Bijlage Notitie over uitgangspunten en kaders participatiebeleid Venray

Bijlage Notitie over uitgangspunten en kaders participatiebeleid Venray

Samen werken aan Venray 1. Inleiding De missie van gemeente Venray is er helder over: goed wonen, werken en leven in Venray doen we samen. Ook het collegeprogramma beschrijft samenwerking als de sleutel tot succes. De huidige maatschappelijke opgaven op onder meer het gebied van wonen, leefbaarheid en duurzaamheid zijn zo groot en complex dat we die als gemeente niet alleen op kunnen of willen pakken. We hebben de kennis, creativiteit, inzet en betrokkenheid van onze inwoners hard nodig voor het uitzetten van de koers naar te toekomst en het komen tot maatschappelijk gedragen oplossingen. Het college programma ‘Samen maken we Venray’ spreekt van ‘in gesprek blijven met elkaar’. In gesprek met de samenleving kan op tal van manieren. Eén van die manieren is ‘participatie’ toepassen in het lokale samenspel. Participatie moet onlosmakelijk zijn verbonden met Venray en deel uitmaken van ons DNA. De Omgevingswet en de wet Versterking participatie op decentraal niveau (treedt per 1 januari 2025 in werking) versterken het belang van participatie. Het helpt als we van elkaar, gemeente en gemeenschap, weten wat we van elkaar mogen verwachten en wat onze rollen, verantwoordelijkheden en taken zijn bij participatie. En dat we vanuit eenzelfde visie en begrippenkader participatief handelen en daarover met elkaar in gesprek kunnen gaan.

In het participatiebeleid leggen we de kaders en uitgangspunten vast voor participatie bij het lokale samenspel tussen gemeente en inwoners.

2. Wat verstaan we onder participatie; begrippen Participatie is het actief betrekken van anderen bij plannen, projecten of beleid. Dat kan in de fase van de voorbereiding, de ontwikkeling, de uitvoering en ook de besluitvorming en de evaluatie. Participatie is altijd tweerichtingsverkeer en kan twee kanten op gaan. Als een initiatief voor de participatie bij een plan, project of beleid bij de overheid ligt en deze de inwoners betrekt, spreken we van inwonersparticipatie. Wanneer de samenleving het initiatief neemt en de overheid daarbij betrekt, spreken we van overheidsparticipatie. Inwonersparticipatie / overheidsinitiatief

Overheidsparticipatie / inwonersinitiatief

een manier van beleidsvoering waarbij inwoners, individueel of georganiseerd, direct of indirect, de ruimte krijgen om invloed uit te oefenen op de ontwikkeling, uitvoering en/of evaluatie van beleid, plannen en projecten. Als de gemeente Venray bewust en weloverwogen een participatietraject opzet, noemen we dat inwonersparticipatie. hier ligt het startpunt van samenwerking bij (een) bewoner(sgroep) en is het juist de gemeente die meedoet met het plan of project. De bewoner(sgroep) is in dit geval de initiatiefnemer van een maatschappelijke of ruimtelijke ontwikkeling. De gemeente faciliteert en ondersteunt met bijvoorbeeld raad of kennis. Of werkt samen met de initiatiefnemer.

1

3. Afwegingskader: wel of niet participeren? In Venray maken we steeds de afweging of we wel of niet participatie uitvoeren bij een plan, project of beleid. Daarvoor maken we gebruik van een afwegingskader.

4. Participeren met een bedoeling Participeren in Venray doen we altijd met een specifieke bedoeling. Die bepalen we aan de hand van de intentie-matrix. Daarin staan twee waarden centraal: de participatieve waarde en de democratische waarde. De matrix helpt ons om zorgvuldig na te denken over onze bedoeling van de participatie. Die is namelijk bepalend voor de mate van interactiviteit en wederkerigheid en daarmee voor de intensiteit en inrichting van de participatie en ook voor de werkvormen die we inzetten. Bij de participatieve waarde gaat het om de mate van zeggenschap of invloed die we geven aan de inwoners die meedoen, de participanten. Daarmee geven we tegelijkertijd ook aan in welke mate we ons committeren aan de opbrengsten van de participatie en hoe we de uitkomsten mee laten wegen bij onze plannen en besluiten. Naarmate inwoners meer zeggenschap hebben, zullen wij meer gehouden zijn om rekening te houden met hun inbreng en inzet. Wanneer we daar dan toch van afwijken, zullen we dat zorgvuldig moeten beargumenteren. Bij de democratische waarde gaat het om de onderbouwing die we zoeken voor de motivering van onze keuzes en besluiten. Daarbij bewegen we ons tussen aan de ene kant het krijgen van inzicht in het aantal voor- en tegenstanders of prioritering (stem-democratie) en aan de andere kant een meer inclusieve uitkomst (overlegdemocratie).

Aantallen, stemverhoudingen en een meerderheid helpen ons om (snel) keuzes te maken en knopen door te hakken. Wanneer we onze keuze zorgvuldig en weloverwogen willen kunnen motiveren dan hebben we juist behoefte aan een meer inclusieve uitkomst. We zijn dan op zoek naar een waaier van diverse belangen, perspectieven en drijfveren, ook die van de minderheid, om nuances aan te kunnen brengen en diepgang te geven aan ons plan of besluit.

2

Overleg Democratie

Participatie intenties

(vertellen)

Adviseren

Coproductie DIA OO

Participatieve Waarde

Weinig eggenschap

Veel zeggenschap

Raadplegen

DEBAT

(Mee)beslissen

Stem Democratie (tellen)

Democratische Waarde

DE INTENTIES VAN PARTICIPATIE •

•

•

•

•

Raadplegen: inwoners(groepen) krijgen de gelegenheid om mee te denken en input te leveren, meningen te uiten en suggesties te doen met betrekking tot (voorkeuren voor) beslissingen en activiteiten. We consulteren hen, inventariseren of peilen meningen, standpunten en ervaringen of halen feedback en/of creatieve ideeën op. De uitkomst biedt inzicht in hoe de (meerderheid van de) inwoners(groepen)doelgroep over een bepaald onderwerp denkt. We nemen de uitkomst ter kennisgeving aan. Adviseren: inwoners(groepen) betrekken we bij het adviseren van degenen die de besluiten nemen. We nemen hun advies serieus en kennen het gewicht toe bij het nemen van beslissingen of het uitvoeren van projecten. Hoewel het verrijkend en ondersteunend is, is het advies niet bindend. Dat neemt niet weg dat de adviesinspanning van de inwoners ons verplicht om zorgvuldig te motiveren waarom we het wel of niet hebben overgenomen. Coproduceren: bij co-productie, co-creatie of partnerschap werken we samen met inwoner(sgroepen) en initiatiefnemers bij het ontwikkelen van beleid of de agenda, het maken van plannen of ontwerpen en de uitvoering van activiteiten. Er is sprake van gedeelde verantwoordelijkheid en van een gelijkwaardige inbreng van de deelnemers. Meebeslissen: inwoner(sgroepen) hebben de mogelijkheid om actief deel te nemen aan het besluitvormingsproces.

Het geven van een beslissingsbevoegdheid aan participanten betekent dat we ons committeren aan wat we vooraf hebben afgesproken over het overnemen van de uitkomsten van de participatie. Debat: Soms zijn we vooral geïnteresseerd in de (stem)verhoudingen tussen voor- en tegenstanders en op zoek naar een meerderheid die ons besluit of activiteit ondersteunt. Participatie kent in dit geval een kwantitatieve opbrengst in de vorm van stemverhoudingen, aantallen voor- en tegenstanders, meer- en minderheden, voorkeuren, prioriteiten, percentages en hoeveelheden. De meerderheid wint en ‘the winner takes it all’. Bij de werkvormen die we daarbij gebruiken en het gesprek dat we voeren met de inwoners gaat het met name om het tellen van de stemmen. 3

•

Dialoog: Wanneer we bij de onderbouwing van een oplossing, besluit of beslissing de wijsheid van de hele groep willen benutten, een kwestie van alle kanten willen belichten of ook de belangen, overwegingen, motivaties, argumenten en bezwaren van de minderheid of mee willen nemen, participeren we meer ‘diep democratisch’. We zijn dan op zoek naar wat ons bindt en wat we gezamenlijk belangrijk en waardevol vinden. Daarvoor zijn werkvormen en gesprekstechnieken geschikt die kenmerkend zijn voor een dialoog en die inwoners de gelegenheid hun stem te laten horen door verhalen te vertellen.

Intentie is waardevrij De ene intentie is niet beter dan de andere. Waar het om gaat dat we zoeken naar de participatie die passend is bij de opgave waar we voor staan, de ruimte die er is voor de inbreng en invloed van de participanten en bij de omvang van de groep die we betrekken. De intentie is ook bepalend voor de participatietools die we inzetten. In alle opzichten is het daarom belangrijk dat we onze intentie zorgvuldig bepalen en onze inwoners, bestuurders en raad hierover helder en tijdig informeren. Participatie is dynamisch Participatie is dynamisch. Afhankelijk van een nieuwe fase in een project of beleid of een nieuwe ontwikkeling, kan de intentie veranderen. o kunnen we eerst met een peiling inventariseren wat er speelt rondom een (beleids)onderwerp of (ruimtelijke) ontwikkeling, daarna met een werkgroep de diepte ingaan invulling te geven aan de optimale invulling om er vervolgens samen uitvoering aan te geven.

5. Participatie, vertrouwen en draagvlak We willen bouwen aan het vertrouwen van inwoners, ondernemers, maatschappelijke instellingen, verenigingen en andere partners. Het gaat in onze bestuursstijl om houding en gedrag en om integer participatief handelen en transparant, bereikbaar en aanspreekbaar zijn. Toch overheerst na participatie bij inwoners vaak het gevoel dat ze niet echt hebben mogen meepraten, dat er over hun hoofd heen is besloten en er niet naar hen is geluisterd. Dat helpt niet om het vertrouwen te geven dat we hun belangen mee tellen en mee wegen bij besluiten en activiteiten. Een zorgvuldig vorm gegeven participatieproces kan helpen bij het versterken van het wederzijds vertrouwen en begrip. Dat vraagt van ons wel dat we helder zijn in onze bedoelingen van participatie en we deze zorgvuldig, volledig en correct voorbereiden, opzetten, uitvoeren én terugkoppelen. De verwachtingen daarover moeten aan de voorkant duidelijk zijn. Vooraf informeren we inwoners over de mate van invloed en zeggenschap die zij hebben en maken we duidelijk hoe we deze laten meewegen in onze plannen en besluitvorming. Andere participatiewaarden zoals tijdigheid en kennisgeving zijn ook belangrijk. Op tijd informeren en inwoners betrekken en zorgen voor een goede terugkoppeling dragen eraan bij dat inwoners er op kunnen vertrouwen dat we hun inbreng serieus nemen.

Participatie leidt meestal niet voor iedereen tot de gewenste uitkomst of volledig draagvlak. Als er verschillende belangen of wensen spelen, kan de gemeente niet tegemoet komen aan al die belangen en wensen. Wel kan ze deze zorgvuldig in beeld brengen met alle argumenten en motieven die er aan ten grondslag liggen en de afweging die de gemeente maakt, goed toelichten.

4

6. Rollen binnen participatie Actieve en mondige inwoners, complexe, meerledige opgaven, verhoudingen die polariseren en een groeiend wantrouwen naar het optreden van de overheid. In deze context is het heel belangrijk dat we van elkaar weten welke rol we hebben in een participatieproces. Soms hebben we als gemeentelijke organisatie meerdere rollen tegelijkertijd of afwisselend te spelen. We kunnen een initiatiefnemer zijn, uitvoerder, facilitator, besluitvormer of participant en soms zijn we ook partner in een participatietraject. Andersom is de inwoner niet alleen een meedenkende participant maar soms ook de initiatiefnemer of belanghebbende. En een partnerschap vraagt om een andere rol van organisatie, raad en college dan wanneer we inwoners consulteren. Al doende leren we, inwoners, raad, college en organisatie onze rol in de participatie te pakken en uit te voeren.

emeenteraad De raad vertegenwoordigt de inwoners, treedt namens hen op en borgt de publieke, algemene belangen. Dat noemen we de representatieve democratie. Met participatie halen we meningen, ideeën en standpunten op en inventariseren we specifieke belangen van inwoners. Dat noemen we participatieve democratie. Die twee komen samen wanneer een gemeenteraad de belangen behartigt door actief te luisteren naar de inbreng van inwoners en van daaruit toetst en uiteindelijk bepaalt en zorgvuldig besluit over een plan, project of beleid. Vanuit een actieve rol voor de raad in het participatieproces versterken representatieve en participatieve democratie elkaar dan. Naast de vertegenwoordigende rol heeft de raad een kaderstellende en controlerende rol voor de inzet en invulling van participatie. Dat doet de raad concreet door het vaststellen van het participatiebeleid, de ruimte voor eigen initiatief en de participatieverordening met de reikwijdte van het Uitdaagrecht. Daarmee geeft de raad vooraf duidelijk de kaders voor participatie aan die gebruikt kunnen worden in een participatieplan bij een startnotitie. Op basis daarvan controleert de raad achteraf of de concrete procesafspraken zijn nagekomen en doelen zijn bereikt. Tussentijds kan de raad zich laten informeren over de voortgang van een participatieproces.

o stuurt de raad (indirect) op de uitvoering van een participatieproces en de kwaliteit van de besluitvorming en kan ze hierover verantwoording afleggen aan de inwoners. Daarbij en daarnaast kan de raad zelf ook participatie uitvoeren, bijvoorbeeld via een burgerberaad, onderzoek door de Rekenkamer of door het ophalen van zienswijzen. De gemeenteraad Venray geeft ook ruimte voor inbreng van inwoners door middel van het sprekersplein.

College B&W Waar de raad vanuit de kaderstellende en controlerende rol voornamelijk is betrokken bij de start en bij het eind van veel besluitvormingstrajecten, is het midden, de uitvoering, meestal in handen van het college. Hier ligt vaak het zwaartepunt van participatietrajecten die de gemeente initieert. Belangrijk is daarom dat het college het goede voorbeeld geeft met een zorgvuldige uitvoering van het participatieproces. Daarvoor gebruikt het college het afwegingskader, werkt ze met een participatieplan en informeert ze de raad over het verloop. Door zich rekenschap te geven van de sentimenten in de samenleving, oprecht te luisteren naar inwoners en hen serieus te nemen, werkt het college aan het vertrouwen van de inwoners in hun zeggenschap in het lokale samenspel. Tegelijkertijd is dit een stimulans voor inwoners om ook zelf, als vanzelfsprekend participatie te doen en met belanghebbenden en betrokkenen het goede gesprek te voeren.

5

7. Omgevingsdialoog Op 1 januari is de Omgevingswet in werking getreden. Participatie is daarbij een centraal thema. o is elke gemeente verplicht om participatie uit te voeren bij de instrumenten van de Omgevingswet en kent. Daarbij gelden een kennisgevingsplicht (omgevingsplan) en motiveringsplicht (bij omgevingsvisie, - plan en programma). Daarnaast kent de Omgevingswet de omgevingsdialoog bij ruimtelijke initiatieven. Dit instrument moet ervoor zorgen dat een initiatiefnemer (dat kan een particulier zijn en ook de gemeente zelf) de meningen, ideeën, belangen, instemmingen en ook bezwaren ophaalt bij wat hij gaat veranderen in de ruimte waar mensen werken, wonen en ontspannen. De bedoeling van de omgevingsdialoog is het bevoegd gezag een overzicht te bieden van particuliere en publieke belangen zodat op basis daarvan een gewogen besluit kan worden genomen op een aanvraag voor een omgevingsvergunning. In Venray vinden we de omgevingsdialoog wenselijk bij alle ruimtelijke ontwikkelingen waarvoor een omgevingsvergunning nodig is. In het bijzonder hebben we de omgevingsdialoog verplicht gesteld bij vergunningaanvragen voor alle buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (bopa’s).

8. Participatieverordening en uitdaagrecht Per 1 januari 2025 treedt de wet Versterking participatie op decentraal niveau in werking. Deze wet wil de bewonersbetrokkenheid versterken en schrijft voor dat participatie mogelijk moet worden gemaakt in alle fasen van de beleidsontwikkeling inclusief de uitvoering en evaluatie. Daarnaast biedt deze wet het instrument van het Uitdaagrecht (Right to Challenge). Daarmee krijgen inwoners(groepen) meer mogelijkheden om het initiatief te nemen. ij kunnen de gemeente verzoeken om de uitvoering van een (gemeentelijke) taak of dienst over te nemen, al dan niet met bijbehorend budget, omdat zij denken deze taak beter en goedkoper te kunnen uitvoeren. In de nieuwe Participatieverordening voor Venray maken we het Uitdaagrecht mogelijk als specifieke vorm van participatie en beschrijven we de doelen en reikwijdte alsook de procedure bij een uitdaging. In de verordening werken we ook de rollen verder uit van college en raad bij het Uitdaagrecht. In het kort komen deze hierop neer: -

Raad stelt de kaders vast voor ruimte/ reikwijdte voor uitdagingen en de procedure College besluit over een ingediend verzoek; indien en voor zover het verzoek de bevoegdheid van de raad betreft, legt het college het voorstel ter besluitvorming voor aan de raad College voert uit en maakt afspraken met de verzoeker over het proces, het resultaat, budget, looptijd en monitoring

6