3. b. Advies Kunstcommissie - reconstructie kunstwerk

Advies kunstwerk Bouke IJlstra

In 2017 adviseerde de kunstcommissie over het kunstwerk van Bouke IJlstra aan de gevel van de sportzaal aan het Moerbergenplantsoen. Het kunstwerk dreigde te moeten verdwijnen door sloop van het huidige gebouw. In de plannen voor nieuwbouw was het kunstwerk niet meegenomen. De Kunstcommissie kwam destijds na een overleg en schouw ter plekke tot het volgende oordeel:

•

• •

•

De uit de jaren zestig stammende voorstelling (3 sportende, geabstraheerde mensfiguren) kan gezien worden als een fraaie en geslaagde uiting van haar tijdgeest, waarin de Homo Ludens (de spelende mens) in de kunst vaak tot onderwerp werd genomen. Het geldt in die zin als cultureel erfgoed uit recente tijden. Het kunstwerk is qua voorstelling zeker niet verouderd en spreekt heden ten dage nog steeds tot de verbeelding. Dit muurreliëf is een beeldende vertaling van hetgeen zich in het gebouw afspeelt. Het geldt als een geslaagd voorbeeld van een klassieke gevelversiering die refereert aan de gebruikers van het gebouw. Aangezien het gebouw na renovatie/ herbouw eenzelfde functie krijgt - die van sportaccommodatie - ligt het voor de hand dit kunstwerk te handhaven en te koesteren. Het muurreliëf verkeert, mede dankzij de voorbeeldig uitgevoerde recente opknapbeurt, in een verrassend goede staat. Het reliëf getuigt van een knap staaltje ambachtswerk uit de jaren zestig.

Mede op basis van de visie van de kunstcommissie besloot de gemeente Velsen een enquête uit te zetten om o.a. te peilen of de bevolking bekend was met dit kunstwerk, of zij het waardeerden en of zij bereid waren zich in te zetten voor behoud. Ondanks de positieve uitkomst besloot de gemeenteraad voorjaar 2020 geen geld beschikbaar te stellen voor behoud van het kunstwerk bij de nieuwbouwplannen. Een alternatief werd onlangs ingebracht door een voormalig gemeentearchitect. Hij stelt voor het kunstwerk opnieuw op te metselen als onderdeel van de nieuwbouw en dit te doen op basis van originele ontwerptekeningen of foto’s van bestaande situatie. Hier zouden aanzienlijk lagere kosten mee gemoeid zijn. Aan de kunstcommissie ligt momenteel de vraag voor advies uit te brengen over dit alternatieve plan. De kunstcommissie betreurt de gang van zaken zeer. Het kunstwerk van Bouke IJlstra is een belangwekkend kunstwerk en zij staat nog steeds achter haar eerder geformuleerde advies om het kunstwerk te behouden en te integreren in de nieuwbouwplannen. Zij is niet op de hoogte van deze nieuwbouwplannen, waarin het kunstwerk niet is meegenomen, noch van het toekomstige uitvoeringsbudget. Wel zet zij vraagtekens bij de onderzochte en vrij dure oplossing het kunstwerk eerst te stutten, te voorzien van eigen fundatie, om later onderdeel te worden van het nieuwe complex.

Behoud van de muur wordt nu beschouwd als zelfstandig fenomeen met bijbehorende extra kosten. Zij vraagt zich af of voldoende is onderzocht of in de aanbesteding het kunstwerk geen integraal onderdeel kan zijn zonder met meerkosten voor behoud kunstwerk te rekenen. Behoud van de muur zou immers ook tot besparing van kosten kunnen leiden. Slimme oplossingen om de wand goed te integreren tegen lagere of geen meerkosten zijn mogelijk voorhanden. Zij adviseert dan ook dit verder te onderzoeken.

Het plan om het kunstwerk opnieuw te laten opmetselen is een sympathiek idee. Idealiter zou dan aan de kunstenaar gevraagd kunnen worden zijn ontwerp met instemming opnieuw te laten uitvoeren, of een op de nieuwe situatie gebaseerd ontwerp aan te leveren. Bouke IJlstra is helaas overleden en dat sluit die mogelijkheid uit. Dit betekent dat een oordeel over de artistieke waarde van een opnieuw uitgevoerd kunstwerk bij derden komt te liggen. In het verleden hebben er vaker reconstructies van kunstwerken plaatsgevonden. Hierbij ging het veelal om installaties en beelden die relatief eenvoudig op een nieuwe plek konden worden ingepast. Het kunstwerk van Bouke IJlstra is een, in de muur geïntegreerd, kunstwerk en daarmee onlosmakelijk verbonden met het gebouw en haar ontstaansgeschiedenis. Het opnieuw opmetselen zal weliswaar een vrijwel identiek beeld kunnen opleveren maar er blijft sprake van een replica. Deze replica zal wel degelijk artistieke waarde vertegenwoordigen maar deze waarde zal beduidend minder zijn dan het origineel. Daarbij is tevens van belang dat dit op zorgvuldige wijze gebeurt, de erven van Bouke IJlstra er mee in stemmen en bij voorkeur het originele ontwerp aanwezig is. Ook bij het reproduceren van een dergelijk kunstwerk zijn aanzienlijke kosten gemoeid.

De artistieke waarde van een replica zal ook in relatie met de daarmee gemoeide kosten moeten worden bezien. De kunstcommissie is van mening dat niet alle kunst tot in lengte van jaren behouden kan blijven, of het waard is behouden te blijven. Kunst weerspiegelt een tijdsbeeld maar niet elk werk doorstaat de tand des tijds. Het kunstwerk van Bouke IJlstra is wel degelijk een prachtig voorbeeld van kunst uit de tijd van wederopbouwarchitectuur en van belangwekkende kunsthistorische waarde. Streven naar behoud van het origineel is daarom, naar de mening van de kunstcommissie, de belangrijkste opgave die de gemeente Velsen heeft. Mocht dit onverhoopt stranden dan geeft zij de voorkeur aan het uitschrijven van een nieuwe opdracht tot geïntegreerd kunstwerk aan de nieuwe sporthal. Samengevat: • • •

Streven naar behoud van het kunstwerk heeft de grootste prioriteit. Nader onderzoek naar behoud, door het kunstwerk als integraal onderdeel bij aanbesteding van de nieuwbouwplannen mee te geven binnen geraamd budget verdiend aanbeveling. De optie om tot een replica te komen middels het opnieuw opmetselen heeft niet de voorkeur en is slechts denkbaar bij zeer geringe kosten. Er zal dan zeker sprake zijn van afname van artistieke waarde. Bij afketsen van bovengenoemde opties onderzoeken of het uitschrijven van een opdracht tot realisatie van een nieuw eigentijds kunstwerk tot de mogelijkheden behoort. Verwijzingen naar de verloren gegane situatie kunnen eventueel in een opdrachtomschrijving worden meegenomen.

Kunstcommissie Velsen Juni 2020