003 RN bijl1 Beleidskader Maatschappelijk Domein.pdf

Bovendien gaat het niet alleen om de lichamelijke kanten van gezondheid, maar ook om het vermogen je aan te passen, welbevinden, eigen regie, veerkracht, participatie en zingeving. Dit kunnen we bereiken door professionals te leren hoe zij nog beter aansluiten op wat mensen (nog) wel kunnen en wat voor hen in het leven belangrijk is. Dit gedachtegoed daagt professionals uit om breder te kijken dan hun eigen expertisegebied. Juist door het inzetten van interventies buiten het gezondheidsdomein kunnen we gezondheidswinst boeken. Interventies op het gebied van bijvoorbeeld schuldhulpverlening of arbeidsbemiddeling zijn soms een beter startpunt voor het verbeteren van de gezondheid dan een aanpak die zich alleen richt op een gezondere leefstijl. Herijking gezondheidsbeleid Voorafgaand aan de bepaling van de speerpunten in het gezondheidsbeleid 2017-2020, is een zeer uitvoerige beleidsvoorbereiding gehanteerd, met o.a. een dialoog met het maatschappelijk veld en een brede bevolkingspeiling. Daarnaast is een analyse van alle beschikbare cijfers gedaan in 2016, zoals verwoord in het rapport ‘de staat van de gezondheid’ in Venlo (2016). Het beleid is in 2019 positief geëvalueerd en in september 2019 per raadsinformatiebrief gedeeld.

Gelet op het bovenstaande, en op de ambitie tot een brede inbedding van gezondheidsbeleid, hebben we ervoor gekozen om voor de komende beleidsperiode géén separate beleidsnota op te stellen, maar deze integraal mee te nemen in dit beleidskader. Gezondheid breed op de agenda dus. We continueren de uitgangspunten van het vorige beleid en bouwen verder op de huidige speerpunten voor jeugd en ouderen. Daarnaast gaan we nog méér de verbreding met andere thema’s rond het maatschappelijk domein leggen, zoals de accenten in hoofdstuk 4.

Vier op Venlo 2021-2025 | 44

Uitvoering * Na vaststelling van dit beleidskader zal de uitvoering van het komende gezondheidsbeleid worden voorbereid. Deels zal dit gebeuren via het opstellen van een preventieakkoord. Daarmee werken we structureel verder aan thema’s als Rookvrije Generatie en de aanpak van overgewicht (brede benadering van kind en gezin vanuit positieve gezondheid, waar o.a. leestijlthema’s als voeding, drinken en bewegen aandacht krijgen. * In nauwe samenwerking met de Venlo.Fit sportvisie blijven we intensief inzetten op het in beweging krijgen en houden van jong en oud. Vooral voor wie bewegen geen vanzelfsprekendheid is en waar een extra steuntje in de rug nodig heeft staan we klaar. * We zetten voor de jeugd intensief in op de implementatie van het concept ‘de Gezonde Basisscholen van de Toekomst’, omdat we zien, en is aangetoond dat deze benadering veel positieve effecten heeft voor o.a. kinderen, ouders, school en wijk. * Uitvoering van ambities op gebied van Eenzaamheid en Dementie werken we uit in samenwerking met Incluzio / sociale basis en de partners die hierbij betrokken zijn. * De gemeentelijke rol in de uitwerking van innovatieve en preventie interventies zal nog moeten plaatsvinden. Recente voorbeelden zijn: • • • •

Keer Diabetes 2 Om Regionale aanpak Valpreventie: Stevig Staan Omgevingswet (benutten van kansen in visie en plan --> health in all policies) Armoede en gezondheid (o.a. via de voedselagenda

* In het kader van de monitoringsplicht in de Wpg blijven we de meest recente cijfers monitoren, zoals de GGD Gezondheidsmonitor jeugd 2019 en verkennen we de effecten en aanpak van de coronacrisis m.b.t. gezondheid. Financiering Het lokaal gezondheidsbeleid 2021 – 2025 maakt integraal onderdeel uit van dit beleidskader en zal met budget voor dit beleidskader worden uitgewerkt tot een uitvoeringsplan. Structurele financiering voor de uitvoering zal via de begrotingsbehandeling eind 2022 aan de gemeenteraad worden voorgelegd. Daarnaast zetten we bij het rijk aangevraagde middelen voor een lokaal preventieakkoord in.

45 | Vier op Venlo 2021-2025

BIJLAGE 4: ACCENT 1: DE VENLOSE VOEDSELAGENDA Waarom dit accent? Voeding verbindt mensen en culturen; eten is bij uitstek een sociale activiteit. Het is overal om ons heen en onmisbaar. Het is daarmee diepgeworteld in onze fysieke én sociale leefwereld. De impact op mens en maatschappij is zeer groot en lijkt enkel toe te nemen. Ook de relatie die onze stad en de (gezondste) regio heeft met voedsel, is meer dan alleen gebaseerd op consumptie en productie. Het dient allerlei sociale doelen en positieve waarden die we met deze agenda kunnen versterken. De kracht van voeding Een samenleving die de positieve kracht van voeding benut is vitaler. Die kracht kent vele gezichten. Voedselfestivals verrijken het culturele karakter van de stad en steeds meer bedrijven verkennen samen baanbrekende voedselinnovaties op de Greenport campus, voor zowel bedrijfsleven als inwoners. In onze wijken vinden ondernemende bewoners elkaar wekelijks rond het thema: samen koken in het dorpshuis of vereniging, moestuinieren, of vrijwilligerswerk bij de voedselbank. Op al deze manieren zijn we gebaat bij het samen genieten van goede voeding. Desondanks vormt onze voedselomgeving en eetgewoonte anno 2021 een risico voor onze volksgezondheid, zoals in de figuur hieronder te zien is.

Vanzelfsprekend is dus de inzet van voeding voor een vitale manier van leven en voor de aanpak van overgewicht en welvaartsziekten.

Figuur 1 ongezonde voeding belangrijke determinant van (ervaren) ongezondheid en sterfte

Wat willen we gaan doen? We werken toe naar een brede, sociale benadering van voeding. We stellen voeding centraal in een, inclusieve agenda, die sociale kansen van voedsel bundelt. De vele bestaande initiatieven vormen de basis die we verder versterken. Als gemeente willen wij die initiatieven verder stimuleren en ‘voeden’ via een platform. We willen eraan bijdragen dat nieuwe initiatieven gemakkelijker van de grond kunnen komen en elkaar weten te vinden. Als beleidsambitie kan de ‘Venlose voedselagenda’ worden samengesteld via een aantal ingrediënten (of: pijlers), die invulling geven aan verschillende beleidsambities.

Vier op Venlo 2021-2025 | 46

Pijler 1: Een gezonde(re) en uitnodigende voedselomgeving voor onze kinderen Kinderen leren over wat voeding is, waar het vandaan komt en een voedselomgeving die uitnodigt tot het maken van evenwichtige gezonde(re) keuzes. (zie kader met praktijkvoorbeeld) Voorbeelden: fysieke voedselomgeving in- en rond scholen, belevingsgerichte praktijkeducatie, gezonde basisschool van de toekomst, “De gemeente zou zich kunnen inzetten voor gezond eten op scholen en dat er niet vlakbij school ongezonde snacks te halen zijn…. Ook kunnen ouderen gestimuleerd worden om meer gezond te eten” (Rapport Opiniepeilers blz. 48) Praktijkvoorbeeld: de Gezonde Basisschool van de Toekomst Dit programma biedt een gestructureerd dagritme voor kinderen op de basisschool met voldoende onderwijstijd, sport, bewegen, spelen en aandacht voor gezonde voeding, waardoor zij een betere fysieke, emotionele en intellectuele groei doormaken. Bewezen is dat het dergelijk dagritme meer rust brengt en bijdraagt aan een verbetering van het cognitief presteren en of zo stress bij zowel kinderen als ouders weggenomen wordt. Het programma investeert extra in kinderen met achterstanden. Het gezamenlijk nuttigen van een gezonde schoollunch inclusief educatie over voeding is een centraal onderdeel in de aanpak.

Pijler 2: Goede voeding haalbaar en betaalbaar voor elke Venlonaar (armoedebeleid) Toegang tot (en kennis over) goed voedsel is niet altijd vanzelfsprekend. Zo heeft armoede een grote invloed op voeding. Voeding zou voor iedereen laagdrempelig en betaalbaar moeten zijn. Of je arm of rijk bent, zou niet de keuze van je voedsel mogen bepalen. Ook dat is sociale inclusiviteit. Praktijkvoorbeeld: In diverse gemeenten werken voedselbanken samen met scholen, ggd en bedrijfsleven aan een beter aanbod op maat, scholing en minder voedselverspilling. Dit doen ze o.a. door smakelijke en eenvoudige recepttips - in diverse talen - en bijbehorende lokale, zelf verbouwde versproducten toe te voegen. Tevens een (gratis) kookworkshop van een bekende kok, voor wie dat wil. Pijler 3: Duurzame en lokaal geproduceerde voeding Voorbeelden: voedselbos Velden, Stadstuinderij, buurtmoestuinen, schooltuinen op het Venlose basisonderwijs. Pijler 4: Voedsel verbindt: Eten als middel voor sociale participatie & ontmoeting in de buurt In ons streven naar laagdrempelige en aantrekkelijke ontmoetingsplekken, zijn activiteiten rond voeding een katalysator. In de aanpak van eenzaamheid en isolement een beschermende factor. Voorbeelden: stadslandbouwprojecten, kookgroepen in de buurt, wijkakkoorden m.b.t. voedsel, “Velen zijn ook enthousiast over sport, beweging en een gezond eetpatroon.

Als hier in de wijk aandacht voor zou zijn, dan zou de helft van de respondenten wel mee willen doen” (Rapport Opiniepeilers blz. 20)

47 | Vier op Venlo 2021-2025

Pijler 5: Voeding als medicijn inzetten binnen bewezen effectieve interventies In deze benadering is voeding – samen met aspecten als beweging, mentale coaching, slaapritme en bestaanszekerheid - een onmisbaar onderdeel van een integrale en op het individu gerichte benadering. Deze benadering zet in op een aantoonbare, duurzame leefstijlverbetering en daarmee grotere levenskwaliteit, minder zorgbehoefte en meer participatie. Voorbeelden: o.a. interventie Keer Diabetes 2 Om, “laat voedsel uw medicijn zijn” (Hyppocrates) Receptenboek Voeding Gemeente Venlo participeert sinds 2017 in een landelijk kennisnetwerk onder de noemer Voedsel op de stedelijke agenda. Eén van de opgeleverde resultaten is dit receptenboek met verhalen en voorbeelden van lokale oplossingen voor voedseluitdagingen. Er zitten tal van ‘kant en klare ’initiatieven bij die bijdragen aan diverse van bovenstaande pijlers.

Vier op Venlo 2021-2025 | 48

BIJLAGE 5: TOELICHTING SCHOLINGSOFFENSIEF Met het scholingsoffensief willen we bijdragen aan de veerkracht en zelf- en samenredzaamheid van iedere Venlonaar. Er wordt hiermee niet alleen geïnvesteerd in kennis en een verbeterde (arbeidsmarkt)positie, maar ook in preventie en sociale cohesie, door het stimuleren van onderlinge verbinding. Een goed sociaal netwerk is immers één van de belangrijkste voorspellers voor een lang en gezond leven; het draagt bij aan het tegengaan van eenzaamheid, onderling begrip wordt vergroot, en daarmee ook de sociale veiligheid. We zien voor ons dat er een groot aantal uiteenlopende thema’s aan bod kunnen komen. Niet alleen bepaald vanuit de overheidsagenda’s, maar ook uit waar de samenleving behoefte aan geeft te hebben. Niet alleen formeel kwalificerend en diploma- en schools-gericht, maar ook creatief vormend, recreatief en/of intergenerationeel verbindend en gericht op aanpalende beleidsdoelen. Naast taalscholing valt bijvoorbeeld ook een cursus moestuinieren of groepswandelen bijvoorbeeld prima als mogelijke uitingsvorm. Met de Venlo.fit sportvisie hebben we al een breed aantal mogelijkheden voor jong en oud, gericht op beleving en naar ieders vermogen en wensen. Samen leren en samen doen zijn een uitgangspunt, waar mogelijk zoveel mogelijk in elkaars fysieke nabijheid.

Met een goede opbouw, samengesteld uit en op de diversiteit die de Venlose samenlevingen kenmerken, biedt het scholingsoffensief als concept een platform voor zowel individuele als maatschappelijke ontwikkeling. Uiteraard doet de gemeente dit niet alleen, het draait juist om samen.De rol van de gemeente zal grotendeels bestaan in het aanjagen en faciliteren, maar uiteraard zal in de uitwerking van dit concept verbinding met zowel het maatschappelijk middenveld, het onderwijs- en educatie-veld en andere actoren worden gezocht. Niet alleen in het uitvoeren, ook in het mede-mogelijk maken (financieren). We zien hierin een goede parasol om de doelstellingen van Fier op Venlo te helpen realiseren: het scholingsoffensief verbindt mensen en doelgroepen (men leert elkaar kennen, bevordert inburgering en integratie), het daagt uit (vitaliteit), fundeert sociale cohesie en van daaruit meer sociale veiligheid en weerbaarheid en versterkt competenties die nodig zijn in de komende uitdagingen voor zowel samenleving als economie.

49 | Vier op Venlo 2021-2025

Ook valt de agenda voor het scholingsoffensief te verbinden aan de andere speerpunten die we in dit beleidskader voorstaan: zo speelt gezondheid in de breedste zin van het woord een belangrijke rol, met (praktijk)lessen over bijvoorbeeld gezonde voeding en stoppen met roken, maar ook cursussen over het creëren en behouden van een goede mentale gezondheid. M Het scholingsoffensief zien we daarmee als een gezamenlijke focus en inspanning om Venlonaren te helpen verbinden en zich verder te ontwikkelen. Mede ingegeven door de wetenschap dat vitaliteit en educatie bijdraagt aan een betere gezondheidsbeleving en mede-hoeksteen kan zijn voor een samenleving die als voedend wordt ervaren. De preventieve werking ervan op de lange termijn is evident. Waar doelstelling is dat het offensief bijdraagt aan de verbindingen tussen inwoners, is ook de onderkenning van diversiteit en gelijkwaardigheid belangrijk: mensen met gedeelde interesses maar wellicht verschillende competenties vinden elkaar in de leeromgeving (zeker niet per se altijd het klaslokaal), en kunnen elkaar vervolgens helpen en ondersteunen waar dat nodig is. Die verbinding tussen diverse mensen en groepen is niet vanzelfsprekend, dat vraagt om ‘passend onderwijs’ en gevoel voor diversiteit en gelijkwaardigheid.

Vier op Venlo 2021-2025 | 50

BIJLAGE 6: DEFINITIE EN INZET ROLLEN GEMEENTE VENLO Ter ordening en inspiratie van hoe we in ons maatschappelijk beleid de verschillende rollen kunnen definiëren en inzetten, maken we allereerst het onderscheid tussen het publieke domein en het openbare (sociale) domein. In het publieke domein zijn vooral de overheid en maatschappelijke organisaties ‘in the lead’, terwijl in het openbare domein burgers in de stad, de dorpen, de wijken de initiatiefnemer zijn voor het werken aan een leefbare gemeenschap. In schema kan dit als volgt worden weergegeven:

Type 1 omvat de processen en ontwikkelingen waarbij de burgers de leidende actoren zijn. Bij deze processen hebben overheid en maatschappelijke organisaties geen rol. Denk aan de buurtbarbecue, het straatfeest, burenhulp, informele zorg enzovoort. Bij type 2 zijn eveneens de burgers aan zet, maar spelen overheid en maatschappelijke organisaties een ondersteunende rol. Denk hierbij aan het opzetten van dagvoorzieningen, eetpunten, buurthuizen ,verduurzaming van de omgeving, enzovoort. Type 1 en 2 vormen samen het openbare domein. Alle processen in typen 1 en 2 spelen zich af in de leefwereld van de burgers die met elkaar een gemeenschap vormen. Dit is het openbare domein van de samenleving. De zelfsturing hierin is communicatief van aard, vindt plaats tussen burgers onderling, eventueel ondersteund door overheid of maatschappelijke organisaties en is gericht op overeenstemming: “Wie het beter weet, mag het zeggen en is niet de baas” zou een slogan kunnen zijn bij deze vorm van communicatie.

51 | Vier op Venlo 2021-2025

Type 3 omvat processen en ontwikkelingen waarvoor de overheid verantwoordelijkheid draagt en waar burgers via interactief bestuur worden betrokken bij vormgeving van de inhoud (participatie). Denk aan ruimtelijke ordening, stadsontwikkeling enzovoort. Communicatie met burgers is gericht op resultaat. Type 4 tenslotte omvat processen waar de overheid exclusief verantwoordelijk voor is. En waar zelfs sprake is van ‘gelegitimeerd autoritair handelen’ door de overheid. Denk aan diverse wetgevingen en de handhaving daarvan (veiligheid). Typen 3 en 4 vormen samen het publieke domein. Processen spelen zich af in de systeemwereld van de overheid, waar door middel van interactief bestuur de burger wordt betrokken in het overheidshandelen. De communicatie met de burger is gericht op resultaat. Nadere toelichting Waar de benadering van focus op de eigen verantwoordelijkheid van de burger en de inwoner primair stoelt op de gedachte dat de overheid het niet meer alleen kan doen en betalen, zal de uit die oriëntatie voortvloeiende interactie vaak paradoxaal blijken: communicatie beperkt zich vaak tot voorlichting en burgers zijn vaak het sluitstuk van een veranderingsproces.

Interacties beperken zich vanuit de overheid veelal tot aan de samenleving gevraagde bijdragen op overheidsinitiatieven: er wordt niet zozeer samen beleid gemaakt, maar de samenleving en burgers wordt gevraagd een bijdrage te leveren aan overheidsbeleid. Een meer op gelijkwaardigheid en rolzuiverheid geënte oriëntatie voor het openbare domein, kenmerkt zich door een oriëntatie op de driehoek burgers-overheid-maatschappelijke organisaties die burgers de ruimte geeft om autonoom na te denken over de toekomst van hun eigen leefomgeving, wijk of dorp, en om deze ‘dromen’ te vertalen in plannen, manieren van omgaan met elkaar. De rol van de overheid verschuift van bepalend naar faciliterend, soms ondersteunend, soms regisserend. Belangrijk hierbij is wel dat deze oriëntatie van alle betrokkenen ook vraagt om opoffering: belangeloze inzet van iedereen om te werken aan een meer leefbare samenleving. Het geloof in een door de overheid maakbare samenleving is niet meer. Daarentegen zien we misschien wel eerder het tegenovergestelde: hoewel de overheid steeds luider het actieve burgerschap promoot, is er in de praktijk (ook) vaak sprake van onverschilligheid, controle of overname.

Onverschilligheid uit zich in het ontlopen van verantwoordelijkheid, in het gebrek aan erkenning van nieuwe ontwikkelingen, of in het niet zien van bijdragen van de bijdragen die burgers leveren aan de leefbaarheid in dorp en wijk. Controle blijkt uit het strikt vasthouden aan procedures in plaats van voor de inhoud te gaan, of uit het (op voorhand) miskennen van zelfstandigheid van de actieve burgers. Te veel controle is een gevolg van het gebrek aan vertrouwen in de burgers. Overname (door de overheid) van initiatieven die burgers bedacht hebben, tast de autonomie van de initiatiefnemers aan. Ook het bepalen van wat goed is voor individuele burgers valt onder de neiging van de overheid om de zeggenschap van burgers over te nemen. Vier op Venlo 2021-2025 | 52

Om deze vormen van – ook binnen het maatschappelijk domein herkenbare – verwijdering tussen overheid en burgers op te lossen, dienen medewerkers van de overheid nieuwe competenties aan te leren: betrokkenheid, flexibiliteit en zo veel mogelijk ‘loslaten’. Het gaat daarbij niet alleen om technische competenties, maar vooral ook om het dichten van de emotionele kloof die tussen overheid en burgers is gegroeid. Terugwinnen van het vertrouwen dus. Dit geldt overigens niet alleen de overheid maar ook het handelen van professionals van maatschappelijke organisaties. Door zo’n nieuwe balans in nabijheid en afstand, wordt zelfsturing versterkt: beide partijen respecteren elkaar zonder elkaars verantwoordelijkheid over te nemen. Burgers groeien in hun zelfsturende rol, maar doen dat altijd in communicatie met anderen. Zelfsturing is dan ook een sociale activiteit, je doet het niet alleen maar samen met anderen. Waar bovenstaande mogelijk te abstract en academisch overkomt, zijn de lessen die we als samenlevingen momenteel aan het leren zijn wellicht duidelijker: • De toeslagenaffaire maakt pijnlijk duidelijk hoe een op risicobeheersing en controle doorgeschoten overheid haar legitimiteit geweld aandoet, doordat er te weinig oog is voor uitwassen, menselijke maat en redelijkheid.

Vrijwel alle betrokkenen, van ambtenarij tot politici, hebben binnen de kaders van wet- en regelgeving gehandeld (en dus vanuit oogpunt van rechtmatigheid niks verkeerd gedaan), maar de publieke verontwaardiging over de effecten van dit handelen en de onderkenning van de onjuistheid daarvan middel het aftreden van kabinet Rutte 3, tonen aan hoe de overheid op dit thema niet met de leefwereld van inwoners in verbinding stond • De huidige corona-crisis maakt duidelijk dat enerzijds van de overheid in het publieke domein krachtig en (pro-)actief handelen wordt verlangd, maar ook op hoe weinig gezag en vertrouwen diezelfde overheid inmiddels kan rekenen: de vele uitwassen van complotdenkers en rellen lijken symptomatisch voor samenlevingen waarin overheid en inwoners minder op elkaar verbonden zijn.

53 | Vier op Venlo 2021-2025

Vier op Venlo 2021-2025 | 54