Naslag: Evaluatie inclusie-agenda

Evaluatie inclusieagenda 2022–2024 Venray voor iedereen December 2024

Proloog Voor u ligt de evaluatie van de inclusieagenda 2022-2024 (Venray voor iedereen). We kijken terug op ruim twee jaar samenwerken met partners zodat Venray echt voor iedereen is. Hebben we dit doel bereikt? Zeker is er veel gebeurt, maar de inclusiereis was niet altijd makkelijk zoals ook uit deze evaluatie blijkt. Gedurende het proces hebben we ons regelmatig afgevraagd, waardoor het komt dat inclusie een taai vraagstuk is waarbij soms het gevoel overheerst van ‘een stap vooruit en soms zelfs twee stappen terug’. In deze proloog hebben we getracht hier in elk geval deels een antwoord op te geven. Inclusie is een maatschappelijk veel besproken onderwerp. In Venray betekent het dat iedereen mee kan doen. Het klinkt eenvoudig: iedereen verdient een gelijke kans en moet geaccepteerd worden voor wie hij, zij of hen is. Toch is inclusie een bijzonder taai onderwerp. Dit komt door verschillende ingewikkelde factoren die het begrip niet alleen moeilijk te omschrijven maken, maar ook de uitvoering moeilijker maken. Veranderingen in de maatschappij De maatschappij verandert voortdurend, en wat als 'normaal' wordt gezien, verschuift in de loop van de tijd. Wat een generatie geleden als vanzelfsprekend werd geaccepteerd, denk bijvoorbeeld aan de Pieten-discussie - wordt nu afgewezen. Een ander bijvoorbeeld is de toegenomen aandacht voor genderdiversiteit.

Deze verschuiving kan voor spanning zorgen, omdat niet iedereen even snel of makkelijk meebeweegt met maatschappelijke veranderingen. Inclusie betekent niet alleen het erkennen van nieuwe normen, maar ook het aanpassen van oude gewoonten en dat wat we gewend zijn. Wegwerken van structurele ongelijkheid Ongelijkheid zit in veel gevallen niet alleen in de houding van individuen, maar ook in systemen: arbeidsmarkt, onderwijs, gezondheidszorg en de politiek. Structuren aanpakken vraagt om grote veranderingen die de belangen van gevestigde groepen kunnen schaden. Mensen die profiteren van de status quo, kunnen weerstand bieden tegen veranderingen. Individualisme vs. collectivisme In onze samenleving ligt veel nadruk op individualisme: persoonlijke verantwoordelijkheid en autonomie. Deze focus kan botsen met de inclusieve gedachte die juist een collectief verantwoordelijkheidsgevoel vereist. De spanning tussen de wens om persoonlijke vrijheid te behouden en de noodzaak van collectieve actie zorgt voor wrijving. Emotionele en psychologische obstakels Inclusie roept vaak sterke emoties op. Bij de ene groep kan het gevoel van inclusie leiden tot empowerment en trots, terwijl het bij een andere groep angst, onzekerheid of zelfs afwijzing kan veroorzaken. Voor sommige mensen kan het een bedreiging lijken voor de eigen identiteit of status.

Er ontstaat onbegrip en een minder empathie voor de ervaringen van anderen. Terwijl verandering om een open houding vraagt.

Het spanningsveld tussen gelijkheid en diversiteit Eén van de kernvragen is of het streven naar gelijkheid altijd samengaat met het erkennen en waarderen van diversiteit. Maken we het niet juist bijzonder en daarmee minder inclusief? Inclusie betekent niet noodzakelijkerwijs dat iedereen hetzelfde moet zijn, maar het houdt in dat iedereen gelijke kansen krijgt. Sommige mensen zien in inclusie een bedreiging van hun eigen culturele of sociale normen, terwijl anderen het juist als een kans zien om hun eigen perspectief te verruimen. De last van 'goed bedoelen' In veel gevallen is de intentie om inclusief te zijn goed, maar de uitvoering blijkt vaak moeilijk. Goedbedoelde pogingen kunnen onbedoeld tot stereotypering leiden. Bijvoorbeeld wanneer organisaties keuzes maken die niet goed aansluiten bij de daadwerkelijke behoeften van een groep. Dan kan inclusie onbedoeld paternalistisch zijn. In sommige gevallen wordt de nadruk op diversiteit en inclusie zelfs gebruikt als marketingtool, waardoor het proces oppervlakkig blijft. Dit zien we veel terug in reclames waar ‘diverse’ mensen iets aanprijzen. Frustratie door trage vooruitgang Tot slot een herkenbare: het lijkt zo traag te gaan. We hebben vooral oog voor wat er niet goed gaat en waarderen onvoldoende alles wat wel werkt. De mooie initiatieven, de verworven openheid, de open gesprekken en de aandacht die er is voor inclusie.

Inclusie is een taai onderwerp waar in kleine stappen vooruitgang wordt geboekt. Dit vraagt een lange adem, oprechte betrokkenheid en ‘dealen’ met de frustraties die hier ook bij horen. Dit vraagt om een doorlopende dialoog over hoe we als samenleving omgaan met verschillen en wat we bereid zijn op te geven voor het welzijn van anderen. Het is een onderwerp dat raakt aan fundamentele vragen over gelijkheid, identiteit, solidariteit en vrijheid, en daarom is het niet verwonderlijk dat het zo moeilijk te realiseren is.

Inhoud 1

Aanleiding ................................................................................................................... 5

2

Opzet evaluatie ........................................................................................................... 5

3

Opbrengst ................................................................................................................... 6

4

Conclusies en vervolg ................................................................................................... 9

1

Aanleiding

In het voorjaar van 2021 zijn we gestart met het traject om te komen tot een inclusieagenda in Venray. Dit traject is doorlopen met heel veel externe en interne partners (de meedenkers). De uitkomst was dat de inclusieagenda zich in eerste instantie richt op 2 doelgroepen: inwoners met een handicap en de LHBTIQ+ gemeenschap. Samen zijn een aantal thema’s benoemd die beide doelgroepen belangrijk vonden: -

Thuis

-

Vrije tijd

-

Welzijn, gezondheid en ondersteuning

-

Onderwijs & ontwikkeling

Uitgangspunt is dat Venray een samenleving wil zijn waarbinnen alle inwoners op voet van gelijkheid met anderen kunnen meedoen: inwoners met en zonder beperkingen (VN-Verdrag Handicap), ongeacht geaardheid (COC-convenant), jong en oud, met of zonder migratieachtergrond. Als Venray doen we al een heleboel op het terrein van inclusie. Met het opstellen van de lokale inclusieagenda “Venray voor iedereen; Inclusieagenda 2022-2024” heeft de gemeente Venray extra invulling gegeven aan de ambitie om een inclusieve gemeente te zijn. Het was ook bedoeld als richtinggevend document om het inclusiebeleid de afgelopen jaren op een effectieve en gestructureerde wijze uit te voeren met de betrokken partners. Het beoogde resultaat is een inclusieagenda die van de gemeente Venray een gemeente maakt waar alle inwoners op voet van gelijkheid met anderen kunnen meedoen. In september 2022 heeft de raad de lokale inclusieagenda “Venray voor iedereen; Inclusieagenda 2022-2024” vastgesteld. In de inclusieagenda zijn per doelgroep en thema verschillende actiepunten opgenomen. Ook is een focusgroep ingesteld. Deze focusgroep had als doel om samen de voortgang van de inclusieagenda te volgen. Gezamenlijk hebben we de actiepunten in de inclusieagenda omgezet naar een actielijst. In de actielijst is meer duiding gegeven aan de actiepunten en is er voor ieder actiepunt een initiatiefnemer benoemd.

De looptijd van de huidige inclusieagenda loopt ten einde dus nu is het tijd om deze te evalueren.

2

Opzet evaluatie

Hoe is de evaluatie van de inclusieagenda vormgegeven? We hebben kritisch gekeken naar de uitkomst van de actiepunten uit de inclusieagenda, het proces van het tot stand komen van de inclusieagenda en de inclusieagenda als instrument. We zijn hierbij tot de conclusie gekomen dat het doel van de evaluatie is te leren door kritisch terug te kijken op ruim twee jaar inclusieagenda, wat levert het hebben van een inclusieagenda op: -

hoe is het proces en de samenwerking verlopen?

-

hoe verliep de communicatie over inclusieagenda en activiteiten?

-

is de inclusieagenda het goede instrument?

Waarom zijn we tot deze te evalueren punten gekomen en evalueren we niet de uitkomst van de actiepunten? In de gemeenschap en binnen het gemeentehuis gebeurt al heel veel om te zorgen dat iedereen mee kan doen. De inclusieagenda is bedoeld om meerwaarde toe te voegen om het proces op gang te houden met aanjagen, verbinden en stimuleren, onder meer met een goede communicatie. Dit betekent dat we alle activiteiten die al lopen niet hebben overgenomen. We hebben de afgelopen twee jaar ‘slechts’ bij elkaar gezet en gemonitord op de voortgang en hierover gerapporteerd aan de commissie Leven en ter kennisname aan de raad gebracht. Het eigenaarschap van de activiteiten op de inclusieagenda is van inwoners, partners en collega’s; zij kunnen dit als geen ander. Deze evaluatie is dus ook geen evaluatie van alle afzonderlijke activiteiten maar een evaluatie van de meerwaarde van het instrument ‘inclusieagenda’ en het proces daaromheen. Om input te krijgen voor de evaluatie hebben we het volgende gedaan: -

gesprek met vertegenwoordiger van de doelgroep ‘inwoners met een handicap’;

-

gesprek met de verantwoordelijk wethouder;

-

alle inwoners die ooit deel genomen hebben aan de focusgroep (inclusief ASD) hebben een vijftal vragen gehad, met de vraag die te beantwoorden; 1. Wat vond je van het proces van de totstandkoming van de inclusieagenda? 2. Wat vond je van het proces van het bijhouden van de inclusieagenda? 3. Wat vond je van de samenwerking tussen de verschillende partijen? 4. Heb je tips voor de toekomst: wat moeten we meer /anders doen of waar moeten we vooral mee stoppen? 5. Wil je ook in de toekomst betrokken zijn/blijven bij inclusie?

-

naar alle meedenkers is via de mail een enquête gestuurd met de vraag die te vullen; hierop kwamen 31 reacties.

NB: De bedoeling was in een gezamenlijke bijeenkomst voor alle leden van de focusgroep hun ideeën op te halen. Deze bijeenkomst is helaas door te weinig belangstelling niet doorgegaan. Ook was een gesprek gepland met de vertegenwoordiger van de doelgroep ‘LHBTIQ+’. Door omstandigheden is dit niet doorgegaan. Wel is zijn schriftelijke reactie meegenomen.

3

Opbrengst

Uit gesprekken, interviews, reacties en de enquête is input opgehaald voor de evaluatie. De input is hieronder per thema verwerkt. Proces totstandkoming van de inclusieagenda De totstandkoming van de inclusie agenda wordt omschreven als moeizaam op onderdelen, mede door corona en er veel digitaal werd afgesproken. Iedere organisatie die betrokken was bij de totstandkoming leek ieder zo zijn of haar beeld te hebben hoe de inclusie agenda vorm te geven, dit proces maakt het op onderdelen taai en langzaam. Ook de hoeveelheid aan deelnemers in de beginfase maakte het lastig om een duidelijk beeld te krijgen. Aan de andere kant was het ook een zorgvuldig totstandkomingsproces waarbij betrokkenen constructief onder begeleiding van een bureau tot focus zijn gekomen. Dit is ook gelukt door de keuze voor twee doelgroepen.

Ook is er verwondering uitgesproken over het kiezen van specifieke doelgroepen, juist omdat inclusie over iedereen gaat. Daarnaast zijn er vragen of alle relevante doelgroepen voldoende betrokken waren bij het proces. Proces actueel houden van de inclusieagenda De inclusieagenda is regelmatig geactualiseerd in overleg met partners en interne collega’s. Dit fungeerde tevens als een reminder om inclusie weer hoger op de agenda zetten bij een ieder, een mooie bijvangst. In de loop der tijd bleek door veranderende omstandigheden een aantal actiepunten niet meer actueel. Deze zijn in overleg met de focusgroep van de agenda gehaald. In het algemeen is op de meeste actiepunten vooruitgang geboekt of is het actiepunt afgehandeld. Meerwaarde instrument inclusieagenda De inclusieagenda wordt vaak omschreven als een actielijst met reeds bestaande en lopende activiteiten. Juist de activiteiten zelf maken Venray meer inclusief. De vraag die gesteld wordt is of alle energie die gestoken wordt in het bijhouden van de agenda niet beter besteed is aan daadwerkelijke activiteiten zoals communicatie. De communicatie werd als vrij basaal ervaren. De wens voor weer een goede campagne is uitgesproken. Voor anderen is de agenda een mooie kapstok die richting geeft aan activiteiten door het jaar heen, een soort leidraad. Bovendien houdt het, het onderwerp inclusie op de agenda bij eenieder.

Ook werd het als fijn ervaren om naar de achterban naar de agenda te kunnen verwijzen: dit zijn onze taken en daarom doen we, wat we doen. Daarnaast hechten mensen aan de inclusieagenda omdat het ‘meedoen voor iedereen’ betekent. Mensen kennen de inclusieagenda op verschillende manieren zoals via de gemeentepagina, social media, bijeenkomsten of contacten met de gemeente. Opvallend is dat niemand de website als bron noemt. Samenwerking Door de inclusieagenda zochten partijen elkaar meer op al dan niet in de focusgroep. Toch leeft het gevoel dat er weinig sprake was van ‘samen’. Op enkele momenten bezocht men elkaars evenementen, maar dit leek meer uitzondering dan regel. Ook was het zich verplaatsen in de vraagstukken van de ander soms taai in de gesprekken. Wel is er gezocht naar gemeenschappelijke thema’s en is hierover gesproken. Dit was waardevol en hier liggen kansen voor het vervolg. Ook werd ervaren dat medewerkers van de gemeente meer bezig zijn met het thema inclusie en dat dit ook meer aan de voorkant aandacht krijgt in het werk dan voor het bestaan van inclusieagenda. Maar ook hier is nog een wereld te winnen. De focusgroep had een brede vertegenwoordiging van kritische meedenkers over het proces van de agenda. In de praktijk waren er echter veel wisselingen waardoor de continuïteit en voortgang belemmerd werd.

Ook ging het vaak om eigen belangen en minder over de inhoud. In het algemeen verliep de samenwerking regelmatig stroef. De vraag is of partijen zich gehoord en gezien voelden. Er werd weinig voortgang gezien en ervaren in de focusgroep. De inzet en betrokkenheid van eenieder wordt gewaardeerd. Het zou helpend zijn om te komen tot gezamenlijke doelstelling, waar groepen ook onderdeel van zijn en achter staan (met regie). Zodat er meer eigenaarschap is en draagvlak. Op een gegeven moment is er gekozen voor een andere manier van organiseren waarbij de focusgroepleden bevraagd kunnen worden op actuele thema’s en er regelmatig overleg is met de vertegenwoordigers van de gekozen doelgroepen. Ook het actieve meedenken van de Adviesraad Sociaal Domein blijkt waardevol. Voor het vervolg is het zeker waardevol om gebruik te blijven

maken van de verschillende perspectieven die er zijn. En elkaar te blijven opzoeken rondom gedeelde thema’s zoals ‘je welkom voelen’ of ‘toegankelijkheid’. Interne organisatie Daarnaast is ‘Venray voor iedereen’ ook een intern thema, zodat ‘inclusief’ een onderdeel wordt van de gemeentelijke manier van werken in álle domeinen. De afgelopen tijd hebben we binnen de gemeentelijke organisatie samen gesproken over inclusie en wat ieders drijfveer daarvoor is. De uitkomsten van deze gesprekken waren inspirerend en bewustzijn verhogend. Verder is er tijdens de Wij Ontwikkelen dag een interactieve workshop gegeven over inclusie om het bewustzijn te vergroten. Belangrijke thema’s Als het gaat om inclusie worden de volgende thema’s als meest belangrijk genoemd: goede toegang tot gebouwen en straten, kansen voor iedereen op school en werk, hulp voor mensen met een beperking én ruimte voor verschillende culturen. Thema’s die minder worden aangegeven als belangrijk zijn: aandacht voor de LHBTIQ+ personen, armoede, contact tussen jong en oud, toegang tot websites en openbare ruimte, voldoende samenwerking met aandacht en respons van gemeente, openbare ruimte toegankelijk voor ouderen en mensen met een beperking én stapsgewijze implementatie van het VN-Verdrag Handicap. Tips voor de toekomst -

Zoek als gemeente de samenwerking op met buurgemeenten welke ook een inclusie agenda hebben, maak er een regionaal plan van.

-

Ga bij andere gemeenten kijken hoe zij inclusie aanpakken, zowel proces als inhoud en niet alleen de succeservaringen, maar juist ook de uitdagingen op proces en inhoud.

-

De gemeente moet vooral faciliteren daar waar nodig, organisaties onder(steunen), financieel maar ook in advies.

-

Geef de inclusieagenda compacter vorm.

-

Laat partijen zelf de samenwerkingspartners eigenstandig zoeken.

-

Trek vroegtijdig samen op vanuit de partners en de gemeente.

-

Deel kennis.

-

Maak een meer dynamische groeiende inclusieagenda waarbij doelgroepen/organisaties zelf initiatieven kunnen aandragen

-

Er moet een goede interactie zijn tussen beleid en uitvoering. Signalen uit uitvoering is input voor beleid.

-

Meer elkaar inspireren om het goede te doen.

-

Denk goed na hoe je het vervolg vorm geeft, ga je voor focus of voor breed?

-

Besteed meer energie aan communicatie en publiciteit. Laat acties zien, er gebeurt veel maar het is niet altijd zichtbaar.

-

Laat vooral de initiatieven buiten shinen.

-

Werk met thema’s in plaats van doelgroepen.

-

Gebruik het VN-verdrag als wettelijk kader; dit is vanzelfsprekend én noodzakelijk.

-

Kies voor een meer integrale en systematische aanpak met thema’s in plaats van met doelgroepen.

-

Besteed veel aandacht aan het gesprek/dialoog aangaan (het ongemak en de weerstand horen bij het proces)

-

Neem als gemeente een faciliterende rol aan in het proces van collectieve ontwikkeling.

-

Werk vanaf de start met uitgangspunten zoals ‘inclusie is een recht, geen gunst’, ‘niets over ons, zonder ons’, ‘iedereen doet mee naar vermogen’ en ‘intersectionaliteit als uitgangspunt’

-

Gebruik meervoudige perspectieven om het inclusie beleid mee vorm te geven. Denk hierbij bijvoorbeeld aan: inwoners uit verschillende dorpen en wijken en met diverse achtergronden, ervaringsdeskundigen zoals inwoners met een handicap/LHBTIQ+ , maatschappelijke organisaties, ondernemers, maar ook gemeentelijke medewerkers op verschillende niveaus

-

Organiseer en faciliteer samenspraak met doelgroepen, waarbij beleid en uitvoering aantoonbaar aansluiten bij hun leefwereld en behoeften. Hun ervaringskennis moet zichtbaar doorwerken in zowel de vormgeving als implementatie van inclusiebeleid. Dit waarborgt niet alleen herkenning en erkenning, maar borgt ook gedragen oplossingen. Waarbij het van belang is dat in samenspraak mét een aantal doelgroepen gerichte activiteiten plaats vinden en zich herkennen en erkend voelen in het beleid en uitvoering daarvan.

-

Kies een meer integrale benadering voor inclusiebeleid zoals vergroten gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid (denk hierbij aan preventie en bestrijding discriminatie en fysieke, sociale en digitale toegankelijkheid), vergroten bewustzijn/ respect én ontmoeten / verbinding (zoals versterken netwerken).

-

Lift mee op het traject ‘versterken van de omgeving’, maak inclusie hier een onderdeel van.

-

Formeer een focusgroep met direct betrokkenen/ervaringsdeskundigen.

4

Conclusies en vervolg

Ondanks dat er veel variatie zit in de input en de ‘tips voor de toekomst’ hebben we geprobeerd hier een rode draad uit te halen. Hierbij is gekeken naar zaken die meerdere keren worden genoemd, naar zaken die waardevol en van betekenis zijn voor het vervolg. -

Met elkaar in gesprek blijven over inclusie is essentieel voor een duurzame verandering.

-

Haal bij verschillende doelgroepen 1 thema op die zij belangrijk vinden als het gaat om inclusie.

-

Werken met meerdere perspectieven is waardevol.

-

Een uitgebreide fysieke inclusieagenda (zoals die er nu ligt) blijkt niet zinvol. Maak het kleiner met minder actiepunten.

-

Een gezamenlijke agenda – in welke vorm dan ook – draagt bij aan het bewustzijn en het op de agenda houden van het onderwerp inclusie.

-

De gemeente heeft vooral een faciliterende rol.

-

De activiteiten ‘buiten’ hebben meer zichtbaar effect dan het ‘bijhouden van de agenda’ maar moeten wel meer zichtbaar gemaakt worden.

-

Een doorlopende communicatiecampagne zowel extern als intern draagt bij aan het continue onder de aandacht brengen en houden van inclusie.

Vervolg in 2025 Met deze evaluatie is een einde gekomen aan de opdracht voor de eerste fase van de inclusieagenda. Voor het vervolg in 2025 zal een nieuwe opdracht in samenspraak tussen de partners en de gemeente worden opgesteld. De resultaten van deze evaluatie worden hierin meegenomen. De verschillende doelgroepen en samenwerkingspartners hebben hierin de leidende rol en de gemeente faciliteert dit proces.