013 RC Bijlage 3 Zanders Second opinion ddc OGVO.pdf

Second opinion Doordecentralisatie Onderwijshuisvesting Venlo Gemeenschappelijke Medezeggenschapsraad OGVO 9 september 2021 Hans Visser Koen Reijnders

Agenda 1. Opdracht en Aanpak 2. Doelstellingen OGVO en Gemeente Venlo 3. Generieke beoordeling Position Paper en Business case 4. Specifieke beoordeling Position Paper en Business case

5. Conclusie en Advies 6. Vragen?

2

Opdracht ▪ Gemeente Venlo en OGVO (CvB, GMR en RvT) zijn gezamenlijk opdrachtgever.

▪ Zanders: externe, kritische sparringpartner voor objectief, onafhankelijk oordeel en advies. ▪ De opdracht bestaat uit twee delen: 1.

Gemeente en OGVO: Second opinion business case Doordecentralisatie Onderwijshuisv. Venlo.

2.

Gemeente: advies over (risico’s) garantstelling voor leningen van OGVO via Schatkistbankieren.

▪ Deze rapportage heeft betrekking op het eerste deel en is ook uitgangspunt voor deel twee.

3

Aanpak ▪ Ons oordeel in deze rapportage is gebaseerd op:

▪ Position paper ‘Doordecentralisatie 2.0 OGVO/Gemeente Venlo’ van 1 september 2021. ▪ Rekenmodel (in Excel) van 14 juni 2021. ▪ Alle andere aangeleverde informatie (zoals Doordecentralisatieovereenkomst met bijlagen). ▪ Ons oordeel is tot stand gekomen op basis van alle informatie, met speciale focus op de financiële beoordeling en de financiële impact van de risico’s en onzekerheden zoals opgenomen in de Position paper en het rekenmodel (=business case). 4 NB:

▪ De Doordecentralisatieovereenkomst (incl. bijlagen) is opgesteld onder begeleiding en beoordeling door Pels Rijcken Advocaten en notarissen.

Agenda 1. Opdracht en Aanpak 2. Doelstellingen OGVO en Gemeente Venlo 3. Generieke beoordeling Position Paper en Business case 4. Specifieke beoordeling Position Paper en Business case

5. Conclusie en Advies 6. Vragen?

5

De doelstellingen OGVO en gemeente Venlo op een rij Doelstellingen OGVO: ▪ Het realiseren van duurzame toekomstbestendige gebouwen voor nieuwe tijds onderwijs. ▪ Het perspectief van een sluitende meerjarenraming op basis van de voorliggende uitwerking. ▪ Voldoen aan de ratio’s van vermogens- en budgetbeheer en zorgen voor gezonde bedrijfsvoering. ▪ Een zorgvuldige verantwoording van de uitvoering van de DDC. ▪ Voldoen aan de eisen van het Ministerie van OCW voor het verstrekken van de lening. ▪ Recht doen aan ieders belangen. ▪ Herstel van datgene wat in het verleden nagelaten is. Doelstelling OGVO en gemeente Venlo: ▪ Gestalte geven aan een lange termijn partnership tussen partijen. ▪ Oog hebben voor ieders belangen en ieders financiële positie. ▪ Partijen weten waar ze inhoudelijk aan toe zijn en zien hun gezamenlijk belang. ▪ Financiële risico’s in beeld gebracht en afgedekt.

6

Nauwe samenwerking OGVO en gemeente Venlo ▪ De Position paper, het rekenmodel en de diverse documenten zijn vanuit het overleg en de nauwe samenwerking en afstemming tussen OGVO en de gemeente tot stand gekomen. ▪ Gemeente en OGVO trekken samen op, vanuit gezamenlijk doel en eigen rol en verantwoordelijkheid, om tot bestuurlijk goedgekeurde afspraken te komen. ▪ Het CvB van OGVO en de betrokken wethouder van de gemeente Venlo zijn periodiek geïnformeerd over de voortgang. NB ▪ ‘Om de huisvestingsplannen van OGVO betaalbaar waar te kunnen maken op basis van een juridische afgehechte overeenkomst, willen OGVO en de gemeente Venlo samen de huidige doordecentralisatiecontracten herzien en met een business case voor de komende 30 jaren een solide financiële basis leggen. Zo kunnen OGVO en de gemeente Venlo financiële risico’s beheersen en de ambitie voor toekomstbestendige gebouwen realiseren.’ (Position paper, pagina 6).

7

Agenda 1. Opdracht en Aanpak 2. Doelstellingen OGVO en Gemeente Venlo 3. Generieke beoordeling Position Paper en Business case 4. Specifieke beoordeling Position Paper en Business case

5. Conclusie en Advies 6. Vragen?

8

De aan ons gevraagde beoordeling 1.

Of de veronderstellingen, naar beste schatting van OGVO, niet onredelijk zijn en in geval van hypotheses deze aansluiten op het doel van de informatieverstrekking.

2.

Of de business case op een juiste wijze is gebaseerd op de veronderstellingen en de rekenkundig juistheid van de gehanteerde modellen.

3.

Of de business case op een juiste wijze is gepresenteerd en alle veronderstellingen van materieel belang toereikend zijn toegelicht met duidelijke vermelding of het schattingen of hypothese betreft.

4.

Of de business case is opgesteld op dezelfde basis als de jaarrekening, met toepassing van aanvaardbare grondslagen van waardering en resultaatbepaling;

5.

Of de business case acceptabel is met betrekking tot de wet- en regelgeving, in het bijzonder de Wet Voortgezet Onderwijs, artikel 76.

6.

Beoordeling van de uitgangspunten van de business case op realiteitsgehalte en of deze in lijn liggen met hetgeen gebruikelijk is.

7.

Het benoemen van mogelijke risico’s en eventuele adviezen daarbij.

8.

Een risicoprofiel/verschilanalyse maken van/tussen de huidige ING financiering vs Schatkistbankieren/Geïntegreerd middelen beheer.

9

Proces van het afgelopen half jaar ▪ In onze rol als sparing partner is een aantal keer tussentijds overleg geweest en hebben we feedback gegeven en suggesties gedaan op basis van de stand van zaken op dat moment. Tijdpad: ▪ 22 juni: aanlevering Position paper (en rekenmodel) door OGVO aan Zanders ▪ 2 juli: aanlevering Concept Second opinion door Zanders aan OGVO en gemeente

▪ 15 juli: bespreking Concept Second opinion met OGVO en gemeente ▪ N.a.v. bespreking Concept Second opinion is de Position paper herschreven door OGVO ▪ 1 september: ▪ bespreking rekenmodel door OGVO, gemeente en Zanders

▪ aanlevering herschreven Position paper (en rekenmodel) door OGVO aan Zanders ▪ Herziene Second opinion Zanders: ▪ 9 september: presentatie rapportage aan GMR (in beginsel definitief) ▪ 13 september: oplevering definitieve rapportage aan CvB

10

Beoordeling businesscase en position paper - Algemeen ▪ De volledige verantwoordelijkheid voor de gebouwen ligt na de doordecentralisatie in één hand: ▪ OGVO draagt de verantwoordelijkheid voor de eigen financiële positie. Dit stelt eisen aan het volgen en bewaken van de voortgang in de toekomst.

▪ Financieren via Schatkistbankieren onder garantstelling gemeente: ▪ Structureel lagere financieringslasten dan via commerciële bank. De businesscase is gebaseerd op en daarmee afhankelijk van de huidige lage rentestand. 11

▪ Essentiele voorwaarden realiseren financiering via schatkistbankieren: ▪ Bestuurlijke instemming door zowel OGVO als de gemeente met de doordecentralisatie. ▪ Instemmen met garantstelling door gemeente. ▪ Goedkeuring door OCW van leenfaciliteit voor OGVO. ▪ Position paper is een eigenstandig leesbaar stuk met logische structuur en onderbouwing. ▪ Aansluiting op begroting en meerjarenramingen.

Beoordeling businesscase en position paper – Business case Conclusie ▪ We hebben geen fouten kunnen vaststellen met (grote) impact op de uitkomsten. ▪ De uitkomsten van het model lijken in lijn met de aannames en uitgangspunten. ▪ Het model is alleen geschikt voor eenmalig gebruik voor het opstellen van de business case. Wij hebben een aantal observaties en suggesties voor modelmatige verbeteringen om tot een model te komen dat geschikt is voor het volgen en bewaken van de voortgang komende jaren: ▪ De structuur verbeteren door scheiding input, output en berekeningen. ▪ De herkomst van harde getallen aangeven (zoals de begroting) en controleerbaar maken. ▪ Op ogenschijnlijke output tabbladen zijn in enkele gevallen harde waardes opgenomen. ▪ De kasstromen van de investeringen direct laten aansluiten op de investeringsplanning. ▪ Naamgeving van sommige line-items is niet in lijn met de inhoud van de cellen ▪ Verwerking van het kasstroomoverzicht kan op een aantal punten verbeterd worden Met het aanbrengen van de verbeteringen wordt het model minder foutgevoelig, transparanter en beter controleerbaar. Deze observaties maken ook dat het model foutgevoeliger, minder transparant en minder controleerbaar is, hierdoor kunnen wij geen harde uitspraken over de uitkomsten van het model doen.

12

Beoordeling businesscase en position paper – Risico’s De Business case heeft een aantal inherente onzekerheden en risico’s. In de Position paper zijn de belangrijkste risico’s aangegeven en de impact daarvan geduid.

▪ Teruglopende leerlingenaantallen (‘krimp’): ▪ Behoudender (voorzichtiger) dan de DUO ramingen ▪ Relatie met bekostiging en personele formatie aangegeven ▪ Personele formatie: ▪ Ontwikkeling in relatie en balans met werkelijke ontwikkeling leerlingenaantallen ▪ Investeringen: ▪ Normatieve omvang van € 40 miljoen (incl. tijdelijke huisvesting en risicobudget) ▪ Bij eventuele overschrijdingen businesscase herijken NB ▪ De door OGVO verstrekte informatie geeft volgens de Inspectie een goed beeld van de wijze waarop de financiële gevolgen van de krimp van het aantal leerlingen wordt ondervangen. ▪ Beoordeling OCW kan tot aanpassing en herijking (en herbeoordeling) businesscase leiden.

13

Beoordeling businesscase en position paper – Financiële positie ▪ Financiële beoordeling (m.b.v. grafieken ontwikkeling t/m 2053) ▪ Hoogte en ontwikkeling financiële ratio’s. ▪ Inzet en ontwikkeling reserve. ▪ Vergoeding gemeente voor kapitaallasten. ▪ Conclusies: ▪ Financiële positie voldoende (met uitleg). ▪ Bestemmingsreserve en latente voorziening huisvesting conform doelstelling ingezet. ▪ Vergoeding gemeente dekkend voor kapitaallasten (rente+aflossing). NB ▪ De bestaande bestemmingsreserve huisvesting is ‘omgezet’ naar een bestemmingsreserve en een latente voorziening huisvesting. Op deze wijze wordt de oorspronkelijk inbreng van OGVO en respectievelijk de gemeente en de inzet daarvan inzichtelijk gemaakt.

14

Financiële resultaten en ratio’s

15

▪ Solvabiliteit 2023-2030 onder norm (OCW: ‘comply or explain’). Daarna herstel en boven norm vanaf 2035. ▪ Rentabiliteit onder norm tot 2037 (boete ING, afwaardering gebouwen, kosten hoger) en herstelt daarna. ▪ Liquiditeit loopt terug tot 2029 (afname liquide middelen). Daarna boven de norm. ▪ Weerstandsvermogen structureel (ruim) boven de norm. NB Horizon beoordeling OCW (2030) korter dan businesscase (2050). Rentabiliteit en solvabiliteit hebben een directe relatie.

Inzet reserve en dekkende bijdrage huisvesting gemeente

16

▪ De bestemmingsreserve HV wordt ingezet. ▪ Overschotten/tekorten op de kapitaalslasten komen ten gunste/ten laste van de bestemmingsreserve en voorziening. ▪ Algemene reserve (buffervermogen) groeit.

▪ Vergoeding gemeente dekt rente en aflossing. ▪ Cumulatief overschot na 30 jaar: ▪ Kapitaallasten: € 1,2 miljoen ▪ Kasstroom: € 4,5 miljoen ▪ Overschot ingezet voor onderwijshuisvesting

Beoordeling businesscase en position paper - Inspectie ▪ Verbetertrajecten OGVO vanuit Zelfevaluaties en Herstelopdracht Inspectie van Onderwijs: ▪ ‘Beleidsrijker’ meerjarenbegroting met aandacht voor risico’s en toekomst verwachtingen. ▪ Versteviging afdeling financiën door (onder meer) de controller op een onafhankelijke positie te zetten ten opzichte van de afdeling financiën. ▪ Opzetten strategisch huisvestingsplan en vertaling financiële effecten in de begroting. ▪ Voldoende consistentie tussen de geraamde jaarlijkse financiële resultaten en het effect daarvan op het verloop van het eigen vermogen. NB 17 ▪ De Inspectie ziet de koppeling tussen beleid en financiën ('beleidsrijk begroten’) en de schooleigen prestatie-indicatoren voor de komende periode als een uitdaging. ▪ De accountant is positief over de stappen die OGVO zet op het gebied van de interne beheersing en is van mening dat dit bijdraagt aan de verdere professionalisering van de organisatie. ▪ De basis is meer op orde gekomen en de (noodzakelijke) voorwaarden voor het ‘in control’ zijn en blijven van de onzekere ontwikkeling van de eigen financiële exploitatie zijn geschapen. ▪ De voorziene krimp in de leerlingenaantallen en de gevolgen daarvan voor de bekostiging vraagt ook grote flexibiliteit van de organisatie.

Agenda 1. Opdracht en Aanpak 2. Doelstellingen OGVO en Gemeente Venlo 3. Generieke beoordeling Position Paper en Business case 4. Specifieke beoordeling Position Paper en Business case

5. Conclusie en Advies 6. Vragen?

18

Afgegeven beoordeling 1: Of de veronderstellingen, naar beste schatting van OGVO, niet onredelijk zijn en in geval van hypotheses deze aansluiten op het doel van de informatieverstrekking. De aan de businesscase ten grondslag liggende veronderstellingen sluiten aan bij de begroting en meerjarenraming, en zijn onderbouwd op basis van de geldende beleidsuitgangspunten en ramingen.

19

Afgegeven beoordeling 2: Of de business case op een juiste wijze is gebaseerd op de veronderstellingen en de rekenkundig juistheid van de gehanteerde modellen. Het model is voor eenmalig gebruik en niet structureel van aard, dit heeft consequenties voor onder andere de controleerbaarheid van het model. Op hoofdlijnen lijkt het model het juiste resultaat te genereren.

We hebben geen modelmatige afwijkingen gevonden die voor andere conclusies zouden zorgen. 20

Afgegeven beoordeling 3: Of de business case op een juiste wijze is gepresenteerd en alle veronderstellingen van materieel belang toereikend zijn toegelicht met duidelijke vermelding of het schattingen of hypothese betreft. Wij beoordelen de business case als voldoende basis voor de voorgenomen bestuurlijke besluitvorming. De veronderstellingen van materieel belang zijn toegelicht en de impact daarvan is met behulp van onder meer een gevoeligheidsanalyses en de risicoparagraaf toegelicht. De door OGVO geïdentificeerde onzekerheden vragen om regelmatig actualiseren van de gevoeligheidsanalyses en de risicoparagraaf. Het is van belang dat de investeringsplanning verder uitgewerkt wordt om de effecten van de daadwerkelijke investeringen te zien op de financiële positie van OGVO. Het is ook aan te raden financiering aan te trekken op basis van een meerjarenbegroting die gebaseerd is op de daadwerkelijke investeringsopgave.

21

Afgegeven beoordeling 4: Of de business case is opgesteld op dezelfde basis als de jaarrekening, met toepassing van aanvaardbare grondslagen van waardering en resultaatbepaling. Uit de besprekingen en toelichting van OGVO op onze vragen krijgen wij de stellige indruk dat dit inderdaad het geval is. Zo is de aanpassing van de afschrijvingstermijnen van de gebouwen in directe afstemming en met instemming van de accountant tot stand gekomen. NB In het accountantsverslag 2020 staat het volgende: ‘Ook is in meerjarenperspectief rekening gehouden met extra afschrijvingen als gevolg van nieuwbouw en renovatie doordat in de jaarrekening is een schattingswijziging doorgevoerd en is de afschrijvingstermijn van de gebouwen terug gebracht van 50 naar 40 jaar.’

22

Afgegeven beoordeling 5: De business case acceptabel is met betrekking tot de wet- en regelgeving, in het bijzonder de Wet Voortgezet Onderwijs, artikel 76. Zoals aangegeven in onze opdrachtformulering beschikt ons bureau niet over de daarvoor vereiste juridische kennis en expertise om hierover een oordeel te geven. Pels Rijken heeft de gemeente Venlo en OGVO voorzien van de benodigd juridische kennis en advies bij het opstellen van de Doordecentralisatieovereenkomst en de daarbij behorende bijlagen. De stukken van Pels Rijken zijn naar wij begrepen hebben gecheckt en beoordeeld door de juridische dienst van de gemeente Venlo. Ons inziens is de vereiste juridische kennis en expertise daarmee geborgd.

23

Afgegeven beoordeling 6: Beoordeling van de uitgangspunten van de business case op realiteitsgehalte en of deze in lijn liggen met hetgeen gebruikelijk is. De uitgangspunten sluiten aan op en komen voort uit bestaand beleid en daarbij behorende ramingen zoals ook opgenomen in de begroting en de meerjarenramingen. De uitgangspunten en gehanteerde ramingen zijn gebaseerd op geldende inzichten en kwalificeren daarmee als realistisch en bruikbaar voor de voorliggende businesscase. 24

NB Wij stellen vanuit onze eigen adviespraktijk businesscases op die (wel) voldoen aan de toetsingsnormen van geldgevers of andere gremia die essentieel zijn voor het realiseren van de financierbaarheid (zoals het ministerie van OCW) om de kans op een positief oordeel zo groot mogelijk te maken.

Afgegeven beoordeling 7: Het benoemen van mogelijke risico’s en eventuele adviezen daarbij. De Position paper bevat een Gevoeligheidsanalyse en Risicoparagraaf waarmee inzicht wordt gegeven in: ▪ Realistische scenario’s en risico’s. ▪ Aard en richting van de (financiële) gevolgen. ▪ (Mitigerende) maatregelen. 25

Ons advies is om: ▪ De gevoeligheidsanalyse en risicoparagraaf regelmatig actualiseren. ▪ In ieder geval de gevoeligheidsanalyse en risicoparagraaf actualiseren bij het opstellen van de begroting en zoveel eerder als noodzakelijk geacht op basis van nieuwe informatie of inzichten.

Afgegeven beoordeling 8: Een risicoprofiel/verschilanalyse maken van/tussen de huidige ING financiering vs Schatkistbankieren/Geïntegreerd middelen beheer. De twee belangrijkste verschillen tussen financiering bij ING als huidige financier (of commerciële alternatieven) en schatkistbankieren: ▪ In de schatkist is de rente voor creditsaldi 0%, bij commerciële banken is deze negatief ▪ De rente voor een lening in de schatkist is aanzienlijk lager dan bij een commerciële bank Relevant bij de overgang van ING naar schatkistbankieren in het kader van de business case: ▪ In de Position paper wordt aangegeven dat de ‘boete’ (agio) voor afkoop van de lening bij ING € 1 miljoen bedraagt. Wij hebben hierover destijds contact gehad met OGVO en het voorstel van ING voor aflossing inclusief de boete beoordeeld. De afkoop moet nog plaatsvinden, wijzigende marktrente ten opzichte van het moment van berekening van de € 1 miljoen agio heeft nog invloed op het exacte bedrag. ▪ Wij beoordelen de ‘boete’ als gunstig. De berekening van de boete is tegen een hogere rente gebeurd dan de verwachte herfinancieringsrente via het Schatkistbankieren. Dat betekent dat de verwachting is dat de boete meer dan terugverdiend wordt.

26

Agenda 1. Opdracht en Aanpak 2. Doelstellingen OGVO en Gemeente Venlo 3. Generieke beoordeling Position Paper en Business case 4. Specifieke beoordeling Position Paper en Business case

5. Conclusie en Advies 6. Vragen?

27

Conclusie OGVO – First opinion ▪ ‘De meerjarenprognose toont aan dat OGVO in staat is een voldoende solide basis te behouden, waarbij oog is voor eventuele risico’s die zich kunnen voordoen.’ (Position paper OGVO, pagina 5) ▪ ‘In de businesscase wordt een scenario uitgewerkt op basis van de beste kennis op dit moment. De toekomst zal zeker anders worden. Gemeente Venlo en OGVO hebben in de doordecentralisatieovereenkomst afgesproken op basis van partnership nadere afspraken te maken als de omstandigheden qua uitwerking dit noodzakelijk maken.’ (Position paper OGVO, pagina 23) Zanders – Second opinion ▪ Wij beoordelen de business case als voldoende basis voor de voorgenomen bestuurlijke besluitvorming. ▪ Belangrijke onzekerheden door OGVO (h)erkend en benoemd, impact van alternatieve scenario’s verkend, afhankelijkheden geduid en (mitigerende) maatregelen geformuleerd. ▪ Voorliggende BC is, met inachtneming van de afhankelijkheid van de vereiste definitieve goedkeuring van OCW voor een leenfaciliteit bij schatkistbankieren, voldoende als basis voor bestuurlijke besluitvorming. ▪ OGVO en de gemeente Venlo zullen vanuit eigen rol en verantwoordelijkheid de voortgang, mede op basis van de Doordecentralisatieovereenkomst, volgen en bewaken.

28

Advies invulling financieringsbehoefte ▪ ‘Het financieringsplan is een afgeleide van het investeringsplan en zal wijzigen bij wijzigingen in het investeringsplan.’ (Position paper pagina 42) ▪ De daadwerkelijke structurering van de financiering bepalen zodat het investeringsschema in meer detail bekend is en hier geen (grote) wijzigingen meer in kunnen optreden. Deze zekere investeringsplanning kan verwerkt worden in de business case/meerjarenbegroting en op basis van de financieringsbehoefte die daaruit volgt samen met de rentestand van het moment kan de meest passende structuur van de financiering bepaald worden. ▪ Daarbij onderscheid maken in herfinanciering lening ING, aanvullende financiering en inzet RC faciliteit. ▪ Financiering investering 2040 voorlopig buiten beschouwing laten. ▪ Financieringsbehoefte invullen met meerdere leningen en meerdere looptijden om het risico van voortijdige aflossing (afkoop) te beperken.

29

Agenda 1. Opdracht en Aanpak 2. Doelstellingen OGVO en Gemeente Venlo 3. Generieke beoordeling Position Paper en Business case 4. Specifieke beoordeling Position Paper en Business case

5. Conclusie en Advies 6. Vragen?

30

Vragen?

31