416135 Bijl02 Energiebesparingsplicht Bedrijven Rekenkamer Venlo.pdf
Tekst van het document
Bijlagen
De energiebesparingsplicht voor bedrijven in Venlo Maart 2025
De energiebesparingsplicht voor bedrijven in Venlo
Pagina 1
SECRETARIAAT REKENKAMER VENLO Secretaris Debbie Steens Adres Postbus 3434 5902 RK Venlo rekenkamer@venlo.nl Telefoonnummer 077 – 207 093 015 Website www.venlo.nl/rekenkamer
SAMENSTELLING REKENKAMER VENLO Klaartje Peters (voorzitter) Jan-Willem van Giessen (extern lid) Johan de Kruijf (extern lid)
De energiebesparingsplicht voor bedrijven in Venlo
Pagina 2
INHOUDSOPGAVE
1. Factsheet DoeMee Onderzoek 2024 2. Benchmark omgevingsdienst 3. Benchmark gemeenten 4. Eindrapport
De energiebesparingsplicht voor bedrijven in Venlo
Pagina 3
Factsheet DoeMee Onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing
Het DoeMee Onderzoek 2024 richt zich op de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing. Deze factsheet is opgesteld voor de gemeente Venlo op basis van de ingevulde vragenlijst door de gemeente en omgevingsdienst RUD Limburg-Noord (regionale uitvoeringsdienst). De dikgedrukte blauwe tekst geeft het antwoord op de enquête en eventuele toevoegingen/ wijzigingen vanuit de schriftelijke validatie weer. Er is gevraagd om aanvullende informatie aan te leveren over de opdrachtformulering, afgesproken doelstellingen, resultaten en energiebesparende maatregelen die zijn getroffen. Een documentenanalyse is indien er documenten zijn aangeleverd opgenomen aan het eind van de factsheet. De factsheet is gevalideerd door de omgevingsdienst RUD Limburg-Noord en de gemeente Venlo. Gemeente Venlo Algemene informatie De rollen en taken van gemeenten, provincies en omgevingsdienst met betrekking tot het toezicht op de energiebesparings- en informatieplicht zijn op dit moment helder. De opdracht op toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht aan de omgevingsdienst is niet in de begroting opgenomen. Er is geen opdracht geformuleerd voor de omgevingsdienst over de invulling van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht. In de begroting van 2023 en 2024 gemeente Venlo is additioneel budget opgenomen voor toezicht op energiebesparing bij bedrijven.
Dit budget is vertaald naar uren en is ingebracht in de RUP (het regionale uitvoeringsprogramma VTH, Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving). De RUD-NL is namelijk een netwerk organisatie. De RUD kon geen uren leveren vandaar dat gemeente Venlo een externe partij benaderd heeft om de controles op de informatieplicht te doen. Sturing op de taak van de omgevingsdienst m.b.t. toezicht en handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht vindt plaats via de werkgroep energie (SPUK gelden) waar wij ook als Venlo mede bepalen wat de prioritering is van de te bezoeken bedrijven en hoe de capaciteit daarvoor wordt ingezet. De gemeente geeft zelf ook invulling aan toezicht en handhaving van de energiebesparings- en informatieplicht energiebesparing, naast de taken die bij de omgevingsdienst zijn belegd sinds 1 juli 2023. Informatievoorziening Er zijn niet in de opdracht vastgelegde afspraken gemaakt over de monitorings- en verantwoordingsinformatie met de omgevingsdienst m.b.t. de energiebesparingsplicht. In de monitor energiebesparing bij bedrijven worden de uitgevoerde controles verwerkt. Er zijn geen KPI’s afgesproken met omgevingsdiensten over de monitorings- en verantwoordingsinformatie m.b.t. de energiebesparingsplicht.
1
De gemeente ontvangt periodieke tussenrapportages over de resultaten van de controles van de energiebesparingsplicht van de omgevingsdienst. De rapportages die door de omgevingsdienst aan de gemeente worden verstrekt leveren adequate informatie over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht. De rapportages geven een overzicht van de uitgevoerde controles informatieplicht energiebesparing, de gerealiseerde besparingen, de te verwachten en de mogelijke besparingen. Inzicht in handhavingsaspecten zijn nog niet meegenomen in de rapportages. De rapportages geven adequate informatie over de bereikte resultaten. Vanuit de gemeenteraad zijn voor zover bekend geen vragen gekomen over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht door de omgevingsdienst. Over de bereikte resultaten, zoals reductie CO2 en vermindering verbruik van gas en elektriciteit) zijn vanuit de gemeenteraad voor zover bekend geen vragen/opmerkingen geweest. Omgevingsdienst RUD Limburg-Noord en gemeente Venlo Algemene informatie De rollen en taken van gemeenten, provincies en omgevingsdienst met betrekking tot het toezicht op de energiebesparings- en informatieplicht zijn op dit moment helder. De energiebesparingsplicht is bij alle uit te voeren (integrale) controles gecontroleerd door het energieverbruiken op te vragen.
Tevens wordt gevraagd of aan de informatieplicht energiebesparing is voldaan. Een bewijs van indienen dient te worden overhandigd. Dit geldt ook voor het voldoen aan de onderzoeksplicht voor zover van toepassing. Voor andere grootverbruikers geeft Venlo jaarlijks budget aan de RUD Limburg-Noord als opdracht in de categorie “lokale prioriteiten”. Resultaat Er is gedeeltelijk zicht op het aantal bedrijven dat valt onder de energiebesparings- en informatieplicht. De omgevingsdienst baseert zicht op de lijst van RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) uit 2019. RVO ging uit van geschatte energieverbruiken. Inmiddels is deze lijst al aardig opgeschoond. Aanvankelijk was de inschatting dat er in Venlo 2000 bedrijven zijn met relevant energieverbruik in het kader van de informatieplicht. Inmiddels hebben 1338 bedrijven aan de informatieplicht voldaan. Van ca. 700 bedrijven is nog niet duidelijk of zij informatieplichtig zijn. De informatie ontbreekt in sommige gevallen omdat de omgevingsdienst over het algemeen veel onjuistheden constateert in het overzicht van RVO, vooral waar het gaat om het van toepassing zijn van de energiebesparingsplicht. De oorspronkelijke lijst van RVO bevat veel vervuilingen (bedrijven niet meer actief, geen relevant energieverbruik in het kader van informatieplicht, foute bedrijfsgegevens, dubbele vermeldingen etc.).
De omgevingsdienst heeft acties ondernomen om (volledig) inzicht te krijgen door in de voorbereiding op het uitvoeren van controles de gebruikers/eigenaren telefonisch te benaderen om de gegevens uit de RVO-lijst te verifiëren en te corrigeren. Er is geen zicht op het aantal bedrijven dat zich niet aan de informatieplicht energiebesparing houdt. De informatie ontbreekt omdat de benodigde informatie hierover in het rapport van de milieucontroles staat. Deze rapporten zijn echter niet centraal ontsloten. De controlevragen
2
(naar energieverbruik en informatieplicht) staan niet op de standaard checklisten en worden daarom weleens vergeten. De omgevingsdienst heeft geen acties ondernomen om (volledig) inzicht te krijgen. Er wordt per brief of e-mail contact gemaakt met bedrijven die niet voldoen aan de informatieplicht energiebesparing. Organisatie van het toezicht De omgevingsdienst en op de uitvoering van de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing door specifieke energiecontroles uit te voeren aan de hand van de erkende maatregelenlijst. De omgevingsdienst maakt onderscheid in toezicht en handhaving: het toezicht wordt door de RUD Limburg Noord uitgevoerd, aan de hand van de controlerapporten start gemeente Venlo het handhavingstraject met een waarschuwingsbrief. Het aantal bedrijven dat per jaar wordt gecontroleerd wordt bepaald aan de hand van een berekening van het aantal controles dat met het beschikbare budget kan worden uitgevoerd en vervolgens selecteert de omgevingsdienst de grootste verbruikers. Naar schatting heeft de omgevingsdienst nog 5-10 jaar nodig vanaf de start van de werkzaamheden om alle bedrijven en instellingen binnen de gemeente te controleren op de energiebesparings- en informatieplicht. De omgevingsdienst stelt prioriteit in de te controleren bedrijven. In 2024 is als volgt geprioriteerd: 1. Toezicht op ETS bedrijven (3) 2.
Beoordelen onderzoeken in het kader van de onderzoeksplicht (en toezicht) (64) (keuzes maken) 3. Informatieplicht (1338 bedrijven) (keuzes maken) IPPC bedrijven bezoeken (keuzes maken). Milieucontroles worden uitgevoerd met een bepaalde focus en frequentie, die is ontleent aan de regionale probleemen risicoanalyse. De energiebesparingsplicht is nog geen aspect waarin de milieubelasting van een milieubelastende activiteit wordt uitgedrukt en deze telt dus niet mee. Ten behoeve van het thematisch toezicht (op energie) is een prioritering aangebracht op basis van energieverbruik, naleving en nieuwe branches. Kwantitatieve informatie De omgevingsdienst heeft de kwantitatieve informatie uit onderstaande tabellen ingevuld voor de gemeente. Onderstaande tabel bevat informatie over het aantal gecontroleerde bedrijven en de ureninzet op jaarbasis door de omgevingsdienst in de periode 2019 – 2023.
Jaar
Aantal bedrijven gecontroleerd
Ureninzet op jaarbasis
2019
Geen gegevens
-
2020
40
-
2021
28
-
2022
185
-
2023
150
-
De omgevingsdienst heeft geen informatie aangeleverd over het percentage bedrijven waar overtredingen zijn aangetroffen voor en na hercontrole tussen 2019 en 2023.
3
De omgevingsdienst heeft geen informatie aangeleverd over het aantal jaarlijks geconstateerde overtredingen tussen 2019 en 2023. Onderstaande tabel bevat per jaar informatie over het aantal bedrijven dat een ‘vooraankondiging last onder dwangsom’ of overige repressieve handhaving heeft ontvangen tussen 2019 en 2023.
Jaar
Vooraankondiging last onder
Overige repressieve handhaving
dwangsom
opgelegd
2019
0
-
2020
0
-
2021
0
-
2022
0
-
2023
0
-
In het geval er repressieve handhaving heeft plaatsgevonden, zijn de volgende sancties opgelegd: er is een termijn gesteld voor het aanreiken van een plan van aanpak voor het treffen van de ontbrekende energiebesparende maatregelen. De omgevingsdienst heeft zicht op het energiebesparingspotentieel bij bedrijven en instellingen, namelijk een indicatie op basis van de informatieplicht. De omgevingsdienst heeft indicatief zicht op de totaal gerealiseerde energiebesparing die dankzij de energiebesparingsplicht is gerealiseerd. De totaal gerealiseerde energiebesparing is indicatief in onderstaande tabel weergegeven. Deze volgt uit de informatieplicht 2023 t.o.v. de informatieplicht uit 2019 (zie graphic 3 blz. 6).
Jaar
Gerealiseerde energiebesparing in
Gerealiseerde energiebesparing in m3
kWh 2019
-
-
2020
-
-
2021
-
-
2022
-
-
2023
-3.590.722 (toename)
1.254.626
In de periode 2019 tot en met 2023 zijn de volgende energiebesparende maatregelen door bedrijven en instellingen getroffen: Niet te beantwoorden, zo ver strekt de administratie niet. Aanvullende documentenanalyse Categorie
Aanwezig?
Toelichting
x
Begroting
√
Opdracht
x
Beleidstukken
x
Werkprogramma
x
Voortgangsrapportage
√
Documenten
Benutting beschikbare subsidies RUD Noord-Limburg
Resultaten energiebesparingsplicht 2023
4
Aanvullend
√
Teamprofiel energie en duurzaamheid; memo organisatie energietoezicht SPUK-THE; Overzicht VUE controles
Benutting beschikbare subsidies RUD Limburg-Noord De RUD Limburg-Noord beschikt over de volgende middelen met betrekking tot de energiebesparings- en informatieplicht: •
Versterkte Uitvoering Energiebesparings- en informatieplicht (VUE-regeling). In 2023 bedroeg dit € 330.000. Alle gelden uit de VUE-3 regeling worden naar verwachting in 2023 gebruikt.
•
Specifieke Uitkering Toezicht en Handhaving Energiebesparingsplicht (SPUK-THE). In 2023 is slechts een klein deel van de beschikbare subsidie benut vanwege de krappe arbeidsmarkt. Er is een plan opgesteld om deze subsidie de komende jaren beter te benutten. Inmiddels zijn er een drietal vacatures uitgezet.
Resultaten energiebesparingsplicht 2023 De resultaten van de energiebesparingsplicht 2023 voor de gemeente Venlo zijn gedeeld in een presentatievorm. Bijgevoegd zijn een aantal slides met de belangrijkste resultaten:
5
Overige basistaken energie uitgevoerd door de RUD Limburg-Noord betreffen de energieonderzoeksplicht, controle op ETS-EU bedrijven, portefeuilleaanpak gebouwbeheerder (aantal onbekend), EED-Audits (2025) (onbekend), CO2 emissie Werkgebonden Personen mobiliteit (2025). Daarnaast worden de niet basistaken energie door de gemeente uitgevoerd: bedrijven kleingebruikers, Energielabel C kantoren, energielabelplicht alle utiliteitsgebouwen (2027?). Organisatie energietoezicht SPUK-THE Het algemeen bestuur van de RUD Limburg Noord is geïnformeerd over de organisatie van het energietoezicht binnen de toegekende SPUK-THE regeling. Er is in totaal € 2.089.929 beschikbaar voor 2022-2026. Vanuit het concept projectplan worden de middelen als volgt besteed:
6
Uit het resultaat over 2023 bleek dat de middelen voor de SPUK-THE in 2022 en 2023 amper zijn ingezet. Deze middelen worden overgeheveld en besteed in de periode 2024-2026.
7
DoeMee onderzoek 2024 – Energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing Benchmark omgevingsdiensten o.b.v. enquête Algemene informatie
= aantal respondenten
3%
Is de Energiebesparingsplicht als apart taakveld onderdeel van het VTH-stelsel bij uw omgevingsdienst?
5%
133
Anders, namelijk... (7) Ja, dit is een apart taakveld (122) Nee, dit is geen apart taakveld (4)
Anders, namelijk: taken zijn onderdeel van een breder takenpakket, zoals toezicht en handhaving op de informatieplicht en onderzoeksplicht.
92%
Resultaat Hoe komt u aan deze informatie? (meer antwoorden mogelijk)
Is er zicht op het aantal bedrijven dat valt onder de energiebesparings- en informatieplicht?
113 - Deze informatie downloaden we bij het e-loket van RVO.nl en combineren we met bedrijven waarvan wij weten dat ze aan de energiebesparingsplicht moeten voldoen 89 - Deze informatie verzamelen we zelf
46% 54%
Gedeeltelijk (72) Ja (61)
48 - Anders, namelijk... 33 - Deze informatie ontvangen we van de gemeente/provincie 18 - Deze informatie komt van het CBS
133
301
• Anders, namelijk: via milieucontroles bedrijven wijzen op informatieplicht, samenvoeging verschillende informatiebronnen (RVO, KVK, BAG)
Hoe komt u aan deze informatie? (meer antwoorden mogelijk) 113 - Deze informatie verzamelen we zelf 99 - Deze informatie downloaden we bij het e-loket van RVO.nl en combineren we met bedrijven waarvan wij weten dat ze aan de energiebesparingsplicht moeten voldoen 66 - Deze informatie downloaden we bij het e-loket van RVO.nl 49 - Deze informatie ontvangen we van de gemeente/provincie 33 - Anders, namelijk... 31 - Deze informatie komt van het CBS 0 - Dat weet ik niet
0 - Dat weet ik niet
• Waarom ontbreekt informatie? Geen inzicht in energieverbruiksgegevens van bedrijven. Het aanleveren van gegevens door netbeheerders kan helpen volledig inzicht te krijgen. Daarnaast in enkele gevallen ook te weinig capaciteit bij omgevingsdienst. • Welke acties heeft omgevingsdienst ondernomen om inzicht wel te krijgen? Registratie energieverbruik bij reguliere milieucontroles, opzetten (online) informatiecampagne om bedrijven op verplichtingen te wijzen, eigen inschatting maken o.b.v. ervaringscijfers (oppervlakte, bedrijfsactiviteit, gemiddelde verbruikscijfers).
391
• Anders, namelijk: informatieverzameling via regulier toezicht en/of eigen inschatting o.b.v. oppervlakte, type bedrijf, gemiddelde gebruikscijfers • Waarom ontbreekt informatie? Geen inzicht in energieverbruiksgegevens van bedrijven. Het aanleveren van gegevens door netbeheerders kan helpen volledig inzicht te krijgen. Daarnaast in enkele gevallen ook te weinig capaciteit bij omgevingsdienst. • Welke acties heeft omgevingsdienst ondernomen om inzicht wel te krijgen? Registratie energieverbruik bij reguliere milieucontroles, opzetten (online) informatiecampagne om bedrijven op verplichtingen te wijzen, eigen inschatting maken o.b.v. ervaringscijfers (oppervlakte, bedrijfsactiviteit, gemiddelde verbruikscijfers).
Hoe maakt u contact met bedrijven die niet voldoen aan de informatieplicht energiebesparing? (meer antwoorden mogelijk) 127 - Per brief/ e-mail 98 - Telefonisch 96 - Persoonlijk 44 - Anders, namelijk… 17 - Via BOA's
Is er bij uw omgevingsdienst zicht op de mate waarin bedrijven zich niet aan de informatieplicht energiebesparing houden? 2% 26% Gedeeltelijk (96) Ja (35) Nee (2) 83%
133
0 - Dat weet ik niet
382
Anders, namelijk: via fysieke energiecontroles en informatievoorziening via lokale initiatieven (zoals informatieavonden georganiseerd door gemeente en bijeenkomsten RES regio’s).
bezoek de website DoeMee-onderzoek 2024 — NVRR voor meer informatie over het onderzoek
Organisatie van het toezicht Geef aan op welke manier uw omgevingsdienst handhaaft op de uitvoering van de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing? (meer antwoorden mogelijk)
Stelt uw omgevingsdienst prioriteiten met betrekking tot welke bedrijven gecontroleerd worden m.b.t. de energiebesparingsplicht? (meer antwoorden mogelijk)
126 - Door specifieke energiecontroles uit te voeren aan de hand van de erkende maatregelenlijst
82 - Ja, op basis van de rubricering die RVO toevoegt aan de informatieplicht rapportages
60 - Anders, namelijk...
80 - Ja, op basis van een eigen risicoanalyse die specifiek gericht is op de energiebesparingsplicht
34 - Door algemene milieucontroles uit te voeren aan de hand van de erkende maatregelenlijst 17 - Door energiescans uit te voeren
61 - Anders, namelijk… 32 - Ja, op basis van een meer algemene risicoanalyse vanuit VTH op het gebied van milieu
3 - Door telefonisch energiecontroles uit te voeren aan de hand van de erkende maatregelenlijst 0 - We handhaven de uitvoering van de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing niet
240
0 - Dat weet ik niet
• Anders, namelijk: toepassing Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsdiensten (LHSO). • Hoe wordt het aantal bedrijven dat wordt gecontroleerd per jaar bepaald? In afstemming met gemeente/provincie, afhankelijk van het budget, aantal bedrijven.
Hoeveel jaar heeft u naar inschatting nodig om alle bedrijven en instellingen binnen de gemeente/provincie te controleren op de energiebesparingsplicht en informatieplicht (vanaf start van de werkzaamheden)?
11 - Nee 0 - Dat weet ik niet
266
Anders, namelijk en/of toelichting: prioriteit op basis van het energieverbruik, een onderverdeling per branche en hierin onderverdeling naar het hoogste besparingspotentieel en/of voorkeur van gemeente/provincie.
12% 1%
1-2 jaar (1) 2-5 jaar (48)
8%
36%
5-10 jaar (58) Meer dan 10 jaar (10) Dat weet ik niet (16)
44% 133
Kwantitatieve informatie Aantal controles, ureninzet, overtredingen bij controle en hercontrole
Niet alle omgevingsdiensten hebben getallen via de enquête aangeleverd. Met inachtneming van nodige kanttekeningen (geen getallen beschikbaar, getallen voor de gehele regio, getallen voor gemeenten/provincies specifiek) is in het totaaloverzicht van alle omgevingsdiensten wel een trend zichtbaar tussen 2019 en 2023: het aantal controles, de ureninzet en totaal aantal overtredingen is toegenomen.
In geval er repressieve handhaving heeft plaatsgevonden, welke sancties zijn opgelegd? (meer antwoorden mogelijk)
Heeft uw omgevingsdienst zicht op de totale gerealiseerde energiebesparing die dankzij de energiebesparingsplicht is gerealiseerd? (bijv. in kwh, m3 gas, CO2 reductie)
69 - Er is een hersteltermijn opgelegd
2%
48 - Er is een vooraankondiging lasten onder dwangsom verstuurd
38%
33 - Er zijn geen sancties opgelegd 23 - Er is een dwangsom opgelegd
60%
19 - Anders, namelijk…
198
6 - Dat weet ik niet
Anders, namelijk: termijn (meestal een jaar) voor een plan van aanpak voor het treffen van ontbrekende energiebesparende maatregelen.
Heeft uw omgevingsdienst zicht op het energiebesparingspotentieel (bijv. in kwh, m3 gas, CO2 reductie) bij bedrijven en instellingen?
Dat week ik niet (2) Ja, dit weten we indicatief (51) Nee, dat inzicht hebben we niet (80) 133
Getroffen energiebesparende maatregelen: in veel gevallen wordt het type getroffen maatregelen niet door omgevingsdiensten bijgehouden. Enkele omgevingsdiensten geven aan dat het met name om gebouwmaatregelen gaat.
5% 26%
Dat weet ik niet (6) Ja, op andere wijze (35)
55% 14%
Ja, wij kunnen een indicatie geven op basis van de informatieplicht (19) Nee, dat inzicht hebben we niet (73)
133
DoeMee onderzoek 2024 – Energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing Benchmark gemeenten o.b.v. enquête Algemene informatie
= aantal respondenten
Zijn de rollen en taken van de gemeente en omgevingsdienst met betrekking tot het toezicht op de energiebesparings- en informatieplicht op dit moment helder? 7% 3%
Is de opdracht op toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht aan de omgevingsdienst in de begroting van uw gemeente opgenomen?
12%
11%
Dat weet ik niet (3) Ja (100) Nee of niet altijd (8)
Dat weet ik niet (12) Ja (86) Nee (13)
90%
77%
111
Nee of niet altijd: taakverdeling is nog niet helemaal ingeregeld. 39 - Onder het overkoepelende onderwerp ‘omgevingsdiensten’
Is er door uw gemeente/provincie een opdracht geformuleerd voor de omgevingsdienst over de invulling van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht?
14 - De energiebesparingsplicht is als onderdeel van een programma benoemd in de begroting 13 - Onder het overkoepelende onderwerp ‘milieu’ 10 - Anders, namelijk... 5 - De energiebesparingsplicht is als specifiek onderdeel benoemd in de begroting 5 - Onder het overkoepelende onderwerp ‘VTH’
20%
4 - Dat weet ik niet
10%
1 - Onder het overkoepelende onderwerp ‘energie’
111
Dat weet ik niet (11) Ja (78) Nee (22) 70%
111
Geen opdracht geformuleerd: gemeenten geven aan dat dit onderdeel is van de basistaak van omgevingsdiensten en het niet nodig is een aanvullende opdracht te formuleren. In andere gevallen is de rol- en taakverdeling (nog) niet duidelijk en moet de opdracht nog worden geformuleerd.
Het budget wordt vaak bepaald op basis van een inschatting van het aantal bedrijven dat aan de verplichtingen moet voldoen, wat vervolgens gecombineerd wordt met het geschatte aantal uren dat nodig is voor de controle per object en de prijs per controle (kengetallen per omgevingsdienst).
Wordt de opdracht in de praktijk ook uitgevoerd?
6% 1%
Hoe is de opdracht voor de omgevingsdienst over de invulling van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht geformuleerd? (meer antwoorden mogelijk) 5%
Dat weet ik niet (1) Ja (72) Nee of niet altijd (5)
Anders, namelijk... (45)
92%
Dat week ik niet (4)
18%
78
De werkzaamheden zijn benoemd in een opdrachtformulier (11)
58%
14%
Er is een gemeentschappelijke regeling opgesteld (volgens de Wet gemeenschappelijke regelingen) (14) Er is een schriftelijke overeenkomst opgesteld (4)
5%
78
Geeft uw gemeente/provincie zelf invulling aan toezicht en handhaving van de energiebesparings- en informatieplicht energiebesparing naast de taken die bij de omgevingsdienst zijn belegd sinds 1 juli 2023?
In geval anders namelijk: opdracht geformuleerd in jaarlijks uitvoerings- of werkprogramma.
Welke actie(s) heeft uw gemeente/provincie richting de omgevingsdienst ondernomen om te sturen op de taak van de omgevingsdienst m.b.t. toezicht en handhaving van de energiebesparings- en informatieplicht?
5% 41%
15%
Dat week ik niet (5) Geen actie (16) Periodiek overleg over de voortgang (28) Periodiek evaluatie van het werk- en uitvoeringsprogramma op basis van voortgangsrapportages (45)
25%
26%
Dat weet ik niet (6) Ja (29) Nee (75)
68% 110
Anders, namelijk... (16)
15%
5%
110
Indien ja: een aantal gemeenten geeft aan eigen toezichthouders in dienst te hebben die toezien op niet-basistaakbedrijven. Twee gemeenten voeren zelf het toezicht en de handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht uit. Een aantal gemeenten geeft daarnaast aan actief te communiceren, stimuleren en adviseren over de verplichtingen. Ook zijn er gemeenten die aangeven zelf het toezicht op kantoorgebouwen uit te voeren, die over minimaal energielabel C dienen te beschikken.
bezoek de website DoeMee-onderzoek 2024 — NVRR voor meer informatie over het onderzoek
Informatievoorziening Zijn er afspraken gemaakt tussen uw gemeente/provincie en de omgevingsdienst over de monitorings- en verantwoordingsinformatie m.b.t. de energiebesparingsplicht? 15%
25%
Zijn er doelstellingen (KPI’s) afgesproken met omgevingsdiensten over de monitorings- en verantwoordingsinformatie m.b.t. de energiebesparingsplicht ?
7%
Dat weet ik niet (16) Ja, die hebben we in de opdracht vastgelegd (29)
26%
46%
Nee, er zijn geen afspraken gemaakt (27)
35%
Dat weet ik niet (5) Ja (31) Nee (31)
46%
Ja, er zijn afspraken, maar die staan niet in de opdracht (38)
110 67
Nee of niet altijd: taakverdeling is nog niet helemaal ingeregeld.
Op welke wijze ontvangt uw gemeente/provincie informatie over de resultaten van de handhaving van de energiebesparingsplicht van de Omgevingsdienst? (Meer antwoorden mogelijk)
59 - Een jaarlijkse eindrapportage
Voorbeelden van KPI’s zijn aantal controles en hercontroles per jaar, de besteedde uren en het soort overtreding.
Geven de rapportages van de omgevingsdiensten aan de deelnemende gemeenten adequate informatie over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht?
54 - Periodieke tussenrapportages 38 - Beantwoording van vragen wanneer noodzakelijk
De rapportages leveren adequate informatie (41)
17%
35 - Tussentijdse informele terugkoppeling
6%
19 - Anders, namelijk…
38%
7 - Dat weet ik niet 4 - Er wordt geen informatie aangeleverd
122
In geval anders namelijk: halfjaarlijkse en/of jaarlijkse evaluatie, incidentele informatie via de mail of er zijn nog geen duidelijke afspraken hierover gemaakt. Ook ontvangen veel gemeenten jaarrapportages of tussenrapportages.
Geven de rapportages van de omgevingsdiensten adequate informatie aan de deelnemende gemeenten en provincies over de bereikte resultaten? Let op: het gaat hierover wat de energiebesparingsplicht oplevert (bijv. reductie CO2 en vermindering gas- en elektriciteitsverbruik)
De rapportages leveren op sommige punten adequatie informatie (33) Deze rapportage krijgt mijn organisatie niet (6)
9%
Hier heb ik geen zicht op/ dat weet ik niet (19)
109
Geen/op sommige punten: informatie is globaal en geeft vaak geen inzicht in behaalde resultaten, zoals hoeveelheid gerealiseerde energiebesparing. Rapportage krijgt mijn organisatie niet: gemeenten geven aan dat zij niet om specifieke informatie vragen op dit vlak of dat er nog nadere afspraken moeten worden gemaakt over rapportages.
Zijn er wel eens vragen/opmerkingen gekomen van de Gemeenteraad over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht door de Omgevingsdienst?
De rapportages leveren adequate informatie (13)
12%
20%
30%
De rapportages leveren geen adequatie informatie (10)
De rapportages leveren geen adequate informatie (32)
15%
De rapportages leveren op sommige punten adequate informatie (26)
30%
14% 24%
Deze rapportages krijgt mijn organisatie niet (15)
25%
Hier heb ik geen zicht op/ dat weet ik niet (22)
60% 108
Rapportages leveren geen/op sommige punten adequate informatie: de concrete energiebesparing die de uitgevoerde toezicht- en handhavingstaken hebben opgeleverd ontbreekt (CO2 reductie). In sommige gevallen is een indicatie van de CO2 besparing via de omgevingsdienst beschikbaar. Gemeenten geven aan wel behoefte aan dit inzicht te hebben.
Zijn er wel eens vragen/ opmerkingen gekomen van de gemeenteraad/Provinciale Staten over de bereikte resultaten (bijv. reductie CO2 en vermindering gas en elektriciteit) van de energiebesparingsplicht?
Dat weet ik niet (16) Ja (27) Nee of niet altijd (65)
108
Indien ja: Vragen gingen bijvoorbeeld over de werkwijze, de voortgang van de uitvoering van de werkzaamheden (aantal controles, naleefgedrag) en de bereikte resultaten.
108
25%
66%
9%
Dat weet ik niet (27) Ja (10) Nee (71)
Indien ja: vragen/opmerkingen gingen veelal over de gerealiseerde CO2 reductie, over de hoeveelheid controles en naleefgedrag en het type uitgevoerde maatregelen.
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing Eindrapport voor de vereniging van Rekenkamers Rotterdam, 26 augustus 2024
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing Eindrapport voor de vereniging van Rekenkamers Rotterdam, 26 augustus 2024
SCH/RG 1005367rap
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
Inhoudsopgave Samenvatting......................................................................................................4 1 1.1 1.2 1.3
Inleiding .................................................................................................10 Aanleiding........................................................................................................ 10 Doel en onderzoeksvragen ............................................................................. 11 Leeswijzer ....................................................................................................... 12
2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Beleidsopzet.......................................................................................... 13 Inleiding ........................................................................................................... 13 Energiebesparingsplicht .................................................................................. 13 Informatieplicht energiebesparing ................................................................... 15 Rol en taakverdeling ....................................................................................... 16 Financiën ......................................................................................................... 16
3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
Resultaten enquête ...............................................................................18 Inleiding ........................................................................................................... 18 Gemeenten...................................................................................................... 18 Provincies ........................................................................................................ 29 Omgevingsdiensten ........................................................................................ 37 Verantwoording ............................................................................................... 48
4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6
Toelichting op resultaten vanuit deskstudie en focusgroepen .........52 Inleiding ........................................................................................................... 52 Begroting en financiering van toezicht en handhaving ................................... 52 Rollen en taken toezicht en handhaving ......................................................... 54 Uitvoering van toezicht en handhaving ........................................................... 55 Verantwoording ............................................................................................... 57 Resultaten toezicht en handhaving ................................................................. 57
5
Slotbeschouwing ..................................................................................59
Literatuurlijst ....................................................................................................61 Bijlage 1: Onderzoeksproces, onderzoeksmethoden en kwaliteit van de informatie..........................................................................................................63 Inleiding ....................................................................................................................... 63 Onderzoeksproces ...................................................................................................... 63 Afstemming met de Algemene Rekenkamer............................................................... 64 Onderzoeksmethoden en kwaliteit .............................................................................. 65 Kwaliteit van de informatie .......................................................................................... 66 Bijlage 2: Begrippenlijst...................................................................................68 Bijlage 3: Overzicht van deelnemende overheden.........................................69
/3
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
Samenvatting
Achtergrond en doel van het onderzoek In dit DoeMee-onderzoek 2024 doen in totaal 109 rekenkamers onderzoek naar de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing, op initiatief en onder begeleiding van de Vereniging van Rekenkamers (VVR). De uitkomsten van dit DoeMee-onderzoek bieden inzicht in de manier waarop gemeenten, provincies en omgevingsdiensten toezicht en handhaving op deze plichten hebben georganiseerd en wat de resultaten hiervan zijn. De energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing in het kort Om de uitkomsten van het onderzoek goed te kunnen duiden, is inzicht in de werking en organisatie van de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing nodig. Hieronder is dit kort weergegeven: • Energiebesparingsplicht: bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan 50.000 kWh stroom of 25.000 m3 aardgas gebruiken, zijn verplicht energiebesparende maatregelen te nemen. Het gaat hierbij specifiek om investeringen die zij binnen vijf jaar kunnen terugverdienen. • Informatieplicht energiebesparing: bedrijven en instellingen zijn verplicht eens in de 4 jaar actief informatie te verstrekken aan hun omgevingsdienst over de energiebesparende maatregelen die zij hebben genomen. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) beheert het digitale loket waarmee bedrijven dit aan hun omgevingsdienst laten weten.
Het is de omgevingsdienst die het toezicht op de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing uitvoert in opdracht van het bevoegd gezag. Uitkomsten van het onderzoek De onderzoeksvragen zijn uitgezet bij gemeenten, provincies en omgevingsdiensten. De uitkomsten van de antwoorden op deze vragen zijn hieronder samengevat. De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek onder de gemeenten zijn: • Bij meer dan driekwart van de gemeenten (77%) is de opdracht op toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht aan de omgevingsdienst in de begroting opgenomen, meestal onder het overkoepelende onderwerp ‘omgevingsdiensten’. Hierbij is dus niet specifiek onderscheid gemaakt naar de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing, maar is die taak onder één noemer samengebracht met andere taken die bij de omgevingsdienst belegd zijn. • In 70% van de gemeenten is er een opdracht richting de omgevingsdiensten geformuleerd met betrekking tot de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing. Aan de opdracht wordt in de meeste gevallen (92%) ook voldaan. Er zijn uiteenlopende redenen waarom er geen opdracht vanuit de gemeente richting de omgevingsdiensten geformuleerd is.
Een aantal gemeenten geeft hierbij aan dat dit onderdeel is van de basistaak van de omgevingsdienst en het daardoor niet nodig is een aanvullende opdracht te formuleren. • Er wordt door 80% van de gemeenten gestuurd op de taken van de omgevingsdienst. Dit gebeurt meestal door voortgangsrapportages, periodieke overleggen over, of evaluatie van, de voortgang. Bij 61% van de gemeenten zijn er ook formeel afspraken gemaakt over
/4
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
•
•
de monitorings- en verantwoordingsinformatie met betrekking tot de energiebesparingsplicht. In 46% van de gemeenten zijn hier ook kritische prestatie indicatoren (KPI’s) aan verbonden, zoals het aantal controles. In een even groot deel (46%) van de gemeenten gebeurt dit overigens niet. De rapportages die de gemeenten ontvangen, worden door 38% van de gemeenten van goede kwaliteit bevonden. In 39% van de gevallen bevatten de rapportages geen of niet voldoende adequate informatie. In het geval rapportages geen adequate informatie leveren, geven gemeenten in de toelichting aan dat er bijvoorbeeld geen specifieke gemeentelijke kengetallen geleverd worden en/of de informatie globaal is. Daarnaast geven meerdere gemeenten aan dat de rapportages geen inzicht geven in de behaalde resultaten, zoals de hoeveelheid gerealiseerde energiebesparing en de toegevoegde waarde van handhaving. Ongeveer een kwart (26%) van de gemeenten vervult zelf ook nog taken. Drie gemeenten geven bijvoorbeeld aan dat zij eigen toezichthouders hebben die toezien op de nietbasistaakbedrijven. Een van de gemeenten geeft hierbij aan dat zij energiegegevens opvraagt die de omgevingsdienst kan gebruiken voor toezicht en handhaving op de verplichtingen. Een aantal gemeenten geeft aan het toezicht op kantoorgebouwen die over minimaal energielabel C dienen te beschikken, zelf uit te voeren.
Daarnaast zijn er twee gemeenten die toezicht en handhaving op de verplichtingen ook na 1 juli 2023 nog zelf uitvoeren.
De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek onder de provincies zijn: • Bij tien van de twaalf provincies is de opdracht op toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht aan de omgevingsdienst in de begroting opgenomen, meestal onder het overkoepelende onderwerp ‘omgevingsdiensten’. • Bij tien van de twaalf provincies is er een opdracht richting de omgevingsdiensten geformuleerd met betrekking tot de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing. Bij drie provincies wordt de opdracht jaarlijks opgenomen in het uitvoeringsprogramma en bij vier provincies is de opdracht opgenomen in het werkplan van de omgevingsdiensten en bij drie provincies zijn de werkzaamheden benoemd in een opdrachtformulier. Aan de opdracht wordt in de meeste gevallen (80%) ook voldaan. • Er wordt door elf provincies gestuurd op de taken van de omgevingsdienst en één van de provincies kon hier geen antwoord op geven. Het meest wordt gestuurd op basis van een periodieke evaluatie van het werk- en uitvoeringsprogramma en/of op basis van voortgangsrapportages (vijf provincies). Bij vier provincies vindt er periodiek overleg over de voortgang plaats. Bij acht provincies zijn er ook formeel afspraken gemaakt over de monitorings- en verantwoordingsinformatie met betrekking tot de energiebesparingsplicht. In vijf provincies zijn hier ook KPI’s aan verbonden.
• Zes provincies geven aan dat de rapportages adequate informatie bevatten. De respondenten die aangeven dat er op sommige punten adequate informatie wordt geleverd (1) of geen adequate informatie wordt geleverd (3), geven aan dat de rapportage geen inzicht geven in de effecten, zoals bijvoorbeeld een reductie in CO2-uitstoot als gevolg van vermindering van gas- en elektriciteitsverbruik. • Tien provincies geven aan dat zij zelf geen invulling geven aan toezicht en handhaving van de verplichtingen, naast de taken die bij de omgevingsdienst zijn belegd. Eén provincie geeft aan wel zelf invulling te geven aan toezicht en handhaving van de verplichtingen. Deze provincie heeft in de periode 2021-2023 een projectmatige inhaalslag energiebesparingsplicht toegepast voor het aanpassen van vergunningen met voorschriften voor
/5
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
wettelijke verplichte energiebesparing voor energierelevante vergunningplichtige bedrijven. De provincie geeft aan zelf toezicht en handhaving uit te voeren op de implementatie van de wettelijke verplichte energiebesparingsmaatregelen die bedrijven moeten nemen. De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek onder de omgevingsdiensten zijn: • Omgevingsdiensten hebben allemaal (gedeeltelijk) zicht op de bedrijven en instellingen die vallen onder de energiebesparings- en informatieplicht. Aan dit zicht komen zij vooral door eigen informatieverzameling, een combinatie van eigen gegevens met de gegevens van RVO.nl of een download vanuit het e-loket van RVO.nl. Als belangrijkste oorzaak waardoor de informatie (soms) ontbreekt geven de omgevingsdiensten aan dat zij geen inzicht hebben in energieverbruiksgegevens van bedrijven en instellingen. Zij geven aan dat het aanleveren van gegevens door netbeheerders kan helpen om volledig inzicht te krijgen. • Omgevingsdiensten geven aan dat zij vrijwel allemaal (98%) gedeeltelijk of volledig zicht hebben op het aantal bedrijven en instellingen dat zich aan de informatieplicht energiebesparing houdt. Bijna alle respondenten geven aan op verschillende manieren contact te maken met bedrijven en instellingen die niet voldoen aan de informatieplicht energiebesparing, het meest via brief of e-mail, telefonisch of persoonlijk.
• Controles bij bedrijven of instellingen vinden meestal plaats aan de hand van specifieke energiecontroles of algemene milieucontroles aan de hand van de erkende maatregelenlijst. • Omgevingsdiensten geven aan dat het aantal controles per jaar wordt bepaald in afstemming met de gemeente/provincie en afhankelijk is van het budget dat de gemeente/provincie beschikbaar stelt voor energietoezicht- en handhaving. Ook de beschikbare capaciteit, het aantal energiebesparingplichtige bedrijven en de beschikbaarheid van aanvullende middelen (VUE-regeling, SPUK-gelden)1 zijn onderdeel van de afweging. Daarnaast maakt de omgevingsdienst een inschatting van het aantal benodigde uren per te controleren bedrijf of instelling. • De prioriteit van de te controleren bedrijven wordt door de omgevingsdiensten meestal gesteld op basis van de rubricering die de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) toevoegt aan de informatieplicht rapportages of op basis van een eigen risicoanalyse die specifiek gericht is op de energiebesparingsplicht.2 Een klein deel van de omgevingsdiensten geeft aan prioriteit te stellen op basis van een meer algemene risicoanalyse vanuit VTH op het gebied van milieu. Sommige omgevingsdiensten stellen geen prioriteit in de te controleren bedrijven.
• Van 2019 tot en met 2023 is een intensivering in het aantal controles zichtbaar van 1.520 in 2019 tot 6.790 in 2023 (voor 110 gemeenten). Ook het aantal ingezette uren is in deze periode gestegen van 18.863 tot 40.550 (voor 89 gemeenten).3 Het aantal bedrijven in het gebied en het aantal controles dat plaatsvindt zijn bepalend voor hoe lang een omgevingsdiensten bezig zijn om het hele bedrijvenbestand te controleren. Een groot deel van de omgevingsdiensten (44%) geeft aan tussen de 5 en 10 jaar nodig te hebben om alle 1
2
3
De Versterkte uitvoering energiebesparings- en informatieplicht (VUE) stelt het bevoegd gezag in staat haar toezichts- en handhavingstaken op het gebied van de energiebesparings- en informatieplicht te intensiveren. Via de Specifieke Uitkering Toezicht en Handhaving Energiebesparingsplicht (SPUK – THE) konden omgevingsdiensten een specifieke uitkering aanvragen voor extra ondersteuning op toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht. Het digitale loket van RVO maakt automatisch een code aan, de zogenaamde rubriceringscode. De omgevingsdienst kan op basis van deze code besluiten om locatie(s) te controleren, omdat bijvoorbeeld blijkt dat het bedrijf nog veel erkende maatregelen moeten uitvoeren en/of beperkt aan de energiebesparingsplicht voldoet (zie ook paragraaf 2.3). Getallen zijn opgehaald in de uitgezette enquête. Hierbij moet worden opgemerkt dat dit géén totaalbeeld is. Sommige omgevingsdiensten hebben geen of maar gedeeltelijk getallen aangeleverd, andere omgevingsdiensten hebben een totaal voor de gehele regio ingevuld.
/6
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
•
•
bedrijven en instellingen te controleren op de energiebesparings- en informatieplicht. Een iets kleinere groep (36%) geeft aan tussen de 2 en 5 jaar nodig te hebben. Het aantal geconstateerde overtredingen stijgt over de jaren heen van 391 in 2019 tot 3.300 in 2023 (voor 54 gemeenten).4 In de meeste gevallen is er een hersteltermijn opgelegd, of is er een vooraankondiging last onder dwangsom verstuurd. Meer dan de helft van de omgevingsdiensten (55%) geeft aan geen zicht te hebben op het energiebesparingspotentieel van bedrijven en instellingen in de betreffende gemeente of provincie. In ongeveer een kwart (26%) van de gevallen hebben omgevingsdiensten op andere wijze zicht op het energiebesparingspotentieel. Zo baseert een aantal omgevingsdiensten het besparingspotentieel van 9% op gasverbruik en 10% op elektriciteitsverbruik op eigen onderzoek of worden landelijke richtlijnen gehanteerd. Een klein deel van de omgevingsdiensten (14%) kan een indicatie geven van het energiebesparingspotentieel op basis van de informatieplicht.
De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek met betrekking tot de verantwoording zijn: • Ruim een kwart van de gemeenten (27%) geeft aan dat er wel eens vragen of opmerkingen vanuit de gemeenteraad zijn geweest. Vragen gingen bijvoorbeeld over de werkwijze, de voortgang van de uitvoering van de werkzaamheden (aantal controles, naleefgedrag) en de bereikte resultaten. De meeste van de vragen over de bereikte resultaten gingen over de gerealiseerde CO2 reductie, over de hoeveelheid controles en naleefgedrag en het type uitgevoerde maatregelen. • Zeven van de twaalf provincies geven aan dat er wel eens vragen/opmerkingen zijn geweest van Provinciale Staten over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht. Deze vragen gingen met name over hoe de samenwerking tussen de bevoegde gezagen en de omgevingsdienst in de regio verloopt. Ook werd er gevraagd naar de voortgang en implementatie van de energiebesparings- en informatieplicht, naar energiebesparingsmogelijkheden van bedrijven en de efficiëntie van de werkzaamheden van omgevingsdiensten en naar de invulling, controle op en voortgang van de verplichtingen bij de gemeenten binnen de provincie. Duiding van de uitkomsten De uitkomsten, zoals hierboven beschreven, zijn op basis van de deskstudie en focusgroepen geduid. De belangrijkste duiding van de resultaten is hieronder weergegeven.
• Uit de analyse van toegestuurde begrotingen blijkt dat het rijk middels subsidieregelingen in deze periode fors heeft ingezet op de organisatie van het toezicht en de handhaving van de energiebesparingsplicht en informatieplicht. Deelnemende overheden hebben in de focusgroepen aangegeven dat de SPUK-regelingen en subsidies vanuit provinciale akkoorden van de afgelopen jaren opschaling in de uitvoering mogelijk hebben gemaakt. Dit is ook terug te zien in de uitkomsten, waarin het aantal controles tussen 2019 en 2023 fors is toegenomen. Omgevingsdiensten hebben door aanvullende financiering bijvoorbeeld energieteams kunnen oprichten en het aantal controles kunnen opschalen. De toegekende middelen vanuit het Rijk en de aanvullende subsidies vanuit een aantal provincies hebben echter tot nu toe altijd een tijdelijk karakter gekend. In de focusgroepen is door alle deelnemende overheden aangegeven dat het hierdoor moeilijk is om continuïteit te behouden in de uitvoering, om vaste medewerkers aan te trekken en om te versnellen in de uitvoering.
4
Idem.
/7
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
•
•
•
•
Het zicht op welke bedrijven aan de verplichtingen moeten voldoen is beperkt en kost veel capaciteit, geven omgevingsdiensten aan tijdens de focusgroep. Sommige omgevingsdiensten hebben daarom extra capaciteit ingezet op het in beeld krijgen van deze bedrijven, naast informatie die beschikbaar is via RVO of bijvoorbeeld via reguliere milieucontroles. Omgevingsdiensten hebben in de focusgroep aangegeven dat het inzichtelijk krijgen van energieverbruik van bedrijven en instellingen via netbeheerders een belangrijke oplossing is om alle bedrijven die aan de verplichtingen moeten voldoen in beeld te krijgen en het mogelijk te maken om energiebesparing structureel te monitoren. Een belangrijk knelpunt in toezicht en handhaving is de complexe wet- en regelgeving, waardoor het veel tijd kost de juiste mensen bij omgevingsdiensten te vinden en op te leiden. Energiecontroles zijn een veel technischere variant van toezicht dan de gemiddelde toezichthouder gewend is uit te voeren. Bovendien zijn de gesprekspartners (bedrijven) vaak ook niet in staat technische vragen te beantwoorden. De huidige krapte op de arbeidsmarkt maakt het extra moeilijk de juiste mensen bij omgevingsdiensten te vinden en te behouden.
Een aantal omgevingsdiensten gaf tijdens de focusgroep aan dat er veel energie verloren gaat in de papieren werkelijkheid van de informatieplicht: het voldoen aan de informatieplicht betekent niet dat er ook daadwerkelijk energiebesparende maatregelen worden genomen. Eén omgevingsdienst geeft daarom aan niet meer actief op de informatieplicht te handhaven, maar prioriteit te geven aan het controleren op het daadwerkelijk treffen van energiebesparende maatregelen. Zowel in de focusgroepen als de enquête is door gemeenten en provincies aangegeven dat informatie over het energiebesparingspotentieel en de totaal gerealiseerde energiebesparing in veel gevallen ontbreekt, maar wel relevant is om te bepalen wat de inspanningen op toezicht en handhaving uiteindelijk opleveren. In sommige gevallen is wel een indicatie van de (potentiële) energiebesparing mogelijk, op basis van bijvoorbeeld informatie uit de informatieplicht en energiecontroles.
Bevindingen onderzoek Algemene Rekenkamer De Algemene Rekenkamer onderzoekt, parallel aan het DoeMee-onderzoek, de sturing van de minister voor Klimaat en Energie op de energiebesparingsplicht en de resultaten van de verplichting op landelijk niveau. De belangrijkste conclusies uit dit onderzoek voor het DoeMee-onderzoek zijn: • De opbrengsten van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht blijven achter bij de doelstellingen of streefwaarden van het kabinet, gebaseerd op prognoses van TNO en PBL. De doelstelling was in 2013 – 2014 (vanuit het Energieakkoord) dat de plicht ca. 35 PJ energiereductie zou opleveren. In de Klimaat en Energie Verkenning van 2020 wordt echter ingeschat dat ca. 7 PJ energie is bespaard in 2020. • Voor zover hier zicht op is, voldoen bedrijven sinds 2008 structureel niet (volledig) aan de energiebesparingsplicht en informatieplicht. Het doel van de minister dat er 100% naleving is onder bedrijven die onder de energiebesparingsplicht vallen wordt daarmee niet behaald. • Doelen die het kabinet heeft gesteld op het gebied van handhaving van de energiebesparingsplicht lijken ook niet gehaald. Een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) uit 2016 stelt dat afgesproken is dat bedrijven eens per 4 jaar worden bezocht en gecontroleerd. Echter blijft, op basis van dit uitgangspunt, het jaarlijks aantal uitgevoerde controles sterk achter.
/8
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
•
•
Uit verschillende evaluaties blijkt dat omgevingsdiensten onvoldoende functioneren en niet goed geëquipeerd zijn hun taken uit te voeren. Financieel zijn er daarnaast onvoldoende middelen beschikbaar om de door het kabinet en minister aangegeven aantal jaarlijkse controles uit te voeren. De Algemene Rekenkamer stelt vast dat zij niet ex post de kosteneffectiviteit van de plicht kan nagaan. Wel stelt zij vast dat de baten (mogelijk) zijn overschat (hoeveelheid gerealiseerde energiebesparing) en de omvang van de ingeschatte kostenposten (bijvoorbeeld middelen voor toezicht en handhaving) zeker zijn onderschat.
Handelingsperspectief Het handelingsperspectief voor provincies, gemeenten en omgevingsdiensten is op decentraal niveau beschikbaar via de factsheets, die in het kader van dit onderzoek voor elke gemeente of provincie specifiek zijn opgesteld. In de factsheets staat onder andere op decentraal niveau beschreven hoe de samenwerking met omgevingsdiensten is vormgegeven en wat de voortgang op toezicht en handhaving is. De factsheets bieden hierdoor handvaten om op decentraal niveau de doeltreffendheid en/of doelmatigheid van toezicht en handhaving te verbeteren als hier aanleiding toe is.
/9
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
1
Inleiding
1.1 Aanleiding In dit VVR DoeMee-onderzoek 2024 doen in totaal 109 rekenkamers onderzoek naar de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing, op initiatief en onder begeleiding van de Vereniging van Rekenkamers (VVR).
Energiebesparingsplicht Sinds 1993 geldt de verplichting voor bedrijven en instellingen om zuinig om te gaan met energie. Sinds 2008 zijn bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan 50.000 kWh stroom of 25.000 m3 aardgas gebruiken verplicht energiebesparende maatregelen te nemen. Het gaat hierbij specifiek om investeringen die zij binnen vijf jaar kunnen terugverdienen. Informatieplicht energiebesparing Bedrijven en instellingen zijn vanaf 1 juli 2019 verplicht eens in de 4 jaar actief informatie te verstrekken aan hun omgevingsdienst over de energiebesparende maatregelen die zij hebben genomen. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) beheert het digitale loket waarmee bedrijven dit aan hun omgevingsdienst laten weten. Indien bedrijven/instellingen voldoen aan de informatieplicht, betekent dit niet dat zij ook automatisch voldoen aan de energiebesparingsplicht. Taakverdeling toezicht en handhaving Gemeenten en provincies hadden de uitoefening van toezicht en handhaving van bovenstaande verplichtingen in de meeste gevallen gemandateerd aan hun omgevingsdienst, maar sommige gemeenten en provincies voerden zelf de toezichts- en handhavingstaken uit. In 2022 is echter door bedrijven, instellingen en het bevoegd gezag aangegeven het toezicht bij voorkeur door één partij te laten uitvoeren. Dit is efficiënter en verlaagt de lastendruk.
De energiebesparings- en informatieplicht zijn daarom toegevoegd aan het Basistakenpakket van omgevingsdiensten per 1 juli 2023. Het is dus de omgevingsdienst die het toezicht uitvoert in opdracht van het bevoegd gezag. De uitkomsten van dit DoeMee-onderzoek bieden inzicht in de manier waarop gemeenten, provincies en omgevingsdiensten het toezicht en de handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht hebben georganiseerd, wat de voortgang is en wat eventuele knelpunten zijn. Voor gemeenten en provincies extra relevant, omdat goed toezicht en handhaving kunnen bijdragen aan het behalen van hun eigen duurzaamheidsdoelstellingen.
/ 10
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
Onderzoek Algemene Rekenkamer De Algemene Rekenkamer voert, grotendeels parallel aan het DoeMee-onderzoek, onderzoek uit naar: •
hoe de minister voor Klimaat en Energie stuurt op de energiebesparingsplicht;
•
wat de resultaten op landelijk niveau tot op heden zijn;
•
hoe de minister zicht houdt op de resultaten5.
Dit onderzoek bekijkt dus de organisatie en resultaten van de energiebesparingsplicht op nationaal niveau, terwijl het DoeMee-onderzoek is gericht op de resultaten van toezicht en handhaving op decentraal niveau. De belangrijkste uitkomsten uit het onderzoek van de Algemene Rekenkamer zijn verwerkt in de samenvatting van voorliggend onderzoeksrapport.
1.2 Doel en onderzoeksvragen In het DoeMee-onderzoek staat de vraag centraal: Welke inspanningen plegen gemeenten en provincies bij het toezicht en de handhaving van de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing en wat zijn daarvan de resultaten? Meer specifiek geeft het onderzoek per betrokken actor inzicht in: 1. Gemeenten en provincies a. de manier waarop gemeenten en provincies de invulling van de energiebesparings- en informatieplicht hebben opgenomen in hun begroting; b. de manier waarop gemeenten en provincies sturen op toezicht en handhaving van de energiebesparings- en Informatieplicht energiebesparing door de omgevingsdienst; c. de manier waarop gemeenten en provincies (en waterschappen) zelf – naast de opdracht aan de omgevingsdienst – uitvoering geven aan toezicht en handhaving van de energiebesparings- en Informatieplicht energiebesparing; 2. Omgevingsdiensten a. de mate waarin omgevingsdiensten zicht hebben op de bedrijven en instellingen die onder de verplichtingen vallen; b. de mate waarin omgevingsdiensten zicht hebben op bedrijven en instellingen die zich niet aan de Informatieplicht energiebesparing houden en de wijze waarop de omgevingsdiensten contact maken met deze bedrijven en instellingen; c.
de manier waarop omgevingsdiensten toezien en handhaven op de uitvoering van de verplichting tot het treffen van energiebesparende maatregelen en de Informatieplicht energiebesparing; inclusief het aantal jaren dat zij nodig hebben om alle bedrijven en instellingen te controleren en de prioriteiten die zij stellen; d. de resultaten van deze werkwijze in termen van aantal bezochte bedrijven, ingezette uren, aantal geconstateerde overtredingen, eventuele sancties, aantal en aard van de daadwerkelijk getroffen maatregelen en indien mogelijk de gerealiseerde energiebesparing;
5
Energiebesparingsplicht bedrijven | Actueel | Algemene Rekenkamer
/ 11
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
3. Verantwoording a. de afspraken die gemeenten en provincies hebben gemaakt met de omgevingsdienst over monitorings- en verantwoordingsinformatie (denk aan doelstellingen (KPI's), informatie over de uitvoering, (tussentijdse) evaluaties, bereikte resultaten); b. de kwaliteit van de rapportages van de omgevingsdiensten aan de deelnemende gemeenten en provincies over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht en de daarmee bereikte resultaten; c. de kwaliteit van de informatieverstrekking van de colleges aan hun gemeenteraden/Provinciale Staten over de uitvoering van toezicht en handhaving op de energiebesparings- en informatieplicht door de omgevingsdiensten én hen zelf en de daarmee bereikte resultaten.
1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 staat de beleidsopzet beschreven en gaan we nader in op beide verplichtingen, wijzigingen in en aanvullingen op de verplichtingen, de rol en taakverdeling en de financiën. In hoofdstuk 3 zijn de enquêteresultaten per overheidslaag weergegeven en beschreven. Hoofdstuk 4 geeft vervolgens nadere duiding aan de resultaten op basis van de deskstudie en de focusgroepen. Het rapport sluit af met de belangrijkste conclusies in hoofdstuk 5, gevolgd door een literatuurlijst. In bijlage 1 is een beschrijving van het onderzoeksproces en de onderzoeksmethoden gegeven en wordt tevens gereflecteerd op de kwaliteit van de informatie. In bijlage 2 is daarnaast een begrippenlijst opgenomen en in bijlage 3 een overzicht van de deelnemende overheden.
/ 12
DoeMee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en Informatieplicht Energiebesparing
2
Beleidsopzet
2.1 Inleiding In onderstaand hoofdstuk worden de beleidsopzet en de rollen en taakverdeling van de decentrale overheden rondom toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing beschreven. Figuur 2.1
Tijdlijn energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing
2.2 Energiebesparingsplicht De plicht om energie te besparen is al sinds 1993 van kracht (destijds vastgelegd in de Wet milieubeheer). Bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan 50.000 kWh stroom of 25.000 m3 aardgas gebruiken6, zijn sinds 2008 verplicht energiebesparende maatregelen te nemen (de energiebesparingsplicht). Het gaat hierbij specifiek om investeringen die bedrijven binnen vijf jaar kunnen terugverdienen. Bedrijven en instellingen moeten hierover sinds 1 juli 2019 eens in de vier jaar rapporteren (informatieplicht). Deze verplichtingen maakten onderdeel uit van de Wet milieubeheer en zijn per 1 januari 2024 in de Omgevingswet opgenomen.7 Om bedrijven/instellingen te helpen aan de energiebesparingsplicht te voldoen, heeft de rijksoverheid de Erkende Maatregelenlijsten energiebesparing (EML, verder: de maatregelenlijst) opgesteld. Deze lijst bevat energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder.8 Bij de introductie van de maatregelenlijst is regelmatige actualisatie aangekondigd, om actueel te blijven wat betreft techniek, investeringskosten en energieprijzen.
In de maatregelenlijst is een onderverdeling gemaakt in: gebouwen (bijvoorbeeld het plaatsen van zonnepanelen), faciliteiten (bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen voor de productie, het transport en het gebruik van stoom) en processen (bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen voor het in koel- of vriesmeubelen, of koel- of vriescellen bewaren van producten).