Raadsvoorstel beleidskader Participatie Velsen 2022-2026

GEMEENTE VELSEN

Raadsvoorstel Onderwerp: Beleidskader Participatie Velsen 2022-2026 Datum collegevergadering Zaaknummer Portefeuillehouder(s)

12 oktober 2021

Ambtenaar

M. Kolnaar

120390-2021 B. Diepstraten

Telefoon

06 53380538 mkolnaar@velsen.nl

E-mailadres

Voorgesteld raadsbesluit

1. Het beleidskader Participatie Velsen 2022-2026 vast te stellen als richtinggevend kader voor participatie in Velsen. 2. Het beleidsdocument participatie “We houden contact” (28 januari 2010) in te trekken.

Samenvatting

Door participatie betrekken we allerlei mensen bij beleid, initiatieven en onderwerpen die de samenleving, of een onderdeel daarvan raken. Het gaat dan bijvoorbeeld over inwoners, geïnteresseerden, ondernemers en vertegenwoordigers van (maatschappelijke) instellingen, uitvoeringsorganisaties en andere overheden. Onze raad en ons college hechten daar veel belang aan. Dit omdat participatie beter inzicht biedt in de belangen die er spelen en ruimte biedt aan inzichten en oplossingen. In het nieuwe beleidskader Participatie Velsen 2022-2026 hebben we samen met een aantal inwoners en de raad uitgewerkt wat we als gemeente onder goede participatie verstaan. Welke (kwalitatieve) eisen we stellen aan een goed participatieproces en welke stappen we de komende vier jaar zetten om te komen tot excellente participatie. We bieden het Beleidskader nu aan de raad aan voor besluitvorming.

Inleiding

Aanleiding Participatie is en wordt de komende jaren steeds belangrijker. Het is een manier om inzicht te krijgen in de verschillende belangen die er spelen rond een thema of initiatief. En ook om te kunnen gaan met deze verschillen zodat evenwichtige beslissingen genomen kunnen worden. Het is daarmee een belangrijk democratisch instrument. Samen in gesprek De afgelopen maanden hebben we samen met de raad, experts en de samenleving het speelveld voor participatie verkend. De lokale ervaringen, nieuwe wetgeving, de resultaten van het programma Democratische Vernieuwing en de succesverhalen van een aantal andere gemeenten, vormden de basis voor die verkenning. Tal van aspecten hebben de revue gepasseerd. Wat verstaan we in Velsen onder participatie? Welke eisen stellen we aan een participatieproces? Wat verwacht de samenleving van participatie? Wanneer willen onze inwoners participeren? Hoe uitgebreid moet participatie eigenlijk zijn? En hoe kunnen we de samenleving beter in positie brengen om zelf initiatieven te realiseren?

GEMEENTE VELSEN Beleidskader Participatie 2022-2026 In het concept-beleidskader, dat nu ten besluitvorming voorligt, zijn de antwoorden op deze en andere vragen bijeengebracht. Daarmee geven we aan de ene kant richting aan de manier waarop de gemeente de samenleving betrekt bij de beleidsvoorbereiding en -uitvoering. Persoonlijk, laagdrempelig, transparant, en ondersteunend. Aan de andere kant maken we inzichtelijk hoe we onze inwoners in positie willen brengen om zelf initiatieven te ontwikkelen. Met een focus op de wijk/buurt, uitnodigend, stimulerend en op basis van een goed inzicht in de plannen in de buurt. Dit past bij de huidige tijdsgeest en sluit aan op toekomstige ontwikkelingen. Van experimenteren via verankeren naar professionaliseren Bij participatie zijn beleid en uitvoering heel nauw met elkaar verweven. Dat blijkt uit de mate van concreetheid die soms terug te vinden is in het beleidskader. Het is vaak moeilijk om een duidelijke lijn te trekken tussen wat we willen bereiken en hoe we dat gaan doen. Met de vaststelling van het beleidskader zijn we er dus nog niet.

We willen het beleid daarom allereerst vertalen in een handreiking, zodat het voor alle betrokkenen duidelijk wordt welke stappen we zetten bij de voorbereiding van een participatieproces, wie daarbij zijn betrokken, wat van betrokkenen wordt verwacht en wat de betrokkenen van de gemeente kunnen verwachten. Tegelijkertijd moeten de spelregels worden verankerd in een participatie- en inspraakverordening. Tot slot vragen wijkgerichte participatie en het Uitdaagrecht om een concretere uitwerking. Die uitwerking pakken we samen met onze inwoners op. Beoogd doel en effect van het besluit

Doelen: • Beter invullen van de randvoorwaarden voor uitstekende participatie. Dit zodat mede op basis hiervan afgewogen, democratische besluiten genomen kunnen worden. • Meer ruimte bieden aan initiatieven uit de samenleving, wijken en buurten. Effecten: • Goed inzicht in de belangen die ten aanzien van een beleids- of uitvoeringsproject spelen. • Meer initiatieven van inwoners, meer invloed van inwoners op hun directe leefomgeving. • Betere projecten. Aan de projecten wordt kennis en ervaring uit de samenleving toegevoegd. • Betere besluitvorming. • Meer betrokken inwoners. Meer vertrouwen in de gemeente. Argumenten

1. Het concept-beleidskader is inhoudelijk gebaseerd op: a. Ervaringen die de samenleving, de raad, het college en de ambtenaren hebben met participatie b. De uitkomsten van het programma Democratische Vernieuwing c. (Nieuwe) wet- en regelgeving d. De resultaten van het participatieproces met de samenleving e. De resultaten van de gesprekken met de raad 2. Het concept-beleidskader geeft richting aan de manier waarop we als gemeente onze participatieprocessen voorbereiden We maken daarmee aan de ene kant per initiatief een bewuste keuze ten aanzien van participatie. En aan de andere kant leidt het tot uniformiteit in de aanpak van de voorbereiding van een goed participatieproces binnen de gemeente. 3. We geven in het beleidskader een aantal opties voor verbetering van de bestaande participatieprocessen en een definitief antwoord op een aantal verbeterpunten zoals genoemd in het Rekenkamerrapport 2017:

GEMEENTE VELSEN a. De samenleving wordt voortaan bij een gemeentelijk project betrokken vanaf de start van de voorbereiding van het participatieproces tot het moment waarop het college- of raadsbesluit met de samenleving is gedeeld. b. Evalueren wordt een vast onderdeel van het participatieproces. c. Bij de voorbereiding van het participatieproces leggen we nog meer de nadruk op verwachtingenmanagement, de juiste participatievraag, de juiste doelgroep en maatwerk in de uitvoering dat daarop aansluit. d. We geven daarmee nader invulling aan het concept ‘goede participatie’ zodat we achteraf ook kunnen toetsen of er een goed participatieproces heeft plaatsgevonden. e. We verankeren het continu van elkaar leren via één digitaal platform waarop 24/7 afgeronde, lopende en komende projecten te vinden zijn, en we de lessen uit de uitvoering met elkaar delen. f. Via wijkgerichte participatie stimuleren we inwoners, verenigingen, belanghebbendenorganisaties om ook zelf initiatieven te ontwikkelen. De tegenstrijdige regels ten aanzien van de subsidie voor bewonersinitiatieven passen we bij de uitwerking van wijkgerichte participatie aan. 4. Het concept-beleidskader geeft inzicht in wat we als gemeente van andere initiatiefnemers verwachten bij het voorbereiden en uitvoeren van participatieprocessen en hoe we hen daarbij willen ondersteunen.

Bijvoorbeeld via een handreiking, een advies, maar ook via het beschikbaar stellen van fysieke ruimte etc. 5. Het beleidskader biedt de raad houvast zijn rol goed te vervullen In het beleidskader is specifiek aandacht besteed aan de rol van de raad bij participatie. In essentie stelt de raad de kaders en houdt de raad de controle op de uitvoering. Maar soms wil de raad ook een actieve rol in het participatieproces. De raad voert volgens de spelregels in het beleidskader jaarlijks, voorafgaande aan de perspectiefnota, het politieke gesprek over de onderwerpen die hij van grote waarde acht en waarbij hij actief bij betrokken wil zijn. Dit gebaseerd op de dan actuele situatie. 6. De kaders die we meegeven bij het voorbereiden van het participatieproces zijn uitvoerbaar We hebben gebruik gemaakt van allerlei in Nederland beproefde methoden om tot een goede invulling van het voorbereidingsproces te komen. 7. Via het concept-beleidskader geven we invulling aan de wettelijke verplichtingen uit de Omgevingswet: a. De gemeente is verplicht bij het ingaan van de Omgevingswet participatiebeleid te hebben. Met het vaststellen van het concept-beleidskader door de Raad in december 2021 voldoen we aan die verplichting. b. Participatie is verplicht bij het opstellen van de Omgevingsvisie, (Omgevings)programma’s en het Omgevingsplan.

In het concept-beleidskader is het uitgangspunt dat de gemeente de samenleving bij alle beleids- en uitvoeringsprojecten betrekt, tenzij er geen ruimte is voor beïnvloeding. c. De gemeenteraad kan bepalen dat participatie in complexe gevallen waarbij iemand een vergunning van B&W nodig heeft om van het omgevingsplan af te wijken, verplicht is. In het concept-beleidskader kiezen we er in eerste instantie voor om participatie is alle gevallen waarvoor dit geldt verplicht te stellen. Na 2 jaar evalueren we de verplichte participatie en bezien we of we het aantal gevallen

GEMEENTE VELSEN waarin we participatie verplicht stellen kunnen beperken. 8. Het concept-beleidskader voorziet in de haakjes die nodig zijn om invulling te geven aan het uitdaagrecht en andere vormen van ‘Samen beslissen’. We onderscheiden in het beleidskader drie intensiteiten van participatie: Raadplegen, Samen maken en Samen beslissen. Samen beslissen is de meest vergaande vorm. De samenleving neemt in die gevallen vaak een deel van een taak van de gemeente over en is zelf verantwoordelijk voor het invullen daarvan. Een voorbeeld is het Uitdaagrecht. Dit Uitdaagrecht moet uiteindelijk juridisch worden verankerd in de Participatie- en inspraakverordening van de gemeente. Het participatiebeleid anticipeert hierop. 9. Door het intrekken van het bestaande beleid wordt het oude beleid definitief door nieuw beleid vervangen Kanttekeningen: 1. Participatie is een tijdsintensief instrument Daarom kiezen we ervoor de zwaarte van het participatieproces af te laten hangen van de vermoedelijke impact die het project heeft en ons tijdens het proces vooral te richten op de doelgroepen die belang hebben bij het beleid, project of initiatief. 2.

Randvoorwaarde voor een goede uitvoering is een goede verankering van kennis en kunde in de organisatie Daarom zijn er bij de begroting 2022 middelen voor een participatieadviseur gevraagd en willen we gebruik maken van het opleidingsbudget binnen het programma Samenspel om de kennis binnen de organisatie te verbreden. 3. We kunnen via beleid alleen niet de zorgen in de samenleving wegnemen ten aanzien van participatie door initiatiefnemers bij ruimtelijke projecten Er zijn zorgen over de beperkte mogelijkheden die er zijn om hen te verplichten tot goede participatie. Daarom stellen we ook voor om participatie daar waar mogelijk wel te verplichten. Daarom proberen we ontwikkelaars met een handreiking te helpen om aan goede participatie te doen. En daarom willen we hen ook graag adviseren. 4. We lopen vooruit op de voorbereiding op de Omgevingswet We sluiten aan bij de hoofdcontouren van het voorbereidingsproces onder de Omgevingswet. Maar daarmee lopen we ook vooruit op de invoering van de intaketafel Omgevingswet en de Omgevingstafel Omgevingswet in Velsen en op de invoering van de Omgevingswet zelf. Een aantal spelregels kan pas van kracht worden als de wet is ingegaan. 5. De ambities van raad, college en in het beleidskader zijn hoog De raad stelt de inwoners van Velsen centraal. Ons college streeft naar excellente inwonerparticipatie.

Hoe dat gerealiseerd kan worden, staat in het beleidskader. Maar dat vraagt om een aanzienlijke inspanning van alle betrokkenen. Inspanningen die we misschien niet altijd kunnen waarmaken.

GEMEENTE VELSEN Alternatieven

In het beleidskader stellen we een aantal keuzen voor waar ook alternatieven voor mogelijk zijn: 1. We kiezen bewust voor 3 intensiteiten van participatie (participatieladder): Raadplegen, Samen maken en Samen Beslissen. Informeren zien we dan niet als vorm van participatie. We moeten de samenleving immers altijd informeren. De raad kan besluiten om informeren wel op te nemen op de participatieladder. Met het gevaar, dat we er in de uitvoering vaker voor zullen kiezen om het bij informeren te laten. 2. We kiezen ervoor om voorlopig participatie verplicht te stellen bij alle ruimtelijke initiatieven waarvoor een afwijkvergunning van het Bestemmingsplan/Omgevingsplan nodig is. Er is ook een mogelijkheid om die verplichting meer in lijn te brengen met de Algemene verklaring van geen bedenkingen die vorig jaar is vastgesteld. Tijdens de laatste beeldvormende sessie bleek die definitie niet voor iedereen hanteerbaar. Uw raad legde ook met recht de nadruk op de gevoeligheid van projecten, die moeilijk in regels is te vervatten. Tot slot zien veel inwoners liever dat participatie altijd verplicht is, maar dat laat de wetgever niet toe. U kan ervoor kiezen de koppeling met de Algemene Verklaring toch te maken. Daarmee laat u richting de initiatiefnemer meer zien het vertrouwen te hebben dat zij participatie zelf goed zullen oppakken. Risico’s

1. Dekking voor de uitvoering We beogen met het beleidskader meer helderheid te geven in de manier waarop we participatie vormgeven binnen de gemeente. Doordat in een min of meer vast voorbereidingsproces te gieten, willen we ook de efficiency en effectiviteit verhogen. En ervoor zorgen dat we streven naar een passend proces, wat niet altijd een uitgebreid proces hoeft te zijn. In de uitvoering zien we tegelijkertijd dat participatie een extra wissel trekt op de projectleiders van de gemeente en het gemeentelijk budget. Daarom gaan we de uitvoering van participatie beter monitoren. En komt er een tussentijdse evaluatie van het beleidskader. ‘ 2. Een goed participatietraject leidt nog niet tot draagvlak voor het project Participatie is geen doel op zich. Het is een middel om inzicht te krijgen in de belangen die spelen bij een project of bij beleid. Zodat college en raad een goed afgewogen besluit kunnen nemen. Dat betekent niet dat de keuze voor college of raad makkelijker wordt. Dat betekent ook niet dat alle betrokkenen het eens zullen zijn met de keuze die college en raad maken. In het kader van goed verwachtingenmanagement nemen we standaard in de participatieaanpak voor een project mee wat het doel van het participatieproces is, om misverstanden te voorkomen. Programma

Programma 4: Burger en Bestuur, onderdeel 4.1 Een goed functionerend bestuur Kader

1. Wettelijke kaders: a. De Omgevingswet verplicht gemeenten tot het opstellen van participatiebeleid. b. Het Uitdaagrecht moet wettelijk worden opgenomen in de participatieverordening. Het participatiebeleid moet daarop anticiperen. 2. Bestaand beleid: a. Het Beleidskader participatie “We houden contact” (28 januari 2010). b. Het Rekenkamer onderzoek (2017) naar de kwaliteit van participatie in Velsen. c. Inspraak- en samenspraakverordening 2010 d. Referendumverordening 2012

GEMEENTE VELSEN e. Afwegingskader Omgevingsparticipatie Bestemmingsplannen’ van 2 juli 2019. 3. Bestuurlijke agenda a. Strategische agenda 2020 (voorjaar 2017) b. Raadsakkoord gemeente Velsen 2018 – 2022 ‘Samenspel’ c. Collegeprogramma Velsen komt naar je toe 2018 – 2022 d. Thema’s in Samenspel en bestuursopdracht aanpak Actualisatie Visie op Velsen (september 2019). 4. Programma Democratische Kwaliteit inclusief de rapportage ‘Tussenstop Participatie en inspraak

Bij de voorbereiding van het concept-beleidskader hebben we op meerdere momenten de samenleving betrokken (zie bijlage Overzicht van participatiebijeenkomsten). Aan de voorkant (samen verkennen), naar aanleiding van het eerste concept van het beleidskader (samen ontwerpen) en vlak voor de afronding van het beleidsproces. Er is voor gekozen geen open uitnodiging te sturen aan de samenleving, maar gericht gebruik te maken van de kennis van het burgerpanel, de wijkplatforms, de participatieraad en de ontwikkelaars. Ook met uw raad hebben we uitgebreid gesproken over wat goede participatie is, welke rol de raad bij participatie wil spelen en welke ruimte zij willen bieden aan de samenleving (diverse sessies in oktober 2020, maart 2021, juni 2021 en september 2021). Tot slot hebben we gebruik gemaakt van interne en externe expertise bij het vormgeven van het beleid. Een belangrijk onderdeel van het verkenningsproces betrof een digitale busreis langs een aantal prachtige voorbeelden van overheidsparticipatie in Nederland. De opbrengst van alle participatiebijeenkomsten hebben we bijgehouden in een participatie logboek (zie bijlage participatieverslag). Met het concept-beleidskader voldoen we, voor zover dat mogelijk is, aan de inbreng die onze gesprekspartners hebben geleverd. Financiële consequenties

Goede participatie vraagt om veel capaciteit van de gemeente. Niet alleen in het organiseren van de participatie rond gemeentelijke initiatieven. Ook in het structuren, begeleiden en controleren van initiatieven van derden (vooral in het fysiek domein). En in de begeleiding, stimulering, afweging en ontwikkeling van initiatieven van inwoners van de gemeente Velsen. Er is moeilijk een raming te maken van wat dat gaat kosten. We zijn daarom bij het opstellen van het beleidskader uitgegaan van consolidering van de huidige inzet van medewerkers. Bij het opstellen van de participatieaanpak bij een project, gaan we ook de verwachte kosten voor het participatieproces in beeld brengen. En we gaan de inzet via de evaluatiemomenten monitoren. Uitvoering van besluit

Na instemming van het college gaat het concept-beleidskader naar de raad voor besluitvorming. Parallel daaraan starten we met het opstellen van het handboek participatiebeleid en werken we het uitdaagrecht verder uit. In 2022 volgen de participatie- en inspraakverordening en de uitwerking van wijkgerichte participatie. Parallel aan de uitwerkingen starten we met de implementatie van het beleid en gaan we werken volgens de stappen die in het beleidskader zijn opgenomen voor de voorbereiding van een goed participatieproces. Begin 2023 volgt een evaluatie van de professionalisering van de participatie binnen de gemeente. Bijlagen – onderdeel uitmakend van het besluit

1. Concept-beleidskader Participatie Velsen 2022-2026 2. Raadsbesluit Beleidskader Participatie Velsen 2022-2026

GEMEENTE VELSEN Bijlagen – bijgevoegd als achtergrondinformatie

3. Samenvatting van gesprekken Beleidskader Participatie Velsen 2022-2026

Burgemeester en wethouders van Velsen, De secretaris,

De burgemeester,

K.M. Radstake

F.C. Dales