14. (RVE) Plan van Aanpak onderzoek Woonbeleid.docx

Plan van Aanpak Rekenkameronderzoek

Woonbeleid

Van: Rekenkamer Vijfheerenlanden Vijfheerenlanden, mei 2022

1

Inhoudsopgave 1.

Aanleiding en relevantie ........................................................................................................................1

2.

Beleid en probleemstelling.....................................................................................................................2

3.

Doel en onderzoeksvragen.....................................................................................................................2

4.

Onderzoeksactiviteiten ..........................................................................................................................4

5.

Planning.................................................................................................................................................5

1. Aanleiding en relevantie Het woonbeleid van gemeenten is een onderwerp dat overal in Nederland aandacht vraagt om verschillende redenen. De woningmarkt staat in veel gemeenten onder druk. De landelijke ontwikkelingen van ‘urbanisatie’, ‘ontgroening’ en ‘vergrijzing’ van de bevolking zorgen vaak voor een mismatch op de huizenmarkt. Daarnaast is er sprake van een achterblijvende woningbouwproductie en een toename van alleenstaanden. Dit alles zorgt ervoor dat gemeenten steeds moeilijker geschikte woningen kunnen realiseren voor al hun inwoners. De urgentie om in Vijfheerenlanden effectief beleid te ontwikkelen en uit te voeren wordt onderstreept door een artikel (3 december 2021) in de Volkskrant met de kop: ‘Eigen inwoners eerst op de woningmarkt’. In het artikel wordt uitgebreid uiteengezet welke knelpunten zich voordoen bij nieuwbouwprojecten. De wens van het gemeentebestuur om meer mogelijkheden te krijgen eigen inwoners te kunnen bedienen staat centraal in dit onderzoek. Jongeren willen graag in hun gemeente blijven wonen, maar het is sterk de vraag of hen dit altijd lukt. Ook zijn woningen voor starters regelmatig niet meer betaalbaar en komen woningen die bedoeld waren voor starters ook regelmatig in handen van investeerders en verhuurders.

Dit roept onder meer de vraag op hoe de gemeente effectief invloed kan uitoefenen op de samenstelling van de woningvoorraad en de bewoning door verschillende groepen inwoners. Het onderwerp ‘wonen’ is een onderwerp dat bij de kennismaking van de rekenkamer met de fracties meerdere keren is genoemd. Toen in 2021 het voornemen tot onderzoek werd geuit door onze rekenkamer op een VHL Plein1 waren de reacties positief. De input vanuit deze avond en de vanuit eerder gevoerde gesprekken met de fracties zijn verwerkt in voorliggend plan van aanpak om te komen tot een onderzoek naar deze problematiek.

1 Dit was het VHL Plein van 14 januari 2021.

1

2. Beleid en probleemstelling Beleid In de gemeenteraadsvergadering in juli 2020 is de woonvisie Vijfheerenlanden 2020-2025 ‘Samen sterk, met eigenheid en diversiteit’ vastgesteld. De titel van de woonvisie verwoordt wat de gemeente Vijfheerenlanden voor ogen heeft en waar zij samen aan werkt. De gemeente Vijfheerenlanden zet in op een duurzaam en solidair leefklimaat. De gemeente vindt het belangrijk om woningen te verduurzamen, waar mogelijk levensloopbestendig te maken en doorstroming te bevorderen. In de Woonvisie wordt vooruitgekeken. De gemeente Vijfheerenlanden besteedt aandacht aan te verwachten uitdagingen en kansen voor de komende jaren. Aandacht is er voor kwantitatieve vraagstukken (genoeg woningen?), maar ook voor de kwaliteit van nieuwbouw en de verbetering van de kwaliteit van de bestaande woningvoorraad (de juiste woningen?). Daarnaast wordt rekening gehouden met de veranderende samenstelling van huishoudens en de demografische ontwikkelingen, zorgbehoefte, duurzaamheid en energietransitie, nieuwe wet- en regelgeving en betaalbaarheid. Het doel van de nieuwe Woonvisie voor Vijfheerenlanden is dat het voor iedereen goed wonen is in Vijfheerenlanden en de woonwensen en woningbehoefte van alle inwoners zoveel mogelijk binnen de gemeentegrenzen mogelijk te maken.

In de Woonvisie is op hoofdlijnen geformuleerd waar Vijfheerenlanden naar toe wil de komende jaren op het gebied van wonen, passend binnen de ambities zoals die zijn neergelegd in het regionale samenwerkingsverband U16, en de netwerksamenwerking Alblasserwaard Vijfheerenlanden. Probleemstelling De woonvisie legt voor de periode van 2020 tot en met 2025 de uitgangspunten voor de wijze van omgaan met de woningvoorraad vast. Bij de ontwikkeling van beleid komt de gemeente vervolgens te staan voor de vraag wat er wel en wat er niet mogelijk is. Waarop heeft de gemeente wél en waarop heeft ze géén invloed. En vervolgens: wat is hierbij dan precies de rol van de gemeenteraad. Op welke onderdelen kan de raad een controlefunctie hebben en op welke onderdelen kunnen er door de raad kaders worden gesteld? We beschrijven in dit onderzoek binnen welke grenzen het gemeentelijk beleidsinstrumentarium zich kan bewegen en waarmee in het gemeentelijk beleid rekening gehouden dient te worden. Met een focus op de rol van de gemeenteraad binnen dit beleidsterrein.

3. Doel en onderzoeksvragen De Rekenkamer wil met het onderzoek de gemeenteraad inzicht geven in het beschikbare beleidsinstrumentarium op het vlak van ‘Wonen’. Door te kijken in hoeverre er al van het beschikbaar instrumentarium gebruik wordt gemaakt ontstaat inzicht in de instrumenten die nog niet gebruikt worden en toekomstige mogelijkheden en ook onmogelijkheden voor de gemeenteraad als sturend orgaan. De onderzoeksvraag valt uiteen in vier delen:

2

1. Wat is het gemeentelijk beleidsinstrumentarium op het vlak van woonbeleid, welke haken en ogen hebben de instrumenten en welke recente ontwikkelingen zijn er op dit gebied? 2. Hoe verhoudt het huidige beleid in de gemeente Vijfheerenlanden zich tot dit beleidsinstrumentarium en welke aanvullende ruimte om te sturen heeft de gemeenteraad? 3. Welk sturing kan de gemeenteraad zelf toe besluiten en voor welke sturing is regionale of provinciale afstemming en steun nodig? 4. Welk aanbevelingen komen er voort uit de vergelijking tussen instrumentarium en huidig beleid?

We willen in het onderzoek uitwerken welke mogelijkheden om te sturen je als gemeente hebt en welke haken en ogen hier aan kunnen zitten en hoe hiermee om te gaan. Denk bijvoorbeeld aan eisen die soms worden gesteld (zoals ‘30% sociaal bouwen’), maar die soms toch niet zo uitwerken in de praktijk. Hoe maak je hier toch goede sluitende en effectieve afspraken over? We gaan op zoek naar de waarborgen die je kunt inbouwen als gemeente en vooral ook hoe je dit doet. Hoe kan de raad controleren en op welke momenten en onderdelen is het mogelijk om richtinggevend advies te geven als raad. De geografische/regionale scope van het beleid is ook van belang. Woningbouwplannen moeten in regionaal verband worden afgestemd. Je kunt als gemeente wel van alles willen, maar als de regio niet meewerkt krijg je het niet voor elkaar. Welk beleid heeft de provincie Utrecht eigenlijk op het gebied van wonen? En hoe werkt de regionale dynamiek. Dus: wat is precies het speelveld dat je hebt als gemeente. Over welke zaken heb je wel, en over welke niets te vertellen? Het gaat in het woonbeleid ook om timing: de gemeente heeft op specifieke momenten mogelijkheden om invloed uit te oefenen. Om dit goed te weten is het nodig te weten hoe de beleidscyclus van de provincie eruit ziet, waar de gemeente zich op moet aanpassen.

Door het proces van aanleveren van ‘Regionale woningbouwplannen’ te beschrijven in het onderzoek proberen we grip te krijgen op de gemeentelijke mogelijkheden. We beschrijven hiervoor de chronologie van de beleidsontwikkeling. Hieruit kan de raad leren op welke momenten ze alert moet zijn, bijvoorbeeld omdat er elders beleid gewijzigd kan gaan worden. Thema’s We beantwoorden de drie onderzoeksvragen door naar de volgende thema’s te kijken die relevant zijn binnen het woonbeleid: A. Landelijke beleidsontwikkelingen: randvoorwaarden, eisen en mogelijkheden B. Vijfheerenlanden in relatie tot provincie en de regio 3

C. Specifieke doelgroepen in het beleid D. De rol van woningcorporaties E. De relatie tussen de gemeente en de markt (i.c. bouwbedrijven en projectontwikkelaars)

4. Onderzoeksactiviteiten We lichten hier in grote lijnen de belangrijkste activiteiten toe: A. Deskresearch Het verzamelen en bestuderen van schriftelijke documenten is de belangrijkste onderzoeksactiviteit. Dit loopt door vanaf de start tot aan het opstellen van de Nota van Bevindingen. a) Beleidsdocumenten op het terrein van wonen, bouwen, ruimtelijke ordening et cetera worden opgevraagd en geanalyseerd. b) Voor wat betreft het gemeentelijk beleid vragen we de griffie ver om ons ook te voorzien van alle verslagen van commissie- en raadsvergaderingen waarin het onderwerp ‘wonen’ op de agenda stond. c) We verzamelen documentatie met betrekking tot het provinciale beleid. Hiertoe doen we een beroep op de griffie van de provincie Utrecht. d) We doen een internetsearch om alle relevante bronnen op het spoor te komen over woonbeleid. Dit zijn bijvoorbeeld onderzoeken (waaronder rekenkameronderzoeken), waarin het beleidsinstrumentarium is onderzocht; wetteksten (landelijke wet- en regelgeving); provinciale verordeningen. e) We onderzoeken ook bronnen die we in de loop van het onderzoek, vanuit de gevoerde gesprekken, op het spoor komen. B. Interviews experts landelijk, provincie We zoeken, via recent opgestelde rapporten over woonbeleid, naar enkele experts op dit beleidssterrein. Met hen voeren we enkele gesprekken (circa vijf personen).

We zoeken experts die actief zijn specifiek op de verschillende thema’s die we in het onderzoek onderscheiden. De personen die we benaderen zijn bijvoorbeeld: • Wetenschapper; • Platform31; • Medewerker woningcorporatie; • Medewerker bouwbedrijf; • Beleidsfunctionaris landelijk / provinciaal / gemeentelijk. C. Deelrapportage Beleidsinstrumentarium

4

Na deze eerste fase van het onderzoek wordt het beleidsinstrumentarium beschreven in een deelrapportage. Om de rapportage zo goed als mogelijk toe te spitsen op de kennisbehoefte in de gemeente Vijfheerenlanden zijn bij het schrijven overigens ook al enkele eerste gesprekken gevoerd binnen de gemeente. D. Interviews gemeente Vijfheerenlanden We hebben interviews met enkele personen binnen de gemeente om in kaart te brengen hoe het gebruik van gemeentelijk beleidsinstrumentarium er op dit moment uitziet. Voorafgaand stellen we een eerste deelrapportage op die we als input gebruiken voor de gesprekken. Aan de gesprekspartners zal worden gevraagd aan te geven van welke mogelijkheden er wel en van welke er geen gebruik wordt gemaakt. E. en F. Analyse huidige situatie Vijfheerenlanden en opstellen Nota van Bevindingen Een analyse wordt uitgevoerd van het huidige beleid en gebruik van het beleidsinstrumentarium door de gemeente Vijfheerenlanden in vergelijking met de mogelijkheden die er zijn. De concept-rapportage wordt van op- en aanmerkingen voorzien door de Rekenkamer en specifiek de sparringpartner/tegenlezer. Vervolgens wordt een Nota van Bevindingen voorgelegd aan de gemeente voor ambtelijk wederhoor. De feedback wordt verwerkt en vervolgens wordt een definitieve rapportage opgesteld waarin ook een reactie van het bestuur integraal wordt opgenomen (bestuurlijk wederhoor).

5. Planning Onderstaande planning voorziet in het afronden van de Nota van Bevindingen na het zomerreces 2022. De Rekenkamer streeft ernaar om voordien de Nota beschikbaar te stellen voor ambtelijk wederhoor. In september volgt dan het bestuurlijk wederhoor. Een en ander is vanzelfsprekend afhankelijk van de medewerking vanuit de ambtelijke organisatie en de regio. Maand A Deskresearch B Interviews algemeen C Deelrapportage Beleidsinstrumentarium D Interviews gemeente VHL E Analyse huidige situatie beleid VHL F Afronding: schrijven rapportage, procedures wederhoor

2022 april mei jun jul aug x x x x x x x x x x

sept okt

x x

x

5