080 Bijl07 BP toelichting_Bijlage 6 Bureauonderzoek archeologie.pdf

Een aantal locaties binnen, of grenzend aan, het onderzoeksgebied zijn gemarkeerd als aandachtsgebieden bij het uitvoeren van dit onderzoek. Het betreft de (resten van de) Schanstoren, de Wijmarsche Watermolen, Kasteel Arcen en de vermeende locatie van de westelijke verdedigingswerken van de stad. Deze worden hieronder kort besproken en zijn visueel weergegeven in figuur 9.

https://www.regionaalarchiefdordrecht.nl/topstukken/stapelrecht/ Smeets 1998. 63 Van Veldhuizen 2021, 18. 64 https://www.visitnoordlimburg.nl/nl/arcen 65 https://hkarcen.nl/historie/ 66 Indicatieve kaart Militair Erfgoed. 61 62

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 28 van 54

Figuur 9: De locaties van de aandachtsgebieden aangegeven op de topografische kaart (bron: OpenTopo).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 29 van 54 2.6.1.1

De Schanstoren

Zoals eerder benoemd staat er aan de zuidgrens van de historische kern van Arcen een overblijfsel van de stadsversterkingen. Deze ruïne is bestempeld als Rijksmonument (nummer 8269) waarbij beschreven staat dat hier resten aanwezig zijn van een 14e- of 15e-eeuwse vierkante traptoren met een stuk aansluitend muurwerk. Aan dit muurwerk is een gedeelte van de zijkant van de voormalige poortdoorgang aanwezig. 67 De bouwgeschiedenis start met de vermeende verstening van de stadsversterkingen van Arcen. Hierbij is een poortgebouw aangelegd met twee ronde toren, waarvan resten zijn aangetroffen bij het graven van een leidingsleuf. In de 15e eeuw werd dit gebouw vervangen. Het betreft een massief langwerpig poortgebouw met aan de Maaszijde een vierkante toren, van dit laatste is de Schanstoren een overblijfsel. Een reconstructie van het poortgebouw met toren is weergegeven in figuur 10. Tijdens de gevechtshandelingen van 1632 en 1635 werd het poortgebouw grotendeels verwoest/gesloopt, enkel de kelders en het nu nog bestaande gedeelte van de toren en het poortgebouw blijven staan. De ruïne werd in de 17e eeuw geïncorporeerd in een aarden wal die opgeworpen werd rond Arcen, maar het echt defensieve karakter raakte het kwijt. 68

Figuur 10: Reconstructie van de tweede fase van het poortgebouw ter plaatse van de Schanstoren (bron: Dorpsraad Arcen s.a., 9). 2.6.1.2

Stadsmuur aan de westzijde van Arcen

2.6.1.3

Wijmarsche Watermolen

Zoals eerder vermeldt is het plaatsje Arcen vrijwel zeker volledig ommuurd geweest tijdens de hoogtijdagen in de 14e en 15e eeuw. Het is echter lastig te bepalen waar deze muurwerken aanwezig zijn geweest omdat historisch kaartmateriaal ontbreekt. Aangenomen kan worden dat aan de Maaszijde, gelegen binnen het huidige plangebied, muurwerk aanwezig is geweest. Dit muurwerk is voor een klein gedeelte nog aanwezig bij de Schanstoren en zal zich in noordelijke richting hebben vervolgt waarbij het waarschijnlijk de grenzen van het AMK-terrein van de kern van Arcen. De Wijmarsche Watermolen is een Rijksmonument (nummer 8268) en gelegen binnen het onderzoeksgebied aan de Maaszijde van de weg Schans ten zuiden van Arcen. Het betreft een gerestaureerde ruïne van een oude watermolen waarbij geen datering wordt genoemd. 69 Het gebouw wordt voor het eerst genoemd in 1498, toen het onderdeel was van kasteel Arcen. Dit gebouw stond waarschijnlijk niet op de huidige locatie. Bekend is namelijk dat het huidige bouwwerk twee eeuwen later op enige afstand een nieuwe watermolen wordt gebouwd, nadat oorlogsgeweld en slecht onderhoud zijn tol heeft geëist op het eerste gebouw. In 1779 wordt het kasteel met watermolen verkocht en vindt een grondige renovatie van het laatstgenoemde gebouw plaats.

Er komt een tweede bouwlaag en het gebouw wordt gesplitst in een korenmolen en een oliemolen, beide met een eigen waterrad. In het begin van de 19e eeuw verschijnt een derde bouwlaag waar een droog- en bergzolder wordt ingericht. Aan het einde van diezelfde eeuw verdwijnt de oliemolen alweer en worden beide raderen gebruikt ten behoeve van de korenmolen. In 1944 is de molen door oorlogsgeweld vernield en stond deze geruime tijd als ruïne in het landschap. In 1978 wordt de watermolen overgenomen Rijksmonumentenregister Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Dorpsraad s.a., 7-9. 69 Rijksmonumentenregister Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. 67 68

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 30 van 54 door Stichting Limburgs Landschap en restaureert het samen met de Stichting tot behoud van watermolen Arcen. In 1993 is de molen weer in gebruik genomen. 70 2.6.1.4

Kasteel Arcen

Het kasteel van Arcen is, samen met alle bijgebouwen en tuinen, geselecteerd als rijksmonument. 71 Het grenst aan het onderzoeksgebied in het zuiden. Het hoofdgebouw betreft een omgracht 17e-/18e-eeuwse bakstenen herenhuis dat gelegen is op de resten van 15e- en 16e-eeuwse voorgangers. 72 In de 14e eeuw wordt voor het eerst een versterkt huis aangelegd bij Arcen, later het ‘Aldt Huys’ genoemd (ook dit is een rijksmonument met nummer 45004). In de 15e eeuw wordt circa 900 meter zuidelijker de eerste fase van het huidige kasteel aangelegd, destijds ‘Nije Huys’ genoemd. 73 Bij dit huis is buiten de grachten nog een tiendschuur van 1713 aanwezig, waar de fysiek betaalde tienden (belastingen). Bijvoorbeeld in de vorm van graan, werden opgeslagen. Ook zijn nog een poortgebouw uit 1653, toegangsbrug, kademuren en tuinaanleg uit de 17e eeuw, een koetshuis en boogbrug naar de tuinen uit het eind van de 17e of begin 18e eeuw. 74 Tegenwoordig is ook Kasteel Arcen onder beheer van Stichting Het Limburgs Landschap, welke het openstelt voor publiek.

2.6.2 Beschrijving van het plangebied op basis van oude kaarten en andere bronnen De oudste kaart die gedetailleerde informatie oplevert over het onderzoeksgebied is de Tranchotkaart uit 1805. Door de grote mate van nauwkeurigheid is de kaart bovendien te georefereren 75, waardoor de locatie van de planontwikkeling op deze kaart is te projecteren (bijlage 4). Hierop is zichtbaar dat het gebied ten noorden en zuiden van Arcen in gebruik is als bouw- en/of weiland, het centrum van Arcen is niet gedetailleerd genoeg om aanvullende informatie op te leveren. De volgende gedetailleerde kaarten zijn de eerste kadastrale kaarten van Nederland, de zogenaamde minuutplans. Dit geeft eenzelfde beeld voor het buitengebied van Arcen, wel wordt de binnenstad gedetailleerder weergegeven (figuur 11 en 12). Hier is te zien dat het onderzoeksgebied direct ten westen van de kern gelegen is. Opvallend is dat de Schanstoren niet is aangegeven op deze kaart. Vanaf 1850 zijn voldoende gedetailleerde topografische kaarten beschikbaar. Deze kaart toont hetzelfde beeld als de twee hiervoor besproken kaarten. In 1937 zijn de eerste uitbreidingen van Arcen zichtbaar, waar deze met name in het noorden plaatsvinden. Ook is aangegeven dat aan de doorgaande weg naar Well een stoomtram aanwezig is.

Op de kaart van 1962 is stoomtram niet meer aangegeven en zijn enkele wegen ten westen van deze weg rechtgetrokken. Daarnaast neemt de uitbreiding van Arcen een vlucht, vooral rond het toponiem Veld neemt de bewoning toe. Kaart uit 1970 wederom grote uitbreidingen van Arcen, nu vooral direct ten oosten van het oude centrum. Daarnaast worden in het gebied ten noorden van Arcen kassen en boomgaarden zichtbaar. De laatste afgebeelde kaart is van 1999. Deze toont omvangrijke uitbreiding van de tuinen van kasteel Arcen. Ook is de aanleg van een dijk ten noorden van Arcen via de Broekhuizerweg richting de Steenigscheweg zichtbaar.

http://www.waterradmolens.nl/LimburgN/Arcen.htm Het betreft rijksmonumentnummers 521468 521467, 521468, 521469, 521470, 521472, 521474, 521475 en 521476. 72 Rijksmonumentenregister Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. 73 http://www.guuspauwels.nl/database2/arcen.html 74 Rijksmonumentenregister Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. 75 Waarbij de huidige topografische situatie op de kaart van 1811-1832 wordt geprojecteerd, aan de hand van minimaal drie vaste punten die door de eeuwen heen hetzelfde zijn gebleven. 70 71

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 31 van 54

Figuur 11: Noordelijk deel van het onderzoeksgebied weergeven op kadastrale minuut (1812-1833) (bron: Beeldbank RCE).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 32 van 54

Figuur 12: Zuidelijk deel van het onderzoeksgebied weergegeven op kadastrale minuut (1812-1833) (bron: Beeldbank RCE).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 33 van 54

Figuur 13: Het onderzoeksgebied weergegeven op verschillende historisch-topografische kaarten (bron: TopoTijdReis.nl).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 34 van 54

2.7

Mogelijke verstoringen

Er zijn enkele locaties waar potentieel bodemverstoring(en) aanwezig zijn. De aanleg van de dijk aan de Broekhuizerweg kan voor verstoringen hebben gezorgd. Ditzelfde geldt voor aanleg van de N271. Daarnaast zullen er op verschillende locaties langs wegen kabels en leidingen zijn gelegen, met name rond de kern van Arcen. Hiervan is onbekend wat dit aan verstoring heeft veroorzaakt. Verder is onbekend in hoeverre de bouw van de kassen en landgebruik als boomkwekerijen de natuurlijke bodemopbouw verstoord heeft.

2.8

Synthese archeologisch en historisch kader

De archeologische verwachtingskaart van de gemeente Venlo geeft binnen het onderzoeksgebied over het algemeen een (middel)hoge archeologische verwachting voor alle periodes. Uitzondering hierop is de lagergelegen voormalige Maasgeul, waar een lage verwachting geldt. Ter plaatse van de kern van Arcen, met de Schanstoren en verdedigingswerken, en de Wijmarsche Watermolen geldt een zeer hoge verwachting. Op de archeologische verwachtingskaart van het Maasdal geeft een meer genuanceerd beeld, waarbij voor jagerverzamelaars grotendeels een lage verwachting geldt. Voor deze periode geldt met name langs de voormalige Maasgeul een hogere verwachting, deze geul is grotendeels buiten het onderzoeksgebied gelegen. Voor de landbouwsamenlevingen uit het Neolithicum tot en met de Vroeg Middeleeuwen geldt een (middel)hoge verwachting op de Interstadiale en hoge Dryas terrasvlaktes, alsmede op de rivierduin ten zuiden van de Romeinse villa. Binnen het dal aan beide zijden van de voormalige Maasgeul geldt een lage verwachting, maar kunnen lokale verhogingen wel bewoond zijn geweest. Voor de oude Maasgeul zelf geldt een verwachting op de vondst van resten van economische en/of rituele vondsten. Tussen deze oude geul en de huidige Maasgeul worden de resten van een Romeinse weg verwacht, deze kruist het plangebied verschillende keren.

Archeologisch onderzoek in en om het plangebied is voornamelijk uitgevoerd binnen de oude kern van Arcen, waarbij is aangetoond dat een Laatmiddeleeuws ophogingspakket aanwezig is, maar ook dat resten van de verdedigingswerken in de ondergrond nog aanwezig zijn. Onder dit ophogingspakket kunnen sporen van voor de Late Middeleeuwen aanwezig zijn. Buiten het centrum van Arcen is weinig archeologisch onderzoek uitgevoerd, enkel ter plaatse van de voormalige Maasgeul is een archeologisch en fysisch geografisch booronderzoek naar de ouderdom van deze geul gedaan. Hieruit is bekend dat deze geul tot in de Middeleeuwen waterhoudend is geweest en in deze periode is dichtgegroeid met veen. Buiten het onderzoeksgebied zijn resten van een Romeinse villa uit de 2e en 3e eeuw bekend, beschermd in een AMKterrein. Ook zijn enkele depositievondsten uit het Neolithicum en de IJzertijd bekend, aangetroffen bij baggerwerkzaamheden in de Maas. Historisch gezien kent Arcen een relatief beknopte geschiedenis. Van de Vroege Middeleeuwen is niks bekend van de plaats. Nadat het in 1330 een vrije heerlijkheid werd, was het een belangrijke plaats aan de Maas omdat het zich stapelrecht had toegeëigend. Hierdoor kende Arcen een aantal eeuwen economische voorspoed. In de 16e en 17e eeuw wordt Arcen een aantal keren ingenomen en worden de verdedigingswerken diverse keren afgebroken en opgebouwd of opgelapt.

Hiervan is de Schanstoren een relict dat reeds binnen het plangebied gelegen is. Dit gebouw is aanvankelijk uitgebreider geweest, waarvan eerder ondergronds resten zijn aangetroffen. Ook van de voormalige stadsgracht zijn resten bekend, zoals hierboven beschreven. Over de vermoedde stadsmuur van Arcen is weinig bekend, er is een grote kans dat de volledige Maaskant van de stad versteend is geweest. Ook hier mist echter tot op heden het onderzoek om dit te bevestigen. Verder is bekend dat de Wijmarsche Watermolen een voorganger heeft gehad, die vrijwel zeker op een andere locatie, hoewel dichtbij, heeft gestaan. In de omgeving van de watermolen kunnen dus nog resten hiervan aanwezig zijn. Hoewel het kasteel een rijke historie kent met potentieel veel archeologische resten binnen zijn terrein, bevinden deze resten zich volledig buiten het huidige onderzoeksgebied.

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 35 van 54

2.9

Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel

2.9.1 Beantwoording deelvragen Op basis van de resultaten is het nu mogelijk om een antwoord te formuleren op de voor het bureauonderzoek geformuleerde onderzoeksvragen. − Zijn archeologische waarden in het plangebied aanwezig, en zo ja, wat is de specifieke archeologische verwachting (ligging, datering, aard, conserveringstoestand, enzovoort)? Ja, binnen het onderzoeksgebied kunnen resten van archeologische waarde aanwezig zijn (figuur 14-15). Over het algemeen kunnen resten uit alle archeologische periodes verwacht worden, enkele nuances daargelaten. Zo geldt voor de oude Maasgeul een lage archeologische verwachting voor het PaleolithicumMesolithicum en de Late Middeleeuwen-nieuwe tijd, hoewel hotspots niet uitgesloten kunnen worden binnen de voormalige waterloop. Binnen hetzelfde gebied geldt ook een lage verwachting voor de periode Neolithicum-Vroege Middeleeuwen, alleen moet hier rekening gehouden worden met de mogelijke aanwezigheid van lokale verhogingen waarop bewoning plaats heeft gevonden. Ook voor een strook direct grenzend aan de huidige Maas geldt een lage verwachting omdat de Maas hier eventuele resten weg zal hebben geërodeerd. Eén locatie geldt een zeer hoge verwachting vanwege de aanwezigheid van een rivierduin, welke waarschijnlijk een hogergelegen locatie in het landschap was.

Verder wordt verwacht dat resten van een Romeinse weg op verschillende locaties aanwezig zijn binnen het onderzoeksgebied. Binnen de historische kern van Arcen zijn archeologische resten bekend van Middeleeuwse verdedigingswerken (poortgebouw en gracht) en worden resten verwacht van de stadsmuur. Ook ter plaatse van de Wijmarsche Watermolen is het mogelijk dat resten van voorgangers van de bestaande molen aanwezig zijn in de bodem. Van het kasteel Arcen worden geen resten binnen het onderzoeksgebied verwacht. − Worden deze archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ingrepen? Over de geplande ingrepen is op dit moment nog niet precies bekend waar en hoe diep deze de ondergrond gaan verstoren, daarom is deze vraag op dit moment niet te beantwoorden. − Hoe en wanneer zijn de bestaande rivierdijken gebouwd en aangepast? De eerste dijkjes zijn waarschijnlijk in de Middeleeuwen aangelegd, hoewel bedijking hier minder prioriteit gehad zal hebben gezien de Maas hier beduidend lager ligt dan het gebied in en om Arcen. Wanneer destijds dijken aangelegd zijn, zal dit vooral gericht zijn op de bescherming van de historische kern van Arcen. In de jaren ’30 van de vorige eeuw zijn al wel een aantal verhoogde wegen zichtbaar, maar pas on 1999 zijn echte speciaal aangelegde dijken zichtbaar.

− Wat is de ontstaansgeschiedenis van de vier aandachtsgebieden (Kasteel Arcen, de Schanstoren, stadsmuur/wal, Wijmarsche Molen)? Kasteel Arcen is in de 15e eeuw gebouwd als opvolger van een noordelijker gelegen voorganger uit de 14e eeuw. De nu nog aanwezige bebouwing stamt uit bouwfases van de 17e en 18e eeuw. Ook zijn bijgebouwen en tuinaanleg uit deze tijd aanwezig. De Schanstoren is een overblijfsel van het zuidelijke poortgebouw van Arcen waarvan de oudste delen dateren in de 14e eeuw. Door oorlogshandelingen is de poort begin 16e eeuw vernieuwd en aan het einde van de eeuw aangepast. In de 17e eeuw is het gebouw definitief gesloopt tot aan de kelders, waarbij een gedeelte bovengronds is blijven staan. De stadsmuur is mogelijk tijdens de tweede bouwfase van de Schanstoren aangelegd, al is hiervoor weinig (archeologisch) bewijs. De Wijmarsche Watermolen is in ieder geval in 1498 al aanwezig, waarna het in de 17e eeuw opnieuw wordt opgebouwd op enige afstand van de toenmalige molen. In de 18e eeuw wordt de watermolen een aantal keren uitgebreid waarna het in verval raakt.

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 36 van 54

− Welke archeologische resten kunnen verwacht worden bij deze aandachtsgebieden? Het volledige (historische) terrein van Kasteel Arcen valt buiten het onderzoeksgebied, en hier worden dan ook geen resten van verwacht. Ter plaatse van de Schanstoren en stadsmuur wordt logischerwijs muurwerk verwacht, maar ook sporen van een stadswal en -gracht zijn te verwachten. De gracht kan opgevuld zijn met grote hoeveelheden vondstmateriaal. Bij de Wijmarsche Watermolen worden met name resten verwacht van de 15e-eeuwse voorganger van de molen, maar ook archeologische resten direct bij de nog bestaande molen kunnen niet uitgesloten worden. Er wordt vanuit gegaan dat de resten bestaan uit muurwerk, maar ook houten voorganger of objecten kunnen niet uitgesloten worden. − Hoe worden de archeologische resten in deze aandachtgebieden beïnvloed door de voorgenomen plannen? Zoals reeds vermeldt zijn de plannen tot op heden niet concreet en daarmee is niet bekend wat de invloed van deze werkzaamheden gaat zijn. De opdrachtgever heeft wel aangegeven om de aandachtsgebieden zoveel mogelijk te ontzien wanneer dit in de plannen past.

− Is het onderzoeksgebied voldoende onderzocht en zo nee, welke vorm van archeologisch vervolgonderzoek kan worden geadviseerd? Het onderzoeksgebied is op dit moment niet voldoende onderzocht, met uitzondering van een strook direct grenzend aan de Maas, hier geldt een algemene lage verwachting voor archeologische resten. Voor de rest van het gebied geldt een zeer hoge tot middelhoge verwachting, waarbij op enkele locaties nog een aanvullende verwachting geldt op specifieke resten. Ter plaatse van twee zones in de voormalige Maasgeul ten oosten van Arcen geldt in principe een lage verwachting, echter kunnen hier lokale verhogingen aanwezig zijn die een hoge kans op het aantreffen van archeologische resten hebben. De eerstvolgende stap in het archeologisch onderzoeksproces is het uitvoeren van boringen om de intactheid van de bodemopbouw binnen deze gebieden vast te stellen. Idealiter gebeurt dit onderzoek enkel op de locaties waar ook daadwerkelijk civieltechnische werkzaamheden plaats gaan vinden. Zolang deze locaties niet bekend zijn, maar het archeologisch onderzoek wel doorgang moet vinden, zal het gehele onderzoeksgebied waar een zeer hoge tot middelhoge verwachting. Ook het gebied met een lage verwachting, maar met kans op lokale hoogtes, dient hierin meegenomen te worden om deze lokale hoogtes te lokaliseren.

2.9.2 Archeologische verwachting Voor het opstellen van de gespecificeerde archeologische verwachting is getracht om een combinatie te maken van de vigerende archeologische beleids- en verwachtingskaarten van de gemeente Venlo en de archeologische verwachtingskaart Maasdal. Over het algemeen kunnen binnen het grootste gedeelte van het onderzoeksgebied resten uit alle archeologische periodes verwacht worden, enkele nuances daargelaten. Dit is visueel weergegeven in figuur 14 en 15. Zo geldt voor de oude Maasgeul een lage archeologische verwachting voor het Paleolithicum-Mesolithicum en de Late Middeleeuwen-nieuwe tijd, hoewel archeologische hotspots in natte context niet uitgesloten kunnen worden binnen de voormalige waterloop. Binnen hetzelfde gebied geldt ook een lage verwachting voor de periode Neolithicum-Vroege Middeleeuwen, alleen moet hier rekening gehouden worden met de mogelijke aanwezigheid van lokale verhogingen waarop bewoning plaats heeft gevonden. Voor een strook direct grenzend aan de oostelijke oever van huidige Maas geldt een lage verwachting omdat de Maas hier eventuele resten weg zal hebben geërodeerd. Op één locatie buiten het historische centrum van Arcen geldt een zeer hoge verwachting vanwege de aanwezigheid van een rivierduin, welke waarschijnlijk een hogergelegen locatie in het landschap was.

In het verlengde van deze verhoging is noordelijker een Romeinse villa aangetroffen. Verder wordt verwacht dat resten van een Romeinse weg op verschillende locaties aanwezig zijn binnen het onderzoeksgebied. Binnen de historische kern van Arcen zijn archeologische resten bekend van Middeleeuwse verdedigingswerken (poortgebouw en gracht) en worden resten verwacht van de stadsmuur. Hierbij moet ook rekening gehouden worden met de vondst van een gracht en/of wal. In de omgeving van de Wijmarsche Watermolen is het mogelijk dat resten van voorgangers van de bestaande molen aanwezig zijn in de bodem. Van het kasteel Arcen worden geen resten binnen het onderzoeksgebied verwacht. www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 37 van 54

Figuur 14: De archeologische verwachtingskaart voor het noorden van het plangebied (bron achtergrond: OpenTopo).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 38 van 54

Figuur 15: De archeologische verwachtingskaart voor het zuiden van het plangebied (bron achtergrond: OpenTopo).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 39 van 54

3 Conclusie 3.1

Conclusie

Het bureauonderzoek heeft duidelijk gemaakt dat er een kans is op archeologische waarden binnen het onderzoeksgebied. Hierbij geldt over het algemeen een middelhoge tot zeer hoge verwachting voor resten uit het Laat-Paleolithicum t/m Nieuwe Tijd. Specifiek worden resten verwacht van een Romeinse weg (die het onderzoeksgebied mogelijk meerdere keren kruist), van de verdedigingswerken (poortgebouw, muur, gracht en/of wal) uit de Late Middeleeuwen-Nieuwe tijd en van (de voorgangers van) de Wijmarsche Watermolen. Enkele locaties hebben een lage verwachting, een zone grenst direct aan de huidige Maas, de andere zone betreft het dal van een oude Maasgeul. Voor deze laatste zone geldt nog wel dat ter plaatse van de voormalige waterloop mogelijk resten aanwezig zijn van archeologische hotspots in natte context, zoals visfuiken of geofferde objecten, en daarbuiten kunnen lokale verhogingen aanwezig zijn die aantrekkelijk waren voor bewoning.

3.2

Aanbevelingen

Het advies van Bodac is om een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uit te voeren binnen de zones met een middelhoge tot zeer hoge verwachting, alsmede op de locaties waar kans is op het aantreffen van lokale hoogtes in het gebied met lage verwachting. Ter plaatse van de locaties waar muurwerk verwacht wordt, bij de stadsmuur en Wijmarsche Watermolen, kan een geofysisch onderzoek uitkomst bieden om eventueel muurwerk of puinbanen vast te stellen. Wanneer mogelijk dient dit onderzoek zich te beperken tot de locaties waar daadwerkelijk civieltechnische werkzaamheden gaan plaatsvinden, tot op heden zijn deze plannen nog niet bekend. Het rapport en bovenstaand selectieadvies dienen beoordeeld te worden door (de adviseur archeologie van) de gemeente Venlo. Op basis van de inhoudelijke onderbouwing van het selectieadvies beslist deze of dit wordt omgezet in een selectiebesluit.

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 40 van 54

Literatuurlijst Bakker, H. de & J. Schelling, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland, de hogere niveaus, Wageningen (Staring Centrum). Berendsen, H.J.A., 2004: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en geomorfologie. Fysische geografie van Nederland, Assen. Berendsen, H.J.A., 2005: Landschappelijk Nederland, Assen. Borsboom, A.J., J.W.H.P. Verhagen & A. Tol, 2012: KNA Leidraad Inventariserend Veldonderzoek. Deel: Proefsleuvenonderzoek (IVO-P), Gouda (SIKB). Brenk, S. van den & M. Otte, 2005: Maritiem Inventariserend Veldonderzoek stuwpanden Grave en Sambeek, Een Maritiem Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van geofysisch onderzoek (opwaterfase) en inspectieduiken (onderwaterfase), (ADC-rapport 448). Brijker, J.M., M. van Dinter, J. Huizer, N. de Jonge & F.S. Zuidhoff, 2015: De noordelijke Maasvallei door de eeuwen heen. Vijftienduizend jaar landschapsdynamiek tussen Roermond en Mook Inventariserend archeologisch onderzoek ‘Verkenning Plus’ Project Maasvallei voor vijftien plangebieden, ADC monografie 19. Centraal College van Deskundigen (CCvD), 2018: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) Landbodems, versie 4.1, Gouda (SIKB). Dijk, X.C.C. van, 2009: Een archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart voor de gemeente Arcen en Velden. Deel I: Samenvattingen en aanbevelingen, Deel II A en B: landschap en archeologie, (RAAP-rapport 1994).

Dijk, X.C.C. van, 2017: : Plangebied Kurversgraaf in Arcen, gemeente Venlo; archeologisch vooronderzoek: een karterend booronderzoek, (RAAP-Notitie 5116). Dorpsraad Arcen, s.a.: Visie gebied Schanstoren Arcen, Arcen. Hiddink, H. & H. Renes, 2007: De oude akkercomplexen in de oostelijke helft van Noord-Brabant en het noorden en midden van Limburg’, in: J. van Doesburg e.a. (red.), 2007: Essen in zicht: Essen en plaggendekken in Nederland: onderzoek en beleid, Amersfoort (RCE). Isarin, R., E. Rensink, R, Ellenkamp & E. Heunks, 2015: Archeologische verwachtingskaart Maasdal tussen Mook en Eijsden, Amersfoort. Maas, G. J., W.M. van der Meij, S. P. J. v. Delft & A. H. Heidema, 2019: Toelichting op de legenda Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000 (2019), (http://legendageomorfologie.wur.nl/) Wageningen. Oosterhout, F. van, 2017: Bureaustudie Archeologie en Cultuurhistorie inclusief advies, studie naar 12 dijkringen Hoogwaterbeschermingsprogramma Noordelijke Maasvallei, ’s-Hertogenbosch (Arcadis). Oosterhout, F. van, 2021: Bureauonderzoek archeologie en cultuurhistorie geulen lommersbroek, KRW Maas Geulen Lommersbroek, ’s-Hertogenbosch (Arcadis). Peeters, M., 2015: Verantwoordingsdocument actualisatie archeologische verwachtings- en beleidskaart, gemeente Venlo, (RAAP-adviesdocument 529). Smeets, H.J.J.F., 1998.

Arcen in het boek genaamd Atlas van historische vestingwerken in Nederland; Limburg. (Stichting Menno van Coehoorn), Utrecht. Stiboka (Stichting voor Bodemkartering), 1975: Bodemkaart van Nederland schaal 1:50.000 Toelichting bij kaartblad 52 Oost Venlo, Wageningen. Stokkel, P.J.A., 2010: Een archeologisch inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P) op het Burgemeester van Soest-Jansbekeplein te Arcen, gemeente Arcen en Velden (L.), (ARC-rapporten 2010-6). Stouthamer, E., K.M. Cohen & W.Z. Hoek, 2020: De vorming van het land, geologie en geomorfologie, Utrecht. TNO-GDN, 2015: Geologische overzichtskaart van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland).

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 41 van 54

TNO-GDN, 2021a: Laag van Venlo, in: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland). TNO-GDN, 2021b: Formatie van Beegden, in: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland). TNO-GDN, 2021c: Laag van Wijchen, in: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland). TNO-GDN, 2021d: Laagpakket van Delwijnen, in: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland). TNO-GDN, 2021e: Formatie van Boxtel, in: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland). TNO-GDN, 2021f: Formatie van Peize en Waalre, in: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, Utrecht (TNO – Geologische Dienst Nederland). Tump, M., 2010: Arcen Schans, Inventariserend Veldonderzoek door middel van Proefsleuven, (BAAC-rapport A09.0231). Veldhuizen, E.T.A. van, 2021: Plangebied Koestraat 12, 14 en 16 te Arcen, gemeente Venlo; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek), (RAAPrapport 4931). Verhoeven, M. & G. R. Ellenkamp, 2007: Op een terras langs de Maas, Een archeologische verwachtings-en beleidsadvieskaart voor de gemeenten Gennep, Mook, Middelaar en Bergen, Weesp, (RAAP Rapport 1644).

Weerheijm, W., 2020: WML tracé Walbeckerweg en tracé De Schans te Arcen, gemeente Venlo, archeologische begeleiding, Sweco Archeologische Rapporten 2247. Wullink, A.J. & J.J.A. Wijnen, 2009: Een verkennend archeologisch inventariserend veldonderzoek door middel van boringen aan het Burgemeester Soest van Janbekeplein te Arcen, gemeente Arcen en Velden (L), (ARCrapporten 2009-75). Zijverden, W.K. van & J. De Moor, 2014: Het Groot Profielenboek, Fysische Geografie voor Archeologen, Leiden.

Websites: http://www.guuspauwels.nl/database2/arcen.html http://www.waterradmolens.nl/LimburgN/Arcen.htm https://historiek.net/korte-geschiedenis-van-bier-pils-biertje/134508/ https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR56152/1?&show-wti=false https://originals.dotkadata.com/#!1&extent%5Bdescription%5D=5944+Arcen%2C+Nederland&extent%5Bso uth%5D=51.45876029999999&extent%5Bwest%5D=6.166575799999999&extent%5Bnorth%5D=51.5078 033&extent%5Beast%5D=6.223645200000001&offset=36&id=156355 https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/archeologischeverwachtingskaart-maasdal-tussen-mook-en-eijsden https://www.ikme.nl/ikmekaart.html https://www.limburgs-landschap.nl/natuurgebied/wijmarsche-watermolen/ https://www.regionaalarchiefdordrecht.nl/topstukken/stapelrecht/ https://www.visitnoordlimburg.nl/nl/arcen https://www.voorouderslimburg.nl/kaarten.htm https://www.voorouderslimburg.nl/kaarten.htm

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 42 van 54

Lijst van figuren Figuur 1: Onderzoeksgebied weergegeven op topografische kaart (bron: Opentopo). ............................................ 6 Figuur 2: Archeologische gemeentelijke beleidskaart opgesteld door RAAP (Peeters 2015). ................................ 9 Figuur 3: Geomorfologische kaart met daarop het onderzoeksgebied aangegeven (Alterra 2008). .................... 16 Figuur 4: Geomorfogenetische kaart met daarop het onderzoeksgebied aangegeven (Isarin et al. 2015). ........ 16 Figuur 5: Bodemkundige kaart met daarop het onderzoeksgebied aangegeven (Alterra 2014). .......................... 18 Figuur 6: Onderzoeksgebied weergegeven op het AHN (bron: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/). ......... 20 Figuur 7: Onderzoeksgebied met archismeldingen en vondstmeldingen (bron: RCE/Archis3). ............................ 25 Figuur 8: AMK-terreinen in de omgeving van het onderzoeksgebied (bron: RCE/Archis3). ................................. 26 Figuur 9: De locaties van de aandachtsgebieden aangegeven op de topografische kaart (bron: OpenTopo). .. 28 Figuur 10: Reconstructie van de tweede fase van het poortgebouw ter plaatse van de Schanstoren (bron: Dorpsraad Arcen s.a., 9). ......................................................................................................................................................

29 Figuur 11: Noordelijk deel van het onderzoeksgebied weergeven op kadastrale minuut (1812-1833) (bron: Beeldbank RCE). ..................................................................................................................................................................... 31 Figuur 12: Zuidelijk deel van het onderzoeksgebied weergegeven op kadastrale minuut (1812-1833) (bron: Beeldbank RCE). ..................................................................................................................................................................... 32 Figuur 13: Het onderzoeksgebied weergegeven op verschillende historisch-topografische kaarten (bron: TopoTijdReis.nl)...................................................................................................................................................................... 33 Figuur 14: De archeologische verwachtingskaart voor het noorden van het plangebied (bron achtergrond: OpenTopo). ............................................................................................................................................................................. 37 Figuur 15: De archeologische verwachtingskaart voor het zuiden van het plangebied (bron achtergrond: OpenTopo).

............................................................................................................................................................................. 38

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 43 van 54

Bijlage 1.

Werkzaamheden binnen het onderzoeksgebied

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Hotel Roland

e Bo

Geoptimaliseerd Voorkeursalternatief

ren g sin los

in

ov Pr

Arcen

le cia g we 7 N2

Maasstraat

1

Harde kering met glas of zelfsluitende kering

Wellerveldweg

Maas

Primaire kering

Steeningschenweg

Legenda Boerenweg deels op nieuwe dijk

Harde kering met glas Boerenw

16.0

eg

Harde kering met coupure 10m

Harde kering demontabel op maaiveld

Brouwerij Hertog Jan Kruisweg

Maasstraat

Maatwerkoplossing wandelpad op dijk

Coupure

oprit

oprit

Dijk met onderhoudspad

uize

ekh

Bro

Dijk met onderhoudspad en afrit

g

rwe

Dijk met nieuwe weg en afrit

Kassen verwijderd

Inrichting en beplanting Maas Maasstraat

Vistrap

Bestaande bomen

Nieuwe hoge grond

Topografie Bestaand bos

Maas

Grasland Alt Arce Raadhuisplein

Water Schans La Tour Meuse Schanstoren

Regionale weg

rterb eek

De Schans

Rijweg

Lingsfo

P

Onverharde weg

Suggestie: parkeerplaatsen

Voetgangerspad

Kasteel

Vistrap

N Watermolen

Maas

klossing

27

1

Maasduinen

N g we le cia Pr ov in

200m

Schans

100m

Lommerbroe

0m

Pagina 45 van 54

Bijlage 2.

Archeologische verwachtingskaarten gemeente Venlo

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 46 van 54

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 47 van 54

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 48 van 54

Bijlage 3.

Archeologische Verwachtingskaart van het Maasdal

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 49 van 54

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 50 van 54

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 51 van 54

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 52 van 54

Bijlage 4.

Tranchotkaart van 1805

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Pagina 53 van 54

www.bodac.nl Bureauonderzoek Archeologie - A1023 HWBP te Arcen, gemeente Venlo

Your safety is our concern

www.bodac.nl