Beleidsnota organisatiekosten 2023.pdf

Beleidsnota

ORGANISATIEKOSTEN 2023

INHOUDSOPGAVE 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Inleiding Organisatiekosten en de uitwerking van de definitie overhead Algemene uitgangspunten Algemene uitgangspunten toegepast in Vijfheerenlanden Verwerking van de organisatiekosten in de begroting 2023 Kostendekking en kostentoerekening Toerekening van overheadkosten aan projecten Urentoerekening Samenvatting en besluitpunten

2 3 5 6 9 12 14 15 17

Bijlage: Overzicht directe taakvelden (primair proces) en overhead

18

1

1. INLEIDING Om de raad meer inzicht te geven in de omvang van de gemeentelijke overheadkosten en daarmee ook meer zeggenschap over die kosten te geven, wordt in artikel 8, eerste lid, onderdeel c van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) voorgeschreven, dat in de gemeentelijke programmabegroting een overzicht moet worden opgenomen van de gemeentelijke overheadkosten. De overige gemeentelijke organisatiekosten (dit betreft de directe kosten van het primaire proces) moeten worden verantwoord op de betreffende taakvelden van de programmabegroting. Deze beleidsnota geeft onder meer een overzicht van de actuele regelgeving inzake organisatiekosten en overhead en geeft op een aantal punten een nadere toelichting. De door de commissie BBV uitgegeven Notitie overhead vormt hierbij de leidraad. In deze beleidsnota worden de richtlijnen van de commissie BBV toegepast naar de praktijk van de gemeente Vijfheerenlanden. In de Notitie overhead van de commissie BBV wordt een definitie van overhead gegeven.

Deze definitie luidt: “alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces.” Het doel van deze beleidsnota is dan ook om vast te leggen, wat de organisatiekosten van de gemeente Vijfheerenlanden zijn, welke deel van deze kosten tot de overhead van de gemeente Vijfheerenlanden behoort en hoe deze kosten worden toegerekend en verantwoord. Deze beleidsnota draagt hiermee bij aan een transparante toepassing van de toerekening van organisatiekosten aan de diverse (eventueel kostendekkende) taakvelden van de gemeente Vijfheerenlanden en dus ook aan een transparante programmabegroting en aan een transparante berekening van kostendekkende leges en tarieven. Aanvullend is deze beleidsnota een belangrijk hulpmiddel bij aanverwante zaken als bij de bepaling van BTW mengpercentages. Deze nota heeft nauwe raakvlakken met de Financiële verordening gemeente Vijfheerenlanden 2022.

2

2. ORGANISATIEKOSTEN EN DE UITWERKING VAN DE DEFINITIE OVERHEAD Organisatiekosten betreffen alle kosten die verbonden zijn aan het in stand houden en het functioneren van de gemeentelijke organisatie. Dit betreft bijvoorbeeld de met de uitvoering van de organisatorische taken van de gemeente samenhangende personeelskosten (loonkosten en externe inhuurkosten), huisvestingskosten en facilitaire kosten, automatiserings- en overige ICTkosten en overige organisatiekosten. Organisatiekosten kunnen worden onderscheiden in direct aan de taakvelden van de programmabegroting toerekenbare directe kosten en in overheadkosten. Niet tot de organisatiekosten behoren de kosten van het gemeentelijk bestuur. Dit betreft de kosten van de raad, college en griffie (waaronder de kosten van de griffiemedewerkers). Daaronder vallen ook de accountantskosten, de kosten van de Lokale Rekenkamer en wachtgeldkosten van voormalige bestuurders. Het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) hanteert als uitgangspunt voor de toerekening van gemeentelijke kosten, dat kosten zoveel als mogelijk direct moeten worden toegerekend aan de betreffende gemeentelijke taken en activiteiten. Dit betekent, dat alle bedrijfskosten (waaronder organisatiekosten) die direct verbonden zijn met gemeentelijke taken en activiteiten, op de betreffende taakvelden van de programmabegroting moeten worden verantwoord.

Een overzicht van deze taakvelden is opgenomen in de bijlage. Overhead wordt daarentegen centraal begroot en verantwoord op het overzicht overhead via taakveld 0.4 Overhead. In het Wijzigingsbesluit vernieuwing BBV 2016 is de definitie van het begrip overhead verder uitgewerkt. In de toelichting op het Wijzigingsbesluit is de definitie van overhead van Vensters voor Bedrijfsvoering gehanteerd als uitgangspunt voor de definitie van overhead binnen het BBV. Overhead bestaat hierbij in elk geval uit de volgende functies en werkzaamheden: •

Leidinggevenden primair proces (hiërarchisch): Het betreft alle hiërarchische leidinggevenden in het primaire proces. Zij hebben een personele verantwoordelijkheid waaronder het voeren van functioneringsgesprekken.

•

Financiën, toezicht en controle gericht op de eigen organisatie: Het betreft functies als controllers, financieel adviseurs en specialisten, planning & control, financiële verantwoording, administratieve organisatie, risicomanagement, (EDP) auditing, interne kwaliteitszorg, toezicht en controle gericht op de eigen organisatie (inclusief de CISO, AVGfunctionaris etc.).

•

P&O/HRM: Het betreft salarisadministratie, P&O/HRM advies, organisatie- en formatieadvies, OR-ondersteuning, mobiliteitscentrum, coaching, leren en ontwikkelen, bedrijfsmaatschappelijk werk, ARBO, werving en selectie, arbeidsvoorwaarden, HR control.

•

Inkoop (waaronder aanbesteding en contractmanagement): Het betreft advisering en ondersteuning bij de uitvoering van inkooptrajecten.

•

Communicatie m.u.v. klantcommunicatie (KCC): Het gaat om zowel interne als externe communicatie. Projectcommunicatie valt hier niet onder.

•

Juridische zaken: Het betreft juridische medewerkers die in bedrijfsvoeringsteams werken of belast zijn met een bedrijfsvoeringstaak in een team. Juristen die primaire taken verrichten (bijvoorbeeld bij vergunningverlening) vallen hier niet onder.

•

Bestuurszaken en bestuursondersteuning: Het betreft bestuursadviseurs en bestuursondersteuners, zijnde de ambtelijke ondersteuning en beleidsadvisering van de burgemeester en het college van burgemeester en wethouders.

•

Informatievoorziening en automatisering (ICT): Het betreft medewerkers informatisering en automatisering, systeem-en netwerkbeheer, werkplekondersteuning, helpdesk, ontwikkeling 3

ICT projectmanagement, technisch applicatiebeheer en functioneel applicatiebeheer dat door bedrijfsvoering medewerkers wordt gedaan. Functioneel beheer ten behoeve van systemen in het primaire proces valt hier niet onder. •

Facilitaire zaken en Huisvesting: Het betreft hierbij onder meer bodes, facilitair medewerkers, gebouwbeheerders en medewerkers receptie (waaronder telefonie), beveiliging en catering.

•

DIV: Het betreft medewerkers die zich bezighouden met expertise-ontwikkeling, adviseren bij procesinrichting en -aansluitingen op e-depot, DMS inrichten en beheren, zich bezighouden met postregistratie en e-depot, archiefonderzoeken en coördineren, fysieke en digitale documenten verwerken, vernietigen en overbrengen van archieven en fysiek en digitaal archief opbouwen en beheren.

•

Managementondersteuning primair proces: Het betreft secretariaten, office management en management assistentie in het primair proces.

4

3. ALGEMENE UITGANGSPUNTEN Op basis van de voorgaande uitwerking is een aantal algemene uitgangspunten geformuleerd voor de toerekening van gemeentelijke organisatiekosten: •

Directe kosten worden zoveel als mogelijk direct toegerekend aan de betreffende taakvelden.

•

De kosten van ondersteunende taken die niet direct dienstbaar zijn aan een taakveld behoren tot de overhead.

•

Sturende taken vervuld door hiërarchisch leidinggevenden zoals directie en netwerkmanagers behoren tot de overhead. De bijbehorende loonkosten behoren ondeelbaar tot de overhead.

•

De positionering van een functie binnen de organisatie heeft geen invloed op de beoordeling of er sprake is van overhead of niet.

Wanneer deze algemene uitgangspunten in de praktijk worden toegepast, betekent dit voor de overheadkosten het volgende: •

Huisvesting: De kosten van gemeentelijke kantoorruimte behoren veelal tot de overhead. Dit betreft ruimten voor de uitvoering van de algemene taken van de gemeentelijke organisatie. Denk daarbij aan gemeentehuizen en stadskantoren. Gemeenten hebben echter vaak ook vastgoed in verband met de uitvoering van een specifieke op uitvoering gerichte taak. Denk daarbij bijvoorbeeld aan een sporthal, zwembad of brandweerkazerne. Ook in dergelijke locaties is vaak enige kantoorruimte (werkplekken) opgenomen. De kosten van kantoorplekken op dergelijke (uitvoerings)locaties worden niet apart als overhead beschouwd, maar wordt direct toegerekend aan het betreffende taakveld.

•

Personeel: Van de loonkosten van functies die niet zijn opgenomen in de in het voorgaande hoofdstuk opgenomen definitie van overhead (en bijbehorende functies en werkzaamheden) moet worden bepaald of het directe kosten of overheadkosten betreft. In het eerste geval worden activiteiten of taken uitgevoerd die behoren tot één of meerdere specifiek aan te wijzen taakvelden (primaire taak). Is dit niet het geval, dan zal er sprake zijn van overheadkosten (bijvoorbeeld telefonie). Indien er sprake is van (niet leidinggevende) medewerkers die zowel primaire taken als ondersteunende taken uitvoeren, moeten de loonkosten naar rato van (een ingeschatte) tijdsbesteding worden verdeeld over de betreffende taakvelden en overhead.

•

Verzekeringskosten en opleidingsbudgetten personeel: Deze kosten vallen binnen de categorie P&O/HRM en behoren tot de overhead. De kosten van opleidingen die gericht zijn op de directe uitvoeringspraktijk vallen niet onder overhead.

•

ICT-kosten: De loonkosten van applicatiebeheerders en de kosten van software voor de uitvoering van een primaire taak worden verantwoord op het betreffende taakveld. Deze kosten behoren dus niet tot de overhead.

•

Bijdragen verbonden partijen: De gemeentelijke bijdragen aan verbonden partijen (gemeenschappelijke regelingen) zoals Omgevingsdienst, Veiligheidsregio en GGD regio, worden verantwoord op de taakvelden waar de verbonden partij(en) voor werkzaam zijn.

5

4. ALGEMENE UITGANGSPUNTEN TOEGEPAST IN VIJFHEERENLANDEN In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de in voorgaande hoofdstukken gepresenteerde uitgangspunten door de gemeente Vijfheerenlanden in de praktijk worden toegepast. Deze beschrijving gebeurt op gelaagde wijze. Eerst worden bepaalde functiegroepen toegewezen en vervolgens de teams. Tot slot worden onderwerpen als huisvesting en ICT behandeld. 4.1 Functiegroepen Er is binnen de gemeente Vijfheerenlanden een aantal functiegroepen te onderscheiden waarbij kan worden vastgesteld of deze tot de overhead behoren of niet. Dit wordt hieronder weergegeven met een toelichting waar nodig. Voor alle overige functies geldt, dat deze het uitgangspunt volgen dat in paragraaf 4.2 bij de teams wordt toegelicht. Functiegroep

OverHead

Directie Netwerkmanagers

Ja Ja

Coördinatoren

Nee

Teamcontrollers

Nee

Medewerker administratief & secretarieel II & III

Ja

Medewerker publiek IV

Ja

Wachtgelden werknemers

Ja

Toelichting

Conform de definitie van de commissie BBV De commissie BBV noemt als kenmerk dat deze functionaris functioneringsgesprekken voert. De netwerkmanagers zijn als leidinggevende volledig verantwoordelijk voor het functioneren van hun teams en medewerkers en worden daarom conform de definitie van de commissie BBV als overhead beschouwd. Coördinatoren zijn meer “meewerkend voorman” dan de netwerkmanager en worden dus niet op basis van de functie onderverdeeld naar overhead of directe kosten. Deze functie volgt het regime dat aan het betreffende team wordt toegekend. Teamcontroller is een rol en geen functie. Deze rol volgt het regime dat aan het betreffende team wordt toegekend. Deze medewerkers verrichten ondersteunende werkzaamheden in brede zin. Ook al zou het team waarin deze functie is ondergebracht wel als directe kosten worden aangemerkt, dan geldt deze specifieke functie toch als overhead. Deze medewerkers verrichten ondersteunende werkzaamheden in brede zin. Ook al zou het team waarin deze functie is ondergebracht wel als directe kosten kunnen worden aangemerkt, dan geldt deze functie toch als overhead. Conform de definitie van de commissie BBV

4.2 Teams De toepassing van de definitie van overhead door de commissie BBV voor de verschillende teams binnen Vijfheerenlanden wordt in onderstaande tabel weergegeven: Team

Direct of overhead

1e lijn Burgerzaken

Direct

2e lijn Burgerzaken

Direct

A-team (Automatisering) Belastingen

Overhead Direct

Beleid en beheer openbare ruimte Beleid Sociaal domein

Direct Direct

Toelichting

Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Conform de definitie van de commissie BBV Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen 6

Bestuursondersteuning Communicatie Control DIV Facilitaire zaken Financieel beleid Financiële administratie Gegevensbeheer

Helsdingen

Overhead Overhead Overhead Overhead Overhead Overhead Overhead Direct

Direct

HRM I-team (Informatisering) Juridische zaken OOV, APV en bijzondere wetten Projecten

Overhead Overhead Overhead Direct

Realisatie openbare ruimte

Direct

Ruimtelijke ontwikkeling

Direct

Servicecentrum Burgerzaken

Direct

Servicecentrum Fysieke leefomgeving Servicecentrum Sociaal domein Sociaal team

Direct

Toezicht en handhaving openbare ruimte Toezicht en handhaving vergunningen Vergunningen

Direct

Werken, wonen en recreëren

Direct

Wijkambassadeurs

Direct

Wijkteams uitvoering

Direct

WMO

Direct

Direct

Direct Direct

Direct Direct

overheadfuncties en ondersteunende functies op financieel en juridisch gebied Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties. De hoofdcomponenten BAG en WOZ zijn toe te rekenen aan directe taakvelden Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Conform de definitie van de commissie BBV Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Backofficewerkzaamheden, maar direct aan het directe proces toe te rekenen Backofficewerkzaamheden, maar direct aan het directe proces toe te rekenen Backofficewerkzaamheden, maar direct aan het directe proces toe te rekenen Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1

aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties Met uitzondering van de onder 4.1 aangewezen overheadfuncties

4.3 Huisvesting Ook van de gemeentelijke gebouwen die in gebruik zijn bij de gemeente Vijfheerenlanden kan worden beoordeeld of hier sprake is van overheadkosten of van directe kosten die tot het primaire proces behoren. Locatie Gemeentekantoor Leerdam Gemeentekantoor Vianen Gemeentekantoor Meerkerk Helsdingen

Gemeentewerven

Overhead Ja Ja Ja Nee

Gemengd

Toelichting Conform de definitie van de commissie BBV. Conform de definitie van de commissie BBV. Conform de definitie van de commissie BBV. Deze accommodatie is specifiek toe te kennen aan de functies die het gebouw herbergt. Aanwezige werkplekken worden ook aan deze functies toegerekend. Hier kan sprake zijn van gemengde kosten. Het betreft dan zowel overhead in de vorm van 7

huisvesting van overheadpersoneel als directe kosten in de vorm van ruimten voor uitvoerende werkzaamheden. Voor deze gebouwen wordt waar mogelijk een verdeling vastgesteld.

4.4 Overig Daarnaast is er nog een aantal overige onderwerpen, waarbij vastgesteld moet worden of het hierbij overhead betreft of niet. Onderwerp Software algemeen Teamspecifieke software

Verzekeringskosten en opleidingsbudgetten personeel

Overhead Ja Zie toelichting

Ja

Toelichting Algemeen gebruikte applicaties zoals Office worden tot overhead gerekend. Teamspecifieke software volgt de toedeling van het team. Zo is het financiële pakket onderdeel van de overhead en is het burgerzakenpakket onderdeel van de directe kosten op het taakveld burgerzaken. Training voor het gebruik van teamspecifieke software volgt de toedeling van het team. Een training/cursus/seminar e.d. enkel gericht op het specifieke beleidsterrein wordt aan het specifieke taakveld toegerekend. Ditzelfde principe geldt voor de toerekening van verzekeringskosten.

8

5. VERWERKING VAN DE ORGANISATIEKOSTEN IN DE BEGROTING 2023 In de programmabegroting 2023 zijn alle organisatiekosten toegerekend. Alle directe kosten zijn waar mogelijk toegerekend aan de betreffende taakvelden. Alle overige kosten zijn beschouwd als overhead en zijn toegerekend aan taakveld 0.4 “overhead”. 5.1 Organisatiekosten 2023 zoals verwerkt in de Programmabegroting 2023 In onderstaande overzicht is te zien hoe de organisatiekosten 2023 zijn verwerkt in de Programmabegroting 2023. Alle gemeentelijke organisatiekosten 2023 zijn per kostenplaats in beeld gebracht. Ook is zichtbaar gemaakt welk deel van deze kosten als directe kosten in de Programmabegroting 2023 is opgenomen (en is toegerekend aan de taakvelden) en welk deel als overhead wordt beschouwd. Bij de laatste drie kolommen betreft het bedragen in duizenden euro. Omschrijving

Fte

Kosten

Direct

Overhead

1e lijn Burgerzaken 2e lijn Burgerzaken A-team Automatisering, organisatiebrede kosten Belastingen Beleid en Beheer Openbare Ruimte Beleid Sociaal Domein Bestuursondersteuning Bestuursondersteuning, algemene kosten Communicatie Communicatie, organisatiebrede kosten Control Control, informatieveiligheid Control, IBMN Directie DIV-team Facilitaire Zaken Facilitaire Zaken, organisatiebrede kosten Facilitaire Zaken, Gemeentewerven Facilitaire Zaken, Gemeentehuizen Financieel Beleid Financiële Administratie Financiën, algemene kosten Financiën, verzekeringen Gegevensbeheer Helsdingen HRM HRM, organisatiebrede kosten HRM, voormalig personeel, voorzieningen HRM, Arbo/advieskosten HRM, attentieregeling HRM, OR HRM, organisatiebrede salarisstelposten HRM, stagiaires I-team Informatisering, organisatiebrede kosten Juridische Zaken Juridische Zaken, organisatiebrede kosten Netwerkmanagers OOV, APV en bijzondere wetten Projecten Realisatie Openbare Ruimte Ruimtelijke Ontwikkeling Servicecentrum Burgerzaken Servicecentrum Sociaal Domein Servicecentrum Fysieke Leefomgeving

8,9 5,3 9,0

541 463 601 2.018 377 1.219 1.961 378 42 870 272 796 52 72 420 488 863 815 302 1.133 1.072 490 89 15 625 1.135 922 746 100 222 21 9 1.494 110 692 1.517 576 173 932 1.299 654 1.229 2.140 458 779 123

478 401 0 0 377 1.122 1.757 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1.097 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1.285 0 1.217 2.045 0 778 123

63 62 601 2.018 0 97 204 378 42 870 272 796 52 72 420 488 863 815 302 1.133 1.072 490 89 15 625 38 922 746 100 222 21 9 1.494 110 692 1.517 576 173 932 14 654 12 95 458 1 0

5,5 14,7 20,5 6,3 11,5 9,1

3,0 7,0 15,2

10,0 7,7

8,5 17,0 11,1

8,3 6,8 7,9 16,3 6,2 15,4 21,8 7,3 12,4 2,0 9

Sociaal Team Toezicht en Handhaving Openbare Ruimte Toezicht en Handhaving Vergunningen Vergunningen Werken, Wonen en Recreëren Wijkambassadeurs Wijkteams Uitvoering WMO Dekking TIM urenregistratie

28,0 6,8 9,6 8,6 17,0 5,7 50,3 12,3

2.478 562 802 696 1.391 507 2.872 1.317 -1.383

2.477 556 801 695 1.390 0 2.793 585 0

1 6 1 1 1 507 79 732 -1.383

TOTAAL

413,0

40.547

19.977

20.570

5.2 Toepassing uitgangspunten hoofdstuk 4 op toerekening van organisatiekosten 2023 Wanneer de in hoofdstuk 4 gepresenteerde nieuwe gemeentelijke uitgangspunten voor de toerekening van de gemeentelijke organisatiekosten aan taakvelden en overhead worden vergeleken met het voorgaande overzicht, dan kan geconstateerd worden, dat niet in alle gevallen de huidige financiële toerekening aan taakvelden en overhead al voldoet aan de nieuwe gemeentelijke uitgangspunten. Dit betekent dus dat de toerekening moet worden aangepast. Het betreft daarbij de volgende aanpassingen: Omschrijving

Fte

Kosten

Direct

Overhead

Totaal tabel 5.1 zonder aanpassingen

413,0

40.547

19.977

20.570

625 654 458 -65 507 668 -654 2.193

-625 -654 -458 65 -507 -668 654 -2.193

22.170

18.377

Gegevensbeheer Projecten Servicecentrum Burgerzaken Sociaal Team Wijkambassadeurs WMO Dekking TIM urenregistratie Subtotaal aanpassingen TOTAAL NA AANPASSINGEN

413,0

40.457

Bij de teams Gegevensbeheer, Projecten, Servicecentrum Burgerzaken en Wijkambassadeurs betreft het teams die in de Programmabegroting 2023 als overhead worden beschouwd, maar waarvan de kosten conform de definities van hoofdstuk 4 als direct moeten worden beschouwd. Wat betreft het team Projecten wordt daarbij ook de verdeling van de opbrengst uit TIM urenregistratie aangepast. Bij de overige teams betreft het gedeeltelijke aanpassingen. Bij het Sociaal Team betreft het de overheveling van de huisvestingskosten Sociaal Team Leerdam naar overhead en bij WMO de overheveling van vooral inhuurbudgetten naar directe kosten. Uit het voorgaande overzicht (na aanpassingen) kan worden geconcludeerd, dat van het totaal aan gemeentelijke organisatiekosten 2023 van € 40,5 miljoen, een bedrag van € 22,2 miljoen directe kosten betreft dat aan de taakvelden moet worden toegerekend. Een bedrag van € 18,4 miljoen betreft overheadkosten dat aan taakveld 0.4 “overhead” moet worden toegerekend. Wanneer de overheadkosten als percentage van de directe kosten worden berekend, leidt dit tot een gemeentelijk overheadpercentage van (afgerond) 83%. 5.3 Benchmarking van organisatiekosten In deze nota wordt aangegeven wat de organisatiekosten van de gemeente Vijfheerenlanden zijn, welke omvang deze hebben en op basis van welke uitgangspunten deze kosten als directe kosten of als overhead worden beschouwd.

Deze nota geeft dus geen handvatten om de omvang van de gemeentelijke organisatiekosten te kunnen beoordelen. Een oordeel over bijvoorbeeld de efficiency van de gemeentelijke organisatie of van de gemeentelijke overhead kan op basis van deze nota dan ook niet worden uitgesproken. Het is echter wel gewenst dat periodiek de omvang van de gemeentelijke organisatie tegen het licht wordt gehouden.

10

Om een dergelijk oordeel te kunnen geven dient de omvang van de gemeentelijke organisatie (zowel in fte als in bijbehorende materiële uitgaven) te worden gerelateerd aan de opgave van de gemeentelijke organisatie. De gemeente Vijfheerenlanden kiest er dan ook voor om iedere vier jaar (en dus éénmaal per collegeperiode) een extern benchmarkonderzoek formatie en kosten uit te voeren. Dit onderzoek is voor het eerst uitgevoerd in 2020. In deze vierjaarlijkse benchmark wordt de gemeente Vijfheerenlanden vergeleken met in inwoneraantal en werklastbepalende kenmerken vergelijkbare gemeenten. Met werklastbepalende kenmerken wordt bijvoorbeeld bedoeld het aantal inwoners, het aantal cliënten WMO en het aantal vierkante meters openbaar groen. Er wordt in het onderzoek niet alleen gekeken naar de omvang van de gemeentelijke formatie maar nadrukkelijk ook naar de mate van uitbesteding. Wanneer gemeentelijke taken bijvoorbeeld door gemeenschappelijke regelingen worden uitgevoerd, wordt dit in de analyse betrokken. Het benchmarkonderzoek leidt tot een gedetailleerd inzicht in de uitvoeringskosten en de ambtelijke formatie van alle taken van de gemeente, verdeeld over 24 clusters in het primaire proces en 11 clusters in het overheadproces.

Daarbij wordt duiding van de omvang van deze kosten mogelijk gemaakt door deze in verband te brengen met meer dan 100 werklastbepalende kenmerken van de gemeente en met de cijfers van de in inwoneraantal en werklastbepalende kenmerken vergelijkbare gemeenten.

11

6. KOSTENDEKKING EN KOSTENTOEREKENING De toerekening van alle directe organisatiekosten aan de taakvelden en het clusteren van alle overige apparaatskosten op taakveld 0.4 “overhead” heeft inhoudelijke consequenties voor de berekening van de kostendekkendheid van gemeentelijke tarieven. Het woord “tarief” is daarbij te definiëren als een prijs per eenheid. De “eenheid” is de betreffende grondslag voor de heffing. 6.1 Kostendekking Op de taakvelden van de programma’s worden alleen die organisatiekosten verantwoord, die betrekking hebben op het primaire proces, dus de directe kosten. Het centraal begroten van de overheadkosten op taakveld 0.4 “overhead” heeft dan ook als consequentie, dat het niet mogelijk is om op basis van de direct op de taakvelden verantwoorde financiële begrotingsgegevens, op eenvoudige wijze de kostendekkingsgraad van de tarieven te berekenen. Bij de berekening van de kostendekkingsgraad dienen immers alle relevante gemeentelijke kosten en opbrengsten te worden betrokken. Bij deze afzonderlijk toe te rekenen kosten betreft het vooral de overheadkosten, alsook de bij het BTW-compensatiefonds (BCF) gedeclareerde BTW kosten (bij deze laatste post betreft het veelal geen organisatiekosten). Om deze reden is het van belang, dat op een andere wijze uit de begroting blijkt hoe de tarieven worden berekend en welke beleidskeuzes bij die berekeningen zijn gemaakt.

Deze toelichting wordt gegeven in de paragraaf lokale heffingen van de programmabegroting en het jaarverslag. Voor de berekening van de kostendekkendheid van een tarief, is onderstaande tabel opgenomen in de paragraaf Lokale heffingen. Kostendekkendheid van een tarief

Bedrag

Kosten: • Directie kosten taakveld(en), inclusief (omslag)rente • Overhead • BTW • Overige toe te rekenen kosten • TOTAAL KOSTEN Opbrengsten: • Opbrengsten heffingen • Overige inkomsten • TOTAAL INKOMSTEN Dekkingspercentage:

In de paragraaf lokale heffingen moet deze berekening vervolgens worden aangevuld met een inhoudelijke toelichting op de totstandkoming van de tarieven en op de beleidskeuzes die daaraan ten grondslag liggen. Uit een oogpunt van transparantie moet deze toelichting niet alleen op het niveau van de verordeningen plaatsvinden, maar ook op een meer gedetailleerd niveau, te weten de onderliggende hoofdstukken of onderdelen. Ook de eventuele mate van kruissubsidiëring tussen de hoofdstukken of onderdelen binnen een verordening en binnen de hoofdstukken of onderdelen moet worden toegelicht. 6.2 Overhead en kostentoerekening Voor de toerekening van overhead aan heffingen of overige activiteiten, projecten of taakvelden zijn de uitgangspunten opgenomen in de financiële verordening 2022 van de gemeente Vijfheerenlanden, artikel 12, lid 3 t/m 5. De betreffende artikelen zijn hieronder opgenomen. •

Artikel 12, lid 3: Voor de toerekening van de overheadkosten worden de overheadkosten die kunnen worden toegerekend aan activiteiten welke geheel of deels worden bekostigd met een specifieke uitkering of subsidie, binnen het taakveld overhead apart geadministreerd en in de desbetreffende verantwoordingen over de besteding toegerekend aan die activiteiten

12

•

Artikel 12, lid 4: Voor de toerekening van de overheadkosten worden de overheadkosten die kunnen worden betrokken in de aangifte vennootschapsbelasting, binnen het taakveld overhead apart geadministreerd en voor de belastingaangifte aan de kostprijs van de vennootschapsbelastingplichtige activiteiten toegerekend.

•

Artikel 12, lid 5: Voor de toerekening van de overheadkosten aan de kostprijs van rechten en heffingen waarmee kosten in rekening worden gebracht, en van leveringen, werken en diensten die worden geleverd aan overheidsbedrijven en derden, voor zover dat niet activiteiten als bedoeld in het derde en vierde lid betreffen, wordt uitgegaan van een tarief waarbij totale overheadkosten worden gedeeld door het aantal aan taakvelden toegerekende fte’s. Dit tarief wordt vermenigvuldigd met het aantal fte’s betreffende het taakveld. In een formule ziet dat er als volgt uit: (Totale overheadkosten / totaal aantal fte’s direct toegerekend aan alle taakvelden) x aantal fte direct toegerekend aan betreffende taakveld

13

7. TOEREKENING VAN OVERHEADKOSTEN AAN PROJECTEN In het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) is één uitzondering gemaakt op het verplicht centraal begroten en verantwoorden van overheadkosten. Deze uitzondering betreft de toerekening van overheadkosten aan grondexploitaties en te activeren investeringen. Deze uitzondering is gemaakt, omdat het niet toerekenen van overheadkosten aan dergelijke investeringen anders zou leiden tot een begrotingstekort. De jaarlijkse overheadkosten van deze investeringen zouden dan namelijk in één keer ten laste van de exploitatie moeten worden gebracht, in plaats van deze te activeren en meerjarig af te schrijven, conform de verwachte gebruiksduur van de betreffende investeringen. Er is bepaald, dat de overheadkosten op een indirecte wijze wel kunnen (en mogen) worden toegerekend aan investeringen. Dit sluit aan op de ‘kan’-bepaling in BBV artikel 63 lid 3 waarin is bepaald, dat een redelijk deel van de indirecte kosten kan worden opgenomen in de vervaardigingsprijs van activa (investeringen). Om echter het inzicht te blijven behouden in het totaal van de overheadkosten, moet alle overhead in eerste instantie wel onder het overzicht “overhead” worden geboekt en vervolgens als een negatieve last worden overgeboekt naar de betreffende grondexploitatie of investering.

In de praktijk gebeurt dit door op het taakveld 0.4 “overhead” onder de lasten een negatief bedrag op te nemen met de categorie 7.5 ‘Overige verrekeningen’ en dit bedrag op het betreffende taakveld of de betreffende investering met de verrekencategorie 7.5 weer als last te verantwoorden. Hierdoor wordt de exploitatie niet onnodig verhoogd. Er is dus sprake van een keuze om overhead toe te rekenen aan grondexploitaties en investeringen. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor groot onderhoudsprojecten die ten laste van een voorziening worden gebracht. Voor gesubsidieerde activiteiten of voor activiteiten die jaarlijks worden gedekt door inkomsten van derden (bijvoorbeeld in het geval van anterieure overeenkomsten), geldt deze uitzondering echter niet. In de afrekening of kostprijsberekening kan de overhead immers extracomptabel worden meegenomen. Daardoor hoeft er geen begrotingstekort te ontstaan. In het BBV zijn geen bepalingen opgenomen over de wijze waarop overhead aan grondexploitaties en investeringen kan worden toegerekend. Eén van de mogelijkheden is om een algemene (onderbouwde) toerekenregel toe te passen op basis van een verhouding van de totale investeringskosten.

Het is ook denkbaar om in eerste instantie de overheadlasten die specifiek voor een bepaald investeringsproject worden gemaakt, geheel toe te rekenen aan het betreffende project (bijvoorbeeld projectcontrollers of andere overheadfuncties die alleen ten behoeve van specifieke investeringsprojecten werkzaam zijn). Vervolgens kan over de resterende overhead een algemene verdeelsleutel worden toegepast. Zoals ook in de toelichting op het Wijzigingsbesluit vernieuwing BBV is opgenomen, is het van belang, dat wanneer gebruik wordt gemaakt van de methodiek om overhead door te belasten aan grondexploitaties en investeringen, hier in de toelichting op het overzicht overhead aandacht aan wordt besteed.

14

8. URENTOEREKENING De gemeente Vijfheerenlanden rekent de inzet van medewerkers voor grondexploitaties en te activeren investeringen tot op dit moment toe, door deze medewerkers (productieve) uren te laten “schrijven”. Hierdoor wordt per grondexploitatie en te activeren investering transparant in beeld gebracht wat de omvang is van de toegerekende (en dus in de vervaardigingsprijs opgenomen) organisatiekosten. Ook wordt (door het totaal van het aantal geschreven productieve uren te vermenigvuldigen met het vastgestelde uurtarief) bepaald, welk deel van de organisatiekosten in het begrotingsjaar wordt gedekt door grondexploitaties en te activeren investeringen. Het betreft hierbij - met circa 3,5% van de totale organisatiekosten - overigens een relatief gering deel van de totale organisatiekosten. 8.1 Uitgangspunten voor urenregistratie Toerekening van gemeentelijke organisatiekosten aan grondexploitaties en te activeren investeringen geschiedt omdat het (maatschappelijk of economisch) nut van deze grondexploitaties en investeringen toerekenbaar is aan meerdere kalenderjaren. De totale kosten van dergelijke projecten (waaronder dus de via het schrijven van uren toegerekende organisatiekosten (inclusief overhead)) worden geactiveerd en gedurende een aantal jaren door middel van afschrijvingen ten laste van de gemeentelijke exploitatie gebracht.

Toerekening van gemeentelijke organisatiekosten aan projecten vindt ook plaats wanneer de door de gemeente voor deze projecten gemaakte kosten in rekening worden gebracht bij derden. Denk daarbij aan gemeentelijke grondexploitaties waarbij de door de gemeente gemaakte kosten uiteindelijk via de verkoop van gronden in rekening worden gebracht bij derden. Maar ook aan anterieure overeenkomsten met ontwikkelaars. Bij een anterieure overeenkomst maakt de gemeente kosten op verzoek van een ontwikkelaar, die uiteindelijk ook bij die ontwikkelaar in rekening worden gebracht. Door de gemeente Vijfheerenlanden worden dus alleen uren geschreven wanneer dit noodzakelijk is voor een juiste en rechtmatige toerekening van lasten en baten aan kalenderjaren of aan derden. Deze geschreven uren worden (vermenigvuldigd met een uurtarief) opgenomen in de financiële administratie. Het uurtarief dat in rekening wordt gebracht bestaat uit de directe kosten van de betreffende medewerker (veelal de salariskosten gedeeld door een vast aantal productieve uren per jaar) verhoogd met een opslag voor overheadkosten. 8.2 Financiële consequenties van de urenregistratie De op voorgaande wijze geschreven (en aan projecten toegerekende) uren leveren dus financiële dekking op voor een deel van de gemeentelijke organisatiekosten.

Met deze dekking is rekening gehouden in de programmabegroting van de gemeente Vijfheerenlanden. In de programmabegroting 2023 is hiervoor een bedrag van € 1,38 miljoen geraamd. Dit is het equivalent van ongeveer 14.000 productieve uren. Dit deel van de organisatiekosten wordt dus niet als directe kosten toegerekend aan de gemeentelijke taakvelden of als overhead aan taakveld 0.4 “overhead”. In de gemeentelijke organisatie zijn er drie teams die zich deels of geheel bezighouden met projecten en investeringen of met dienstverlening aan ontwikkelaars. •

Realisatie openbare ruimte: Dit team (15,4 fte, salariskosten € 1,22 miljoen) houdt zich deels bezig met het realiseren van gemeentelijke projecten (investeringen) in de openbare ruimte, zoals straten en wegen, bruggen en riolering. Bij deze projecten betreft het voor een belangrijk deelprojecten of investeringen waarvan de kosten worden geactiveerd en in een vast aantal jaren worden afgeschreven.

•

Projecten: Dit team (6,2 fte, salariskosten € 0,58 miljoen) houdt zich bezig met het realiseren van ruimtelijke projecten (zoals grondexploitaties) en gemeentelijke gebouwen (zoals scholen). Dit betreft voor een belangrijk deelprojecten of investeringen waarvan de kosten worden geactiveerd en in een vast aantal jaren worden afgeschreven of projecten (grondexploitaties) waarvan de kosten in rekening gebracht kunnen worden bij derden.

15

•

Ruimtelijke ontwikkeling: Dit team (22,0 fte, salariskosten € 2,12 miljoen) houdt zich bezig met het planmatig inrichten van het ruimtelijk domein waarbij ruimtelijke behoeften als wonen, werken, recreëren, mobiliteit, water en natuur in een samenhangende benadering worden vormgegeven. Een klein deel van de activiteiten van dit team betreft dienstverlening aan ontwikkelaars. De kosten hiervan worden via anterieure overeenkomsten in rekening gebracht bij deze ontwikkelaars.

8.3 Financiële beheersing van de urenregistratie Alhoewel het een relatief gering deel van de gemeentelijke organisatiekosten betreft (circa 3,5%) is de beheersing van de door middel van urenschrijven toe te rekenen organisatiekosten wel een aandachtspunt. Dit heeft twee oorzaken. •

Binnen de gemeentelijke organisatie is formatie en dus urencapaciteit beschikbaar om te werken aan grondexploitaties, gemeentelijke investeringen en anterieure overeenkomsten. Maar dat betekent niet automatisch, dat er ook voldoende grondexploitaties, investeringen en anterieure overeenkomsten in voorbereiding of in uitvoering zijn om die beschikbare urencapaciteit ook aan het werk te houden. Dat betekent, dat er jaarlijks bij de voorbereiding van de nieuwe programmabegroting beoordeeld moet worden of de verwachte (uren) omzet in het nieuwe begrotingsjaar voldoende van omvang is om de beschikbare urencapaciteit aan het werk te houden. In geval dit niet zo is, dan is er sprake van overbezetting en dient tijdig alternatieve inzet van betrokken medewerkers gezocht te worden. In aanvulling hierop wordt gedurende het begrotingsjaar de voortgang van het urenschrijven actief gemonitord.

•

Binnen de gemeentelijke organisatie wordt de ontwikkeling van de organisatiekosten intensief gemonitord. Dit betreft vooral de ontwikkeling van de loonkosten. Daarbij wordt de financiële ruimte die beschikbaar komt doordat een deel van de ambtelijke formatie (nog) niet is ingevuld (vacatureruimte) aangewend om inhuurkrachten in te huren. Dat kan ook de inhuur van inhuurkrachten bij andere teams betreffen. Met de vacatureruimte die ontstaat binnen de teams “Realisatie Openbare Ruimte” en “Projecten” mag echter niet op deze wijze worden omgegaan. Immers vacatures bij deze twee teams leiden ertoe dat er minder uren kunnen worden geschreven op grondexploitaties en investeringen. En dat betekent, dat de in de programmabegroting opgenomen opbrengstraming met betrekking tot de te schrijven uren moet worden verlaagd met het bedrag aan vacatureruimte van de beide teams. De vacatureruimte van beide teams kan dus niet gemeentebreed ingezet worden, maar moet bestemd blijven voor inhuur binnen de beide teams.

8.4 Aanpassing van de wijze van urenregistratie In 2023 zal een aanpassing van de urenregistratie worden doorgevoerd. Daarbij worden de gemaakte uren voor investeringen, grondexploitaties en werkzaamheden voor ontwikkelaars, niet meer via urenschrijven toegerekend aan deze projecten maar via voorcalculatorische ramingen. Voor het bepalen van de toerekenbare personeelskosten aan grondexploitaties en te activeren kosten van investeringen worden de toerekenbare personeelskosten en de overhead extracomptabel verwerkt. Bij het toerekenen van personeelskosten en overhead wordt gewerkt met een percentage van het investeringsbedrag. Hierbij worden direct toe te rekenen inhuurkosten buiten beschouwing gelaten. Het toe te rekenen percentage wordt jaarlijks berekend bij het opstellen van de begroting voor dat jaar en door gebruik te maken van de uitgangspunten van de Ministeriële regeling plankosten exploitatieplan. Hierbij wordt uitgegaan van de begrote personeelskosten van de medewerkers van de teams die zich geheel of deels bezighouden met projecten en investeringen of met dienstverlening aan ontwikkelaars. Het berekende percentage wordt vervolgens toegerekend aan de investeringen en grondexploitaties over de werkelijk geïnvesteerde kosten over dat jaar, gecorrigeerd met de externe inhuur op deze producten.

Ook de overheadkosten die kunnen worden toegerekend aan activiteiten die geheel of gedeeltelijk worden bekostigd met een specifieke uitkering of subsidie worden in de desbetreffende verantwoordingen over de besteding extracomptabel toegerekend aan die activiteiten. Deze overheadkosten worden volgens dezelfde systematiek toegepast. Mochten overigens de subsidievoorwaarden een tijdschrijfsysteem voorschrijven dan kan per subsidie worden bepaald of hieraan voldaan kan worden. 16

9. SAMENVATTING EN BESLUITPUNTEN 9.1 Samenvatting In hoofdstuk 2 wordt aangegeven, dat organisatiekosten al die kosten betreft die verbonden zijn aan het in stand houden en het laten functioneren van de gemeentelijke organisatie. Organisatiekosten worden onderscheiden in direct aan de taakvelden van de programmabegroting toerekenbare directe kosten (het primaire proces) en in overheadkosten. Overheadkosten worden gedefinieerd als alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces. In hoofdstuk 2 wordt ook aangegeven, dat het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) als uitgangspunt voor de toerekening van gemeentelijke kosten heeft, dat kosten zoveel als mogelijk direct moeten worden toegerekend aan de gemeentelijke taken en activiteiten. Dit betekent, dat alle bedrijfskosten (waaronder dus de organisatiekosten) die direct verbonden zijn met de uitvoering van gemeentelijke taken en activiteiten, op de betreffende taakvelden van de programmabegroting moeten worden verantwoord. Overhead wordt daarentegen centraal begroot en verantwoord op het overzicht overhead via taakveld 0.4 Overhead. De uitwerking hiervan wordt toegelicht in hoofdstuk 3.

In hoofdstuk 4 wordt uitgewerkt op welke wijze de gemeente Vijfheerenlanden de verdeling van de organisatiekosten in toerekenbare directe kosten en in overheadkosten in de praktijk vorm wil gaan geven. In hoofdstuk 5 wordt vervolgens zichtbaar gemaakt hoe dit per team financieel in de Programmabegroting 2023 is verwerkt. In hoofdstuk 5 wordt ook gesignaleerd, dat de verdeling tussen toerekenbare directe kosten en overheadkosten in de Programmabegroting 2023 nog niet in alle gevallen conform de in hoofdstuk 4 uitgewerkte uitgangspunten is. De benodigde (budgetneutrale) financiële aanpassingen zijn daarbij in beeld gebracht. Wanneer de overheadkosten als percentage van de directe kosten worden berekend, leidt dit tot een gemeentelijk overheadpercentage van (afgerond) 83%. In hoofdstuk 5 wordt aanbevolen, dat om periodiek de omvang (en daarmee ook de efficiency) van de gemeentelijke organisatiekosten te kunnen beoordelen - de gemeente Vijfheerenlanden iedere vier jaar een benchmarkonderzoek formatie en kosten uitvoert. Dit betreft dus zowel de directe kosten als de overheadkosten. In hoofdstuk 6 wordt beschreven hoe bij de berekening van de kostendekkingsgraad van gemeentelijke leges en tarieven, alle relevante gemeentelijke kosten (waaronder overheadkosten) en opbrengsten worden betrokken.

In hoofdstuk 7 wordt vervolgens toegelicht waarom overheadkosten ook aan investeringen en grondexploitaties moeten toegerekend en in hoofdstuk 8 wordt toegelicht dat dit veelal gebeurt via een systematiek van urenregistratie. In dit hoofdstuk wordt voorgesteld om met ingang van 2023 deze toerekening van uren aan investeringen en grondexploitaties op extracomptabele wijze te gaan doen. 9.2 Besluitpunten 1. 2.

3. 4.

De “Beleidsnota organisatiekosten 2023” vast te stellen. De in hoofdstuk 5 toegelichte benodigde budgettair neutrale wijziging in de financiële toerekening van directe kosten en overheadkosten bij de 1e bestuursrapportage 2023 te verwerken. Vierjaarlijks een benchmarkonderzoek formatie en kosten te laten uitvoeren. Het eerstvolgende onderzoek plaats te laten vinden in 2024. Met ingang van 2023 de uren voor investeringsprojecten en grondexploitaties, niet meer via urenschrijven toe te rekenen aan projecten maar op extracomptabele wijze met behulp van voorcalculatorische ramingen.

17

BIJLAGE: OVERZICHT DIRECTE TAAKVELDEN (PRIMAIR PROCES) EN OVERHEAD

Nr.

Direct of Overhead

Naam taakveld

0. 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.61 0.62 0.63 0.64 0.7 0.8 0.9 0.10 0.11

Direct Direct Direct Overhead Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct

Bestuur en ondersteuning Bestuur Burgerzaken Beheer overige gebouwen en gronden Overhead Treasury OZB-woningen OZB-niet-woningen Parkeerbelasting Belastingen overig Algemene uitkering en overige uitkeringen gemeentefonds Overige baten en lasten Vennootschapsbelasting (VpB) Mutaties reserves Resultaat van de rekening van baten en lasten

1. 1.1 1.2

Direct Direct

Veiligheid Crisisbeheersing en brandweer Openbare orde en veiligheid

2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Direct Direct Direct Direct Direct

Verkeer, vervoer en waterstaat Verkeer en vervoer Parkeren Recreatieve havens Economische havens en waterwegen Openbaar vervoer

3. 3.1 3.2 3.3 3.4

Direct Direct Direct Direct

Economie Economische ontwikkeling Fysieke bedrijfsinfrastructuur Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen Economische promotie

4. 4.1 4.2 4.3

Direct Direct Direct

Onderwijs Openbaar basisonderwijs Onderwijshuisvesting Onderwijsbeleid en leerlingzaken

5. 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7

Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct

Sport, cultuur en recreatie Sportbeleid en activering Sportaccommodaties Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie Musea Cultureel erfgoed Media Openbaar groen en (openlucht) recreatie

6. 6.1 6.2

Direct Direct

Sociaal domein Samenkracht en burgerparticipatie Wijkteams 18

6.3 6.4 6.5 6.6 6.71 6.72 6.81 6.82

Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct Direct

Inkomensregelingen Begeleide participatie Arbeidsparticipatie Maatwerkvoorzieningen (WMO) Maatwerkdienstverlening 18+ Maatwerkdienstverlening 18Geëscaleerde zorg 18+ Geëscaleerde zorg 18-

7. 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5

Direct Direct Direct Direct Direct

Volksgezondheid en milieu Volksgezondheid Riolering Afval Milieubeheer Begraafplaatsen en crematoria

8. 8.1 8.2 8.3

Direct Direct Direct

Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing Ruimtelijke Ordening Grondexploitatie (niet-bedrijven terreinen) Wonen en bouwen

19