsrichtingen en mogelijke acties aan bod. Ook deze zijn ingebracht tijdens de atelierbijeenkomsten en aangevuld met kennis en ervaring van de gemeente Vijfheerenlanden en Over Morgen. De volgende tabel geeft een overzicht van de geschetste belemmeringen, oplossingsrichtingen en acties. Dit overzicht is niet uitputtend en compleet. Er zijn vaak meerdere denkbare oplossingen en deze kunnen ook in de loop van de tijd ontstaan. Ook is er (nog) niet aan elke oplossingsrichting een actie en/of rol gekoppeld.

7

Thema Financiering

Belemmering Business case

Oplossingsrichting Behouden financiële regelingen Investeerders betrekken Subsidie voor advies constructeur

Acties & mogelijkheden Subsidie onder voorwaarden

Financiering van gebouw (On)geschiktheid dak

Dakbelasting verlagen

Beperkingen vanuit het elektriciteitsnet

Flexibiliteit inbouwen en verbruiksmanagement

Lichtgewicht zonnepanelen Lokale energienetwerken/ samenwerken achter de meter Samenspel tussen Stedin en gemeente Communiceren over de voordelen voor eigenaren en huurders

Bijkomende kosten

Technisch

Ondernemers

Gebruiker pand ≠ eigenaar van het dak

Prioritering

Communicatie over situatie en mogelijkheden Informatie over verschillende financieringsconstructies en benaderen eigenaren Ruimte voor initiatief

Ondernemers gezamenlijk aan de slag

Beleid en rol gemeente

Onafhankelijke advisering Communicatie & bewustwording

Onzekerheid bij ondernemers Beperkte invloedssfeer

Verplichten zon op dak

Eigen vastgoed Behoefte aan onafhankelijke advisering Urgentie

Zonnepanelen buiten de WOZ houden Goede voorbeeld geven Energieloket voor bedrijven en inwoners Communicatie

Urgentie en kennisdeling

Inzet lokale ambassadeurs als energiecoöperaties Collectieve inkoopactie Ontzorgen; zorgen voor betrouwbare partners Toepassing Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) Mogelijkheden WOZwaarde onderzoeken Verkennen Energieloket voor bedrijven Communicatie-aanpak per doelgroep, inzet op gerichte kanalen Goede voorbeelden Inzicht geven in potentie zon op dak

Rol ondernemersverenigingen onderzoeken

3.1. Financiering 3.1.1. Belemmeringen Business case In sommige gevallen is de terugverdientijd van de installatie “te lang”9 of is de businesscase negatief (zelfs met saldering of subsidie). Dat komt bijvoorbeeld doordat de kosten van verzwaring van de aansluiting niet opwegen tegen de opbrengsten van de installatie. Of doordat er aanpassingen aan de dakconstructie of dakbedekking nodig zijn waardoor de realisatie van zonnepanelen niet interessant is.

9 Wat ‘te lang’ is, is mede afhankelijk van perceptie. Momenteel verdienen alle investeringen zich terug op termijn, maar die termijnen lopen uiteen van 3 tot

20 jaar).

8

Een belangrijke component van het verdienmodel van zonnepanelen is niet alleen simpelweg de eigen opwek van stroom, maar ook de vergoeding die iemand krijgt voor het terugleveren van stroom aan het net. Deze terugleververgoeding is een fractie van de huidige stroomprijzen (op het moment van schrijven krijgt men 7 eurocent voor één kWh stroom, maar kost deze ca. 40-80 eurocent). Als teruglevering een significant deel van de business case behelst, kan dit ook zorgen voor een (te) lange terugverdientijd. Hoewel de hoge energietarieven uiteindelijk de business case voor zonnepanelen beter maken, kunnen de hogere energietarieven er ook voor zorgen dat er minder panelen gekocht worden. Dit zou kunnen leiden tot verder onbenut dak, wat niet wenselijk is. De energieprijzenstijging heeft namelijk ook de panelen zelf veel duurder gemaakt. Als de elektriciteitsprijzen de komende jaren weer naar normale waarden gaan dalen, zal dit betekenen dat de investering in de panelen relatief groter is dan het verdienpotentieel door de hogere prijzen. Bijkomende kosten Zoals al benoemd onder ‘te lange terugverdientijd’ kunnen er bijkomende kosten bij het plaatsen van zonnepanelen zijn die niet onder de panelen zelf vallen. Ook is het mogelijk dat geplande investeringen, zoals vernieuwing van de dakbedekking, naar voren gehaald dienen te worden om de zonnepanelen te kunnen plaatsen.

Doordat op deze manier middelen eerder worden afgeschreven dan gepland, wordt er waarde vernietigd. Verzekering De verzekeringspremie kan aanzienlijk stijgen of verzekeraars sluiten zonne-installaties in gevallen zelfs helemaal uit (of stellen hoge voorwaarden). Dit in verband met het risico op brand in relatie tot de waarde van het pand en de inboedel. Bijvoorbeeld voor distributiecentra, datacentra en koelhuizen vormt dit een probleem. Ook kan het zo zijn dat de verzekeraar extra eisen stelt bij het plaatsen van zonnepanelen, zoals het indienen van een opleveringsrapport, een Scope 12 inspectie, constructieberekeningen, garantieverklaringen en productrelevante gegevens van de installatie. Dit kan tot een dusdanig grote regeldruk en/of extra kosten leiden dat geïnteresseerden afhaken. Financiering van gebouw In veel gevallen kunnen externe partijen zonnepanelen plaatsen, die hebben toestemming van de gebouweigenaar nodig. Dit zorgt echter ook voor een aantal risico’s en vragen bij de gebouweigenaar. Hoe wordt het verdienmodel verdeeld? Wat gebeurt er als het gebouw in waarde daalt door de panelen? Wat gebeurt er met de panelen als er wordt verhuisd? Deze onzekerheden kunnen gebouweigenaren belemmeren in het doen besluiten tot een investering. 3.1.2.

Oplossingsrichtingen Behouden bestaande financiële regelingen Een aantal bestaande regelingen rondom de verlening van financiële steun bij het opwekken van zonneenergie wordt de komende jaren afgebouwd. Dit komt met name doordat de kosten voor zonnepanelen en bijbehorende zaken de afgelopen jaren zo sterk in kosten zijn gedaald dat zonnepanelen zonder deze regelingen al snel rendabel zijn. Dit zijn onder andere de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++), de Postcoderoos-regeling (vervangen door de Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE) en de salderingsregeling. Het inzetten op behoud van deze regeling zal leiden tot een grotere groei van zonnepanelen. Postcoderoos-regeling De postcoderoos-regeling is een, inmiddels al vervangen regeling, die lokale initiatieven tot het coöperatief opwekken van duurzame energie stimuleert. De regeling manifesteert zich als een korting op de energiebelasting, waardoor het een simpele en toegankelijke regeling is om snel tot een betere business case te komen.

9

Investeerders betrekken Aangezien de opwek van zonne-energie een steeds betere business case vormt, zeker gezien de huidige elektriciteitsprijzen, zijn er voldoende investeerders bereid om (mede) te financieren in de aankoop van zonnepanelen. Ook met een SDE++ beschikking kan eenvoudig als onderpand worden gebruikt bij een bank. Het goed in kaart brengen van deze investeerders en het contact tussen initiatiefnemers en deze investeerders makkelijker maken, leidt ertoe dat er sneller een goed financieel plan voor het investeren in zonnepanelen ligt. Subsidie voor advies constructeur Vaak weten initiatiefnemers niet of hun dak wel of niet geschikt is voor het plaatsen van zonnepanelen. Zij willen dit dan graag onderzoeken, maar het zou jammer zijn om kosten te maken voor een eventueel onderzoek naar de technische haalbaarheid als dit uiteindelijk niet mogelijk blijkt te zijn. Om dit probleem te omzeilen kan er een subsidie aangeboden worden om het advies van de constructeur gesubsidieerd te krijgen, zo zullen er meer geïnteresseerden een dusdanig onderzoek aanvragen, omdat het risico wordt geminimaliseerd. 3.1.3. Acties Subsidie onder voorwaarden Een belangrijke belemmering voor initiatiefnemers is het risico dat gepaard gaat met de investering in zonnepanelen.

Echter is er in veel gevallen een goede business case te vormen rondom deze investering, waardoor het financieel onlogisch zou zijn voor overheden om in alle gevallen te subsidiëren. Een subsidie onder voorwaarden biedt hierin uitkomst, waardoor een ondernemer een subsidie terug dient te betalen als uiteindelijk blijkt dat zijn investering heeft geleid tot een positief en goed resultaat. Door in het aanbieden van financiële steun al direct en actiegericht steun te bieden voor zonnepanelen, kunnen belemmeringen makkelijker weggenomen worden. Zo kan er in plaats van subsidie op panelen, ook direct panelen aangeboden worden als subsidieregeling. 3.2. Technisch 3.2.1. Belemmeringen (On)geschiktheid van het dak Door een ongeschikte dakconstructie kan het plaatsen van zonnepanelen de belasting van het dak te zwaar maken, waardoor deze instabiel kan worden. Echter momenteel zijn er steeds meer lichtgewicht zonnepanelen op de markt verkrijgbaar om dit probleem te ondervangen. Ook is het mogelijk dat de zonnepanelen zelf niet te zwaar zijn, maar dat het dak het extra gewicht dat veroorzaakt wordt tijdens het plegen van onderhoud wel voor een instabiel dak zorgt. Vanuit provincie Utrecht/gemeente Vijfheerenlanden kan een gratis dakscan worden uitgevoerd met gratis constructieberekening.

Beperkingen vanuit het elektriciteitsnet De problematiek rondom netcongestie zorgt voor meerdere belemmeringen van technische aard. In de gemeente Vijfheerenlanden is er momenteel geen beperking, maar is het belangrijk om de ontwikkelingen goed op de voet te volgen. Immers naast netcongestie hebben de netbeheerders ook (langere) tijd nodig om een aansluiting te verzwaren. Zo is het mogelijk dat netbeheerders in gebieden met netcongestie simpelweg geen aansluiting realiseren binnen korte tijd. Ook is het mogelijk dat oplossingsrichtingen om de problematiek van netcongestie te omzeilen simpelweg niet haalbaar zijn. Zo kan energieopslag niet toegestaan zijn door een netbeheerder, of kan het simpelweg te duur zijn. Ook kan het door configuratie in het net onmogelijk gemaakt worden om energie terug te leveren, of bijvoorbeeld energie direct aan andere panden te leveren. De energie-infrastructuur

10

is uiteraard niet alleen van belang voor het aansluiten van zonnepanelen, maar ook voor andere gebiedsontwikkelingen. 3.2.2. Oplossingsrichtingen Dakbelasting verlagen Als de dakconstructie het gewicht van de zonnepanelen en eventueel extra gewicht in het geval van onderhoud niet aan kan, is het mogelijk om over te schakelen op lichtere zonnepanelen, waardoor het technisch weer mogelijk kan zijn de panelen te plaatsen. Ook kan ervoor gekozen worden om minder panelen te plaatsen. Dan is het wel belangrijk om oog te houden voor de terugverdientijd, die wordt namelijk langer. Bovendien wordt bij deze keuze niet het volledige dakpotentieel benut. Flexibiliteit inbouwen en verbruiksmanagement Bij beperkingen vanuit het elektriciteitsnet is het goed om na te denken over wat er wél nog kan. Zo zou het kunnen zijn dat de netbeheerder een kleinere aansluiting wel toestaat. Dan is het een goed idee om na te denken over oplossingen die ervoor zorgen dat de druk op het net verlaagd wordt. Opties kunnen het plaatsen van een accu zijn, of juist minder of meer elektriciteit direct op locatie (achter de meter) te verbruiken. Zo kan zonne-energie ook gebruikt worden om auto’s op te laden. Auto’s zouden zelfs in het geval van bi-directioneel laden ook als een accu kunnen dienen.

Als er geen mogelijkheid is om direct opgewekte elektriciteit achter de meter te verbruiken kan er ook gekozen worden om verbruik slimmer te verdelen. Heldere communicatie over situatie en mogelijkheden Netcongestie roept veel vragen op: wat is er wel en wat is er niet mogelijk op het elektriciteitsnet? Kan ik nog voldoende stroom afnemen en terugleveren op het net? Verschillende ondernemers hebben tijdens de ateliers aangegeven dat zij behoefte hebben aan heldere communicatie over de situatie, actuele ontwikkelingen en mogelijkheden. 3.2.3. Acties Lokale energienetwerken/ samenwerken achter de meter Een lokaal energienetwerk heeft nut wanneer er sprake is van een gebied waar zich zowel gebruik en (potentiële) opwek van elektriciteit dicht bij elkaar bevinden, zoals bedrijventerreinen. Indien vraag en aanbod lokaal en direct met elkaar verbonden worden, kan het landelijke transportnet ontzien worden en de problematiek van netcongestie omzeild. Een bedrijf kan er dan ook voor kiezen om samen de meter te delen, waardoor er maar één aansluiting nodig is op het transportnet. Deze actie is maatwerk. Communicatie over de netcapaciteit De acties om duidelijk te communiceren over de mogelijkheden met betrekking tot het elektriciteitsnet zijn verbonden aan Stedin. De netbeheerder heeft het best zicht op de actuele status.

Voor de communicatieuitingen kan er een samenspel met de gemeente worden opgezet. 3.3. Ondernemers 3.3.1. Belemmeringen Gebruiker pand ≠ eigenaar van het dak Bij huurder-eigenaar situaties is de gebruiker van het pand vaak niet de eigenaar van het gebouw en daarmee het dak. De eigenaar van het bedrijfspand moet te allen tijde toestemming verlenen om zonnepanelen op het dak te realiseren. De eigenaar heeft de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid. In de praktijk blijkt dat het niet altijd gemakkelijk is om de eigenaar van het pand te benaderen, bijvoorbeeld wanneer contactgegevens niet

11

bekend zijn of het gaat om een (grote) vastgoedeigenaar van ver buiten de gemeente. Tot slot kan de focus van de gebouweigenaar ook minder op verduurzaming liggen. Prioritering Steeds meer ondernemers besteden aandacht aan duurzaamheid en duurzaam ondernemen10. Daarnaast zijn ondernemers uiteraard ook druk met hun corebusiness, de dagelijkse gang van zaken en andere (verduurzamings-) opgaven, bijvoorbeeld de Energielabel C-verplichting. Verduurzaming en zonnepanelen kan hierdoor logischerwijs soms niet tot de prioriteiten behoren, maar wel een oplossing zijn. Er is vaak beperkte tijd om te informeren, kennis op te doen van bijvoorbeeld zonnepanelen op dak en op zoek te gaan naar een installateur. Daarnaast komt soms de vraag naar boven waarvoor een dak het best ingezet kan worden, bijvoorbeeld met zonnepanelen om zo een steentje bij te dragen aan een duurzaam energiesysteem of om te kiezen voor een groen dak met het oog op klimaatadaptatie en hittestress of toch een combinatie van deze. Onzekerheid bij ondernemers Een andere belemmering voor ondernemers om (nog) niet te kiezen voor zonnepanelen op het dak is onzekerheid ten aanzien van de huidige bedrijfsactiviteit. Denk aan onzekerheid over de ontwikkeling van het bedrijf en de economie. Blijft de ondernemer de komende 15 jaar in hetzelfde pand? Hoe gaat het bedrijf zich ontwikkelen? 3.3.2.

Oplossingsrichtingen Benaderen eigenaren Wanneer de gebruiker van het pand niet de eigenaar is, helpt het om helder te krijgen wie de eigenaar van het gebouw is en hoe daarmee in contact kan worden gekomen. Daarvoor zijn twee denkrichtingen. Allereerst kan contact met de vastgoedeigenaar worden gezocht via de huurder van het pand indien er geen direct contact is tussen eigenaar en huurder. Wanneer verhuurders van panden wel bekend zijn, is het belangrijk om met hen samen te werken. Door een gezamenlijke overlegstructuur met vastgoedeigenaren en huurders kan het realiseren van zon op dak op die daken ook meer kans hebben op succes. Tijdens het atelier is ook ingebracht dat het voor een verhuurder soms onduidelijk is wat de voor- en nadelen voor eigenaren en huurders zijn. Er is behoefte aan meer uitleg over de verschillende financieringsconstructies en welke voor- en nadelen dit oplevert voor zowel eigenaar als huurder. Ruimte voor initiatief Om de ondernemer te ontzorgen kan het een optie zijn om het initiatief en bijbehorende taken (deels) bij werknemers van het bedrijf te beleggen of om dit in gezamenlijkheid op te pakken. Op deze manier wordt de werkgever ontlast en worden er gezamenlijk vraagstukken uitgezocht en stappen gezet.

Het zou ook een optie zijn om dit gezamenlijke initiatief voort te zetten en er bijvoorbeeld een coöperatief project van te maken, zodat werknemers ook financieel deel kunnen nemen. Ondernemers gezamenlijk aan de slag Een andere oplossingsrichting is dat ondernemers gezamenlijk aan de slag gaan. Ook op deze manier kunnen taken verdeeld worden en/of in gezamenlijkheid worden opgepakt. Eventueel kunnen ondernemers ook het gesprek aangaan met ondernemers die al zonnepanelen op hun dak hebben gerealiseerd, zo kunnen er ervaringen en tips worden uitgewisseld.

10 Hetgeen ook onderdeel is van het Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) in combinatie met de Sustainable Development Goals (SDG’s).

12

3.3.3. Acties Inzetten lokale ambassadeurs Energiecoöperaties, spelers uit lokale netwerken of gedreven enthousiastelingen kunnen een rol invullen als lokale ambassadeur. Een lokale ambassadeur kan bijvoorbeeld meer vertellen over de noodzaak en voordelen van zon op dak uitdragen. Dit kan een ondernemer zijn die al zonnepanelen op het dak heeft, maar ook een bedrijfsvereniging kan een dergelijke rol invullen door haar leden te enthousiasmeren om aan de slag te gaan met zon op dak. Communicatie over voor- en nadelen eigenaren – huurders Inzicht in de financieringsconstructies en voor- en nadelen voor eigenaren en huurders kan vervolgens meegenomen worden in de communicatie. Hierdoor wordt de informatie toegankelijker. Collectieve inkoopactie Een actie om als ondernemers samen aan de slag te gaan, kan in de vorm van een collectieve inkoopactie. Maar ook kan er gevraagd worden of een organisatie als een energiecoöperatie hierbij kan helpen. 3.4. Beleid en rol gemeente 3.4.1. Belemmeringen Beperkte invloedsfeer De beslissingsbevoegdheid bij de keuze om wel of geen zonnepanelen op dak te realiseren ligt bij de dakeigenaar (en/of wens van de gebruiker). Er zijn (vooralsnog) geen juridische instrumenten van de gemeente om hier op te sturen. De invloedssfeer van gemeenten is wat dat betreft beperkt. Uiteraard kan de gemeente wel keuzes maken over het gemeentelijk vastgoed.

Verder kan de gemeente stimuleren. WOZ-waarde Een benoemde extra kostenpost tijdens het atelier is een stijging van de WOZ-waarde als gevolg van de realisatie van zonnepanelen op het dak. Dit wordt door sommigen ondernemers als een belemmering gezien. 3.4.2. Oplossingsrichtingen Verplichten zon op dak Een van de aangehaalde oplossingsrichtingen is om te onderzoeken of het mogelijk is om zonnepanelen te verplichten en/of hier een regeling over op te nemen in bijvoorbeeld de Omgevingswet. Met de invoer van de Omgevingswet, naar verwachting begin 2023, wordt het bouwbesluit 2012 vervangen door het Bouwbesluit Leefomgeving (Bbl). In het Bbl krijgen gemeenten maatwerkbevoegdheden om bedrijven te verplichten om zonnepanelen op industriedaken en daken met overige gebruiksfuncties te plaatsen. Deze bevoegdheden beperken zich tot het verplichten van opwek tot het eigen verbruik van de locatie. Het kabinet wil de uitrol op nieuwe utiliteitsgebouwen ook verplichten11. Mogelijkheden WOZ-waarde onderzoeken Tijdens een van de zon op dak ateliers is geopperd om te onderzoeken of het mogelijk is om zonnepanelen buiten de bepaling van de WOZ-waarde te houden. De WOZ-waarde wordt bepaald door de gemeente, het verkennen van de mogelijkheden ligt daarmee binnen de invloedsfeer van de gemeente.

11

13

Bron: https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i27236/kabinet-wil-zonnepanelen-vanaf-2025-verplichten-op-nieuwe-utiliteitsgebouwen

Goede voorbeeld geven Zoals gezegd heeft de gemeente Vijfheerenlanden wel zeggenschap over de eigen daken. De gemeente kan het goede voorbeeld geven door op haar eigen panden aan de slag te gaan met de realisatie van zonnepanelen. Op deze manier kan de gemeente een voorbeeldrol vervullen. Verder kan de gemeente ook een rol spelen op het gebied van communicatie, dit komt in paragraaf 3.6 aan de orde. 3.4.3. Acties Toepassing Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) Te zijner tijd kan er onderzocht worden hoe de maatwerkbevoegdheden binnen de gemeente kunnen worden toegepast. 3.5. Onafhankelijke advisering 3.5.1. Belemmeringen Behoefte aan (onafhankelijke) advisering Tijdens het atelier werd behoefte aan (onafhankelijke) advisering ook als belemmering aangehaald. Waar begin je met een zonnedak? Waar doe je wel en niet goed aan en wat komt er in de praktijk allemaal bij kijken? Zulke soort vragen kunnen bij ondernemers en inwoners leven die aan de slag willen met zonnepanelen. Doordat veel ondernemers benaderd worden door een wirwar aan adviseurs, ontstaat er daarnaast soms ook onzekerheid over juiste, betrouwbare en onafhankelijke advisering. Er is behoefte aan kennis en inzicht om een goede afweging te kunnen maken. 3.5.2.

Oplossingsrichtingen Energieloket voor bedrijven en inwoners Het Energieloket is een plek waar men terecht kan met vragen over de verduurzaming van de energievoorziening: van isolatie tot aan opwek met zonnepanelen. Momenteel is er al een Regionaal Energieloket waar inwoners terecht kunnen met vragen over hun woning. In het atelier is door deelnemers gesuggereerd om een energieloket voor gebouweigenaren met grote daken op te zetten. Zodat er één centraal punt is waar men direct goede, betrouwbare en onafhankelijke informatie kan inwinnen. 3.5.3. Acties Energieloket voor bedrijven Bijbehorende actie is om te verkennen of het mogelijk is om een energieloket voor bedrijven en gebouweigenaren van grote daken te faciliteren. Deze verkenning kan in samenwerking met de provincie en/of regio worden opgepakt. Een belangrijke vraag hierbij is wie dit gaat aansturen en waar hiervoor de verantwoordelijkheid ligt. 3.6. Communicatie & bewustwording 3.6.1. Belemmeringen Urgentie Hoewel de noodzaak voor maatregelen gericht op energietransitie en de klimaatcrisis veelal bekend is, werd tijdens het atelier benoemd dat de urgentie nog niet altijd gevoeld wordt om daarnaar te handelen. Belangrijke

14

kanttekening hierbij is dat er uiteraard ook andere opgaven en uitdagingen spelen, het is dus niet eenduidig te zeggen dat de urgentie wel of niet gevoeld wordt. Ook in de context van de stijgende energieprijzen. 3.6.2. Oplossingsrichtingen Communicatie Om mensen aan te zetten tot actie, is het belangrijk dat ze allereerst goed geïnformeerd zijn. Goede en laagdrempelige informatievoorziening draagt bij aan bewustwording. Proactief communiceren en adviseren is daarin belangrijk. Zo kan het inzichtelijk maken van de kosten en baten die gepaard gaan met zon op dak mensen activeren. Tijdens het atelier werd benoemd dat er in de communicatie ook aandacht besteed mag worden aan consequenties, bijvoorbeeld dat er meer zon op land nodig kan zijn als daken niet benut worden. Of om juist te benadrukken dat het niet alleen om duurzame energie, maar ook om de toekomst van kinderen en kleinkinderen gaat. Toch is het goed om te beseffen dat ook geïnformeerde mensen, zelfs bij een positieve business case, niet automatisch de gewenste beslissing nemen, daardoor blijft actie soms uit. Enkel informeren is niet voldoende, het gaat ook om prikkelen, verleiden en de urgentie laten beleven. Hiervoor zijn tal van (gedrags)instrumenten in te zetten. Verkennen rol ondernemersverenigingen Een ondernemersvereniging is een netwerk van meerdere ondernemers.

De gemeente kent meerdere ondernemersverenigingen. Er is geopperd om nader te verkennen welke rol ondernemersverenigingen in de communicatie en kennisdeling kunnen en willen spelen op het gebied van zonnepanelen op dak. 3.6.3. Acties Communicatie-aanpak per doelgroep Het opstellen van een communicatie-aanpak per doelgroep. Voorbeelden van doelgroepen zijn agrarische bedrijven, bedrijventerreinen of verhuurders. Door aan te sluiten bij de beleving van deze groepen en in te spelen op waar zij gevoelig voor zijn, wordt de kans op een positieve houding groter en is men waarschijnlijk sneller geneigd tot actie over te gaan. In deze communicatie-aanpak kunnen verschillende beschreven oplossingsrichtingen en acties meegenomen worden, zoals de inzet van lokale ambassadeurs voor communicatie en bewustwording, het stimuleren van gesprekken met energiecoaches, wijzen op de mogelijkheden van het huidige energieloket of bestaande subsidieregelingen et cetera. Hierbij kan ook bewust gekozen worden voor de inzet van (communicatie)kanalen gericht op bepaalde doelgroepen. Communiceren over goede voorbeelden In deze communicatie kan er gebruik gemaakt worden van goede voorbeelden. Dit werkt enthousiasmerend en kan twijfelaars over de streep trekken. Door aandacht aan de goede voorbeelden te besteden kan ook het gesprek op gang komen tussen dakeigenaren.

Inzicht geven in de potentie In hoofdstuk 2 is inzicht gegeven in de potentie voor zon op dak in de gemeente Vijfheerenlanden. Tijdens het tweede atelier werd geopperd om deze inzichten juist te gebruiken in de communicatie. Zo wordt er duidelijk hoe groot de potentie is en waar er kansen liggen. Dit kan bijvoorbeeld ook energiecoöperaties helpen om het gesprek te starten met dakeigenaren.

15

4. Aanbevelingen en kansen Meer zonnepanelen op daken klinkt vaak als een voor de hand liggende oplossing. Toch is de praktijk weerbarstiger en zijn er meerdere uitdagingen op dat gebied. In voorgaande hoofdstukken zijn op basis van twee atelierbijeenkomsten, kennis en praktijkervaring de verschillende belemmeringen geschetst. Vervolgens zijn meerdere oplossingsrichtingen aangedragen. Voor een aantal oplossingsrichtingen zijn tijdens de verschillende bijeenkomsten ook acties bedacht. Afsluitend volgen hieronder een aantal aanbevelingen en kansen, waarmee de gemeente Vijfheerenlanden aan de slag kan om een vervolg te kunnen geven aan dit versnellingsprogramma: •

• • •

• • •

•

Als voorbeeldfunctie ervoor zorg te dragen dat al het gemeentelijk vastgoed wordt voorzien van zonnepanelen. Geadviseerd wordt om – op basis van de beperkte beschikbare gegevens – het gemeentelijk vastgoed versneld te verduurzamen te beginnen met de 5 tot 10 grootste energieverbruikers. Hierdoor kan niet alleen binnen een relatief korte tijd een grote mate van CO2reductie behaald worden, maar ook effectief worden bijgedragen aan de RES-doelstellingen. Denk daarbij aan alle brandweerkazernes, maar ook aan scholen, gemeentewerven en multifunctionele centra. Parallel hieraan wordt geadviseerd om in 2023 een stappenplan of routekaart op te stellen welke gebouwen van de gemeente wanneer kunnen worden verduurzaamd o.a. door het voorzien van zonnepanelen in afstemming met het meerjarig onderhoudsprogramma (MJOP). Overigens zal hierbij gelden dat de kost voor de baat uitgaat. Door bedrijven die al zonnepanelen op hun dak hebben liggen via de gemeente te faciliteren om hun maatschappelijke betrokkenheid uit te dragen. Het bij elkaar brengen van verschillende ketenpartners om zo te zorgen voor ontzorging van ondernemers die interesse hebben in het installeren van een grootschalige installatie12. Een subsidie verstrekken van €500 voor particulieren met een zonnedak groter dan 1,5 kWp (incl. een totaal jaarlijks plafondbedrag).

Voor bedrijven een subsidie van €25.000 per MWp met een maximum van €50.00013. De situatie en ontwikkelingen omtrent netgebruik en aansluitingen goed in de gaten houden, periodiek overleggen met de netbeheerders en hier tijdig en transparant over communiceren. Een pilotproject met accu’s (bij een particulier en op een bedrijventerrein) te stimuleren en daarin zelf ook een financiële bijdrage te leveren. Een projectleider/omgevingsmanager zon op dak aan te stellen samen met het bedrijfsleven en daarbij ook te betrekken: de duurzame leefomgeving integraal met andere (gebieds-)opgaven op te pakken. Denk bijvoorbeeld aan verdere verduurzaming van de gebouwde omgeving of het stimuleren van duurzamere/circulaire zonnepanelen, maar ook aan het monitoren van de voortgang om ook aan de RES-regio te kunnen rapporteren12. Zorgen voor een goede afstemming met het beleidskader energietransitie.

12 Een voorbeeld hiervan is de gemeente Utrecht, die met ketenpartners samenwerk in het Zonnepact: https://www.utrecht.nl/ondernemen/duurzaam-

ondernemen/hulpmiddelen-duurzaam-ondernemen/zonne-energie/zonnepact-samenwerken-voor-meer-zonne-energie/ 13 Een indicatieve voorbeeldberekening van de benodigde hoogte van de gemeentelijke ondersteuning voor ondernemersubsidies en het aanstellen van

een projectleider/omgevingsmanager is te vinden op de volgende pagina

16

Indicatieve voorbeeldberekening hoogte gemeentelijke ondersteuning Op verzoek van de gemeente hebben we een indicatieve berekening gemaakt wat de jaarlijkse kosten van de subsidie aan ondernemers en het aanstellen van een projectleider/omgevingsmanager zou kunnen zijn. Hierbij moet vermeld worden dat dit een eerste indicatie is op basis van een aantal zeer grove aannames, en er een verdiepend onderzoek nodig is om tot een meer nauwkeurig bedrag te komen. Aannames voor deze berekening zijn: • •

•

•

Totale potentie van bedrijven/agrariërs in Vijfheerenlanden is nog 4300 onbenutte daken met 146 MWp aan potentieel vermogen (op basis van het dashboard). Hiervan nemen we aan dat zo’n 33% mogelijk gebruik van een subsidie zal maken tot aan 2030. De rest is ofwel niet geïnteresseerd of kan/wil vanwege andere (niet-financiële) redenen (nog) geen gebruik maken van zonnepanelen. Een subsidie van €25.000 per 1 MWp met een max van €50.000 per ondernemer. Een 1 MWp systeem is groot (~2500 panelen). o Noot over de hoogte van de €25.000. Voor een groter systeem schatten we de kosten per zonnepaneel op ongeveer €250. Een 1 MWp systeem kost dan €625.000, waarmee de subsidie 4% van de totale investering in panelen is. Dit lijkt aan de lage kant, maar voor grotere opweksystemen zijn ook andere subsidies beschikbaar zoals SDE++, investeringsaftrek en salderingsregelingen. Voor de projectleider/omgevingsmanager rekenen we totale personeelskosten van €125.000 voor 1 FTE (voor een senior projectleider/omgevingsmanager). De omgevingsmanager wordt aangesteld voor 0,5 FTE.

De totale ingeschatte kosten zijn dan: € (146 MWp ∗ 33% ∗ 25.000 MWp) + (0,5 FTE ∗ €125.000 ∗ 7 jaar) 7 jaar

=

~1.645.000 = ~235.000 per jaar 7

Voor het opstellen van een stappenplan/routekaart voor het verduurzamen van het gemeentelijk maatschappelijk vastgoed worden de kosten geraamd op ca. €50.000. Uit dit stappenplan/routekaart zal dan volgen wat de structurele kosten per jaar zullen worden, maar tevens ook de inverdieneffecten inzichtelijk gemaakt kunnen worden van de verduurzamingsmaatregelen.

17

5. Bijlage: opbrengst zon op dak ateliers

18

19

20

21